Chùa Giáp Hoa còn có tên gọi khác là chùa Giáp, hay chùa Nghĩa Sơn, chùa Từ Trung, tọa lạc ở thôn Nghĩa Sơn, phường Tào Xuyên, thành phố Thanh Hóa (xưa là xã Từ Trung, tổng Từ Quang, phủ Hà Trung). Chùa nằm sát đê sông Mã, gần Ngã Ba Đầu (nơi hợp lưu sông Chu và sông Mã) và cách cầu Hàm Rồng chừng 100m về phía bắc, tiếp giáp với thành phố Thanh Hóa.
Quá trình hình thành và phát triển
Chùa xây dựng trên một khu đất rộng lớn ven đê. Người xưa đã đặt tên là chùa Giáp Hoa ngụ ý đây là sự “hội tụ, bảo lưu những giá trị tinh hoa” của dân tộc. “Giáp Hoa” hiểu theo nghĩa Hán Việt là “sắc tuyết của các loài hoa” hay “gìn giữ sinh tồn của các loài hoa”.
Giáp Hoa được xem là một trong những ngôi chùa có lịch sử lâu đời ở xứ Thanh, nhưng do chiến tranh, chùa bị tàn phá đã nhiều năm, gần đây mới được phục dựng lại. Vì vậy, về lịch sử, chưa rõ chùa Giáp Hoa xây dựng vào năm nào, do ai xây dựng. Qua khảo cứu cùng với những căn cứ từ hồ sơ của Ban Quản lý Di tích và Danh thắng tỉnh nay là Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa Thanh Hóa thì chùa còn lại 2 văn bia bằng đá là “Bia hậu kỳ”ghi ông Đỗ Xuân Đế cúng tiến tiền, ruộng cho chùa giữ giỗ, cha là phó lý Đỗ Xuân Án và mẹ là Diệu Nguyên Lê Thị Nhượng, bia khắc năm Thành Thái thứ 4 (1892) và “Bia kỹ tháp am” ghi về 7 đời sư trụ trì gồm có 1 sư tăng và 6 sư ni là các sư: Thích Thanh Hoàng, Thích Đàm Sinh, Thích Đàm Nguyên, Thích Đàm Dung, Thích Đàm Dương và Thích Đàm Xoan. Như vậy, có thể nói chùa Giáp Hoa phải được xây dựng trước đây hàng trăm năm. Tuy nhiên xét ở góc độ khảo cứu thì không có căn cứ cụ thể nào xác định chính xác niên đại chùa. Nhưng theo truyền thuyết chùa Giáp Hoa mà các vị cao niên trong làng kể lại cũng như trong văn tế làng Nghĩa Sơn kể về truyền thuyết Phật, Thánh chùa Giáp Hoa đã giúp vua “bình Xiêm dẹp loạn công đức ấy lưu truyền sử sách” thì có thể biết được niên đại chùa.
Truyền thuyết kể lại rằng: “… Vua Lý Nhân Tông trên đường đi “bình Xiêm dẹp loạn” qua địa phận Ngã Ba Đầu gần thành Tư Phố, quận Ái Châu thì thuyền quân gặp cạn, mắc kẹt lại nơi khúc sông. Quang cảnh sông núi quạnh vắng hiu hắt, xa xa thấy một làng ấp bên sông. Nhà vua ghé lại, thấy ngôi chùa ngài bèn cho quân lính vào lánh nạn một đêm tại chùa. Đêm ấy nhà vua sắm lễ dâng Phật, rồi tới trước mũi thuyền khấn xin thần linh và Phật, Thánh chùa Giáp Hoa độ cho thuyền quân thoát nạn tiếp tục vượt biển dẹp yên giặc Xiêm. Vừa dứt lời, trời bỗng nổi cơn cuồng phong, sấm gió ầm ầm, trời trút nước ào ào. Lúc đó có một con cá chép rất lớn vượt qua mạn thuyền rồng, sóng nước cuồn cuộn dâng trào ra nhánh sông Tuần Ngu, nhờ vậy mà thuyền quân vượt cạn xuôi theo sông Tuần Ngu ra biển.
Thắng lợi trở về, tưởng nhớ công ơn Phật, Thánh khi xưa đã phù giúp cho thuyền quân thoát nạn, vua cho xây dựng lại chùa Giáp Hoa và đặt tên nhánh sông xưa là Tam Kỳ Ngư Giang. Ngụ ý là tưởng nhớ về cá chép thần giúp vượt cạn năm xưa. Nhờ vậy chùa Giáp Hoa rất rộng lớn, gồm có Tam Bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu hai bên tả vu và hữu vu… Trong chùa có bài trí rất nhiều tượng Phật.
Trải qua nhiều đời sư trụ trì, chùa Giáp Hoa cùng với một số chùa trên địa bàn thành phố Thanh Hóa như chùa Thanh Hà, chùa Mật Đa, chùa Hương Quang, chùa Đại Bi… đã trở thành trung tâm Phật giáo của xứ Thanh. Chiến tranh phá hoại, máy bay giặc Mỹ đã trút hàng tấn bom xuống trận địa Hàm Rồng. Cầu Hàm Rồng và chùa Giáp Hoa là khu vực bị đánh phá ác liệt nhất. Ngày 19 tháng 9 năm 1966 chùa bị máy bay Mỹ ném bom phá sập hoàn toàn. Các sư đã phải lánh sang các chùa khác. Từ đó chùa bị hoang phế cho đến tận những năm 2000, nhân dân mới bắt đầu khôi phục lại. Năm 2005 chùa có sư trụ trì đã phục dựng lại ngôi Tam Bảo và các hạng mục kiến trúc khác, tạo cho chùa một không gian thoáng đãng, bề thế, uy nghi như ngày hôm nay.
Kiến trúc
Chùa Giáp Hoa cũng như hầu hết các ngôi chùa phục dựng trên đất xứ Thanh đều phỏng theo kiến trúc xưa. Tuy nhiên đã có sự kết hợp giao thoa kiến trúc của các thời Lý, Trần, Nguyễn…Nhìn tổng thể, chùa Giáp Hoa xây dựng theo kiến trúc hình chữ Đinh, gồm có 5 gian Tiền đường, 3 gian Hậu cung kết cấu bê tông cốt thép giả gỗ theo kiểu “chồng giường bát đấu”. Mái, gồm có 8 mái vểnh đầu đao, lợp bằng ngói mũi hài, xung quanh tường xây bằng gạch đỏ. Phía trước và hành lang hai bên có các cột đá đục đẽo công phu, hoa văn chủ yếu là rồng hóa mây. Cửa làm theo lối cửa bức bàn, có 5 bục cửa đều làm bằng gỗ. Đứng trên mặt đê nhìn xuống, chùa thật uy nghi, tráng lệ.
Hệ thống tượng Phật ở chùa Giáp Hoa đều được tạc bằng gỗ mít, bài trí giống như hầu hết các ngôi chùa mới được phục dựng ở Thanh Hóa. Trên cùng là 3 pho Tam Thế, tiếp đến là tượng đức Phật A Di Đà, 2 bên là Đức Quan Thế Âm Bồ Tát và tượng Đức Đại Thế Chí Bồ Tát…
Hai bên Tam Bảo là nhà Tổ và nhà Mẫu cách nhau một khoảng sân rất rộng. Xung quanh sân bố trí rất nhiều cây cảnh, chậu hoa do vậy nhìn tổng thể chùa rất bề thế, uy nghi và thoáng mát.
Ngày nay, người ta biết đến chùa Giáp Hoa không chỉ bởi phong cảnh nơi đây thơ mộng, hữu tình của chốn thâm nghiêm cõi Thiền mà còn bởi nét đẹp văn hóa tâm linh trong những lễ hội hoa đăng vào mỗi mùa Phật đản và Vu Lan Báo hiếu, hay những ngày lễ lớn trong năm của Phật tử và người dân nơi đây. Dòng sông Mã không chỉ lấp lánh bởi ánh đèn thành phố, hay bóng điện cao áp từ cầu Hàm Rồng, cầu Hoàng Long… mà còn bởi hàng ngàn ánh nến lung linh huyền diệu, thắp lên niềm tin về lòng từ bi, hiếu thuận… hướng tới những giá trị cao đẹp “chân – thiện – mỹ”.
Nguồn: Chùa Xứ Thanh (Tập I), CN. Trịnh Tiến Huynh
____________________________
Tiếng Anh (English)
The Giap Hoa Pagoda, also known by other names such as Giap Pagoda, Nghia Son Pagoda, Tu Trung Pagoda, is located in Nghia Son hamlet, Tao Xuyen ward, Thanh Hoa city, adjacent to the Ma River dike near Nga Ba Dau and about 100m north of the Ham Rong bridge, bordering Thanh Hoa city. The pagoda is built on a large area of land along the dike, called Giap Hoa Pagoda, meaning “a place of convergence, preserving the quintessence” of the nation. Although the history of the pagoda is very ancient, due to wars, it has been destroyed for many years, and only recently has it been restored. However, the exact age of the pagoda is still unclear.
According to legend, Giap Hoa Pagoda is said to have helped King Ly Nhan Tong and his soldiers overcome difficulties on the Ma River during a campaign to “pacify Champa rebellion.” After the war, Giap Hoa Pagoda, along with many other pagodas in Thanh Hoa, became the center of Buddhism in this region. However, the pagoda was damaged during the war and was only restored in the 2000s. Today, Giap Hoa Pagoda is not only famous for its beautiful scenery but also for hosting many Buddhist festivals and spiritual events, attracting many locals and tourists to visit.
Tiếng Trung (Chinese)
夹花寺，又称夹寺、义山寺、途中寺，建在一片沿堤坝的大片土地上，被称为夹花寺，意为“一个汇聚、保存民族精髓之地”。尽管该寺的历史非常悠久，但由于战争的原因，多年来一直遭受破坏，直到最近才得以修复。然而，该寺的确切年代仍然不清楚。
根据传说，夹花寺据说帮助了李仁宗国王及其士兵在马河上克服困难，进行了一场“平定占城叛乱”的战役。战后，夹花寺与Thanh Hoa许多其他寺庙一起成为了该地区佛教的中心。然而，该寺在战争中受到了破坏，直到2000年代才得以修复。如今，夹花寺不仅以其美丽的风景而闻名，还举办许多佛教节日和精神活动，吸引了许多当地人和游客前来参观。
