Lược sử
Chùa Ông (Thiên Sơn tự) tọa lạc dưới chân núi Chùa thuộc thị trấn Quan Hóa, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hoá. Chùa tọa lạc bên cạnh một phong cảnh hữu tình: bên tả sông Mã; nhìn sang bên kia sông Mã là Động Bà Chúa Thượng ngàn. Không có nơi nào mà lại có di tích một bên là Chùa ông, một bên là Động bà.
Xung quanh sự ra đời và tồn tại của thắng cảnh Chùa Ông ở Quan Hóa có rất nhiều truyền thuyết của đồng bào dân tộc Thái địa phương, có sức sống trường tồn, lan tỏa nhất.
Theo dòng chảy của lịch sử dân tộc, từ xa xưa chùa Ông có tên gọi khác nhau: Lúc đầu có tên là “Sân Pút” (Nơi thờ Bụt), sau đó có tên là đền Ông, các phật tử gọi là Chùa Ông.
Chùa Ông, Động Bà xưa không to và đồ sộ như những ngôi chùa và hang động khác trên mọi miền đất nước chúng ta, Di tích đã trải qua những thăng trầm của thời gian và chiến tranh. Hiện nay, quanh khu vực Chùa Ông – Động bà chúa thượng ở Quan Hóa còn giữ được hệ sinh thái tương đối nguyên sơ, với hệ thống hang động phong phú, hấp dẫn, rừng nhiệt đới xanh tốt quanh năm.
Qua hàng trăm năm, với bao biến thiên thăng trầm của lịch sử, chùa Ông đã bị mai một. Vài năm trở lại đây, nhờ sự tích cực của nhiều Phật tử trong vùng, được sự đồng ý của chính quyền, đoàn thể các cấp, Chùa Ông luôn được các nhà hảo tâm, Phật tử đóng góp công sức xây dựng thêm các công trình khác.
Kiến trúc
Khu đất xây dựng chùa Ông hiện nay có diện tích trên 2000 m2, mặt chùa quay về hướng tây tây nam. Về thuyết phong thủy, đây là khu đất thiêng, phong quang, cao thoáng đãng, đằng sau dựa lưng vào núi Chùa, bên tả có núi Pha Tóc, bên hữu có núi Pha Cuốn, phía trước có núi Múng Mường (Núi mẫu tử trông Mường) làm Minh đường, hai bên đỉnh núi Múng Mường có voi chầu hổ phục và dòng sông Mã quanh năm ngân vang những bản hùng ca bất tận, xa xa có các rặng núi Pù Luông, Pha Tam, Pha Buốc Mu, Hang Phi tạo thành hàng rào bao bọc, che chở cho vùng đất bình yên. Đây là đất tụ linh, tụ đức, thu hút được sinh lực từ trên cao xuống dưới thấp và tạo ra âm dương hòa hợp.
Công trình chùa Ông theo đồ án xây dựng là loại kiến trúc đối xứng: Bao gồm: Ngôi Chính điện thờ Phật và hiện nay đang thiếu nhà thờ Tổ, nhà thờ Mẫu, nhà thờ gia tiên, gác chuông, giảng đường và nhà khách. Truyền thống mà hiện đại, chặt chẽ mà linh hoạt, phương án tổng thể Chùa Ông vừa kế thừa được nét đẹp và giá trị triết học kiến trúc truyền thống, đồng thời vừa thể hiện được hơi thở của thời đại với một bố cục thoáng đạt, đường nét kiến trúc phóng khoáng, công trình hoàn toàn hài hòa với địa thế, với thiên nhiên, hoành tráng mà vẫn giữ được nét trầm mặc, tĩnh tại, đậm chất thiền tự.
Với phương châm: truyền thống, hiện đại, tiết kiệm, đồng bộ. Tam quan – Chính điện – nhà Tổ được xây bằng bê tông cốt thép và gỗ tốt, cấu trúc theo kiểu lộng tàn, chồng giường, tiền bẩy, xà nách cột chốn, vì kèo theo kiểu kèo đâu chống nóc, kết hợp chồng giường kê đấu đệm. Với hai tầng mái uốn cong ở 4 phía, các góc mái đều có đầu đao xây cong lên hình rồng và hàng cổ lâu để nâng độ cao, lấy ánh sáng và thông khí.
Chùa Ông (Thiên Sơn tự) thể hiện vai trò văn hóa trong đời sống tâm linh với tầm vóc dân tộc, thể hiện tình yêu thương giữa con người và con người và con người với thiên nhiên. Và như chúng ta đã biết, ngôi chùa đã từng tồn tại qua bao thế kỷ, ăn sâu vào tiềm thức của bao thế hệ các dân tộc nơi đây, ngôi chùa sẽ tồn tại mãi mãi cùng những hồi tưởng về thuở khai làng, lập xóm với bao chiến công, bao linh hồn của các vị anh hùng, của các thế hệ cha ông… Tên gọi Chùa Ông (Thiên Sơn tự) sẽ còn mãi, sự tồn tại của ngôi chùa không chỉ là nhu cầu thiết thực về văn hóa tinh thần của đồng bào các dân tộc vùng cao Quan Hóa mà xét về mặt tâm linh, phong thủy, ngôi chùa còn là sự kế thừa sinh khí, lá bùa thiêng, trấn giữ huyệt đạo, cho sự phát triển bền vững một cách toàn diện của huyện vùng cao Quan Hóa. Chùa Ông là điểm đến tâm linh của Phật tử mọi miền gần xa đến hành lễ và chiêm bái Phật, cầu cho quốc thái, dân an, nhớ về tổ tiên. Nhà nhà, mọi người được an lạc, hạnh phúc.
- Trích theo cuốn Chùa xứ Thanh Tập III – Tác giả Đại Đức THÍCH TÂM ĐỨC – Xuất bản năm 2016
