Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Cờn, còn được gọi là Đền Mẫu Cờn Nghệ An, là một công trình tín ngưỡng quan trọng nằm trên gò Diệc, gần cửa biển Lạch Cần. Hiện nay, đền tọa lạc bên dòng sông Mai, thuộc địa phận làng Phương Cần, xã Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An.
Lịch sử và nhân vật
Đền Cờn, một địa danh linh thiêng tại xứ Nghệ, gắn liền với những truyền thuyết kỳ bí và sự kiện lịch sử. Vào năm 1279, sau thất bại của quân Tống trong trận chiến Tống-Nguyên, vua Tống Đế Bính đã tự vẫn, cùng với Thái hậu Dương Nguyệt Quả, hai công chúa và bà nhũ mẫu cũng tự kết liễu đời mình. Thân thể của họ trôi dạt từ biển vào cửa Cờn, nơi được người dân địa phương vớt lên, chôn cất và lập đền thờ.
Đền Cờn không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, mà còn là một phần quan trọng của văn hóa và lịch sử Nghệ An. Đây là một trong bốn ngôi đền linh thiêng tiêu biểu của vùng Nghệ – Tĩnh, du khách khi đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của ngôi đền chính mà còn cảm nhận được không khí linh thiêng, hào hùng của một di tích lâu đời.
Vào năm Hưng Long thứ 19, trong cuộc chiến chinh phục Chiêm Thành, vua Trần Anh Tông đã dừng chân tại Đền Cờn. Theo truyền thuyết, nhà vua mơ thấy một nữ thần hứa sẽ giúp ông trong cuộc chiến, và sau đó, vua đã giành chiến thắng lớn tại thành Chà Bàn. Để tỏ lòng tri ân, vua Trần đã phong tặng danh hiệu “Đại Càn quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh Nương” cho các vị thần thờ tại đền, đồng thời cho mở rộng và tu sửa công trình này.
Vào năm 1470, vua Lê Thánh Tông cũng dừng chân tại Đền Cờn trong hành trình dẹp loạn phương Nam. Sau khi cầu khấn tại đền, nhờ sự phù trợ của Tứ vị Thánh Nương, nhà vua đã giành thắng lợi và sau đó cho trùng tu ngôi đền như một hành động tri ân.
Đến thế kỷ XVIII, vua Quang Trung đã phong tặng cho Đền Cờn các danh hiệu “Hàm Hoằng Quang Đại” và “Hàm Chương Tiết Liệt.” Từ khi thành lập, đền luôn là nơi ngư dân đến để cầu nguyện bình an, may mắn và thịnh vượng trước mỗi chuyến ra khơi, với niềm tin rằng Tứ vị Thánh Nương sẽ bảo vệ họ an toàn trở về.
Hiện nay, Đền Cờn tại phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An, vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh và tín ngưỡng của người dân, thu hút hàng trăm ngàn du khách và tín đồ mỗi năm.
Kiến trúc cảnh quan
Đền Cờn, tọa lạc ở một vị trí đắc địa, gần biển và núi, nằm trên gò Diệc, dưới bóng cây cổ thụ và hướng ra dòng Mai Giang thơ mộng, không chỉ nổi bật với tính linh thiêng mà còn bởi kiến trúc đặc sắc. Ngôi đền này được xây dựng từ thời Trần, phát triển mạnh mẽ vào thời Lê và đã trải qua nhiều lần trùng tu trong thời kỳ nhà Nguyễn, do đó mang trong mình sự pha trộn hài hòa giữa kiến trúc cuối thời Lê và đầu thời Nguyễn.
Vị trí độc đáo của Đền Cờn, nằm trên ngọn đồi cao, được coi như biểu tượng của hình dáng đầu chim phượng hoàng, với hai đồi cát dài phía sau tượng trưng cho cánh phượng và hai mắt phượng đặt trên hai ngọn đồi xung quanh. Cả kiến trúc ngoại thất và nội thất của đền đều phản ánh sự tinh tế trong thiết kế. Cổng đền dẫn vào sân, từ đó có 10 bậc đá dẫn lên tòa Nghi môn, một công trình kiến trúc hình chữ Công, gồm hai tầng và tám mái. Phía sau Nghi môn là các khu vực quan trọng như Chính điện, Trung điện và Hạ điện. Đặc biệt, tòa Ca vũ được xây dựng với ba gian chính và hai gian phụ, trang trí bằng các họa tiết đặc sắc.
Các chi tiết điêu khắc bằng gỗ trong đền cũng thể hiện trình độ cao của nghệ nhân xưa. Toàn bộ hệ thống cột, xà và các chi tiết khác đều được chạm khắc tỉ mỉ, tinh xảo, từ đó minh chứng cho sự khéo léo và trình độ thợ thủ công đương thời. Đặc biệt, hệ thống kết cấu bộ rường và mái lợp được xây dựng cẩn trọng, không chỉ đảm bảo sự bền vững của công trình mà còn thể hiện sự chú trọng đến khả năng chống chịu thời tiết khắc nghiệt, như bão lũ thường xuyên xảy ra tại khu vực này.
Hệ thống mái lợp của Đền Cờn, với ngói mũi hài, không chỉ giúp duy trì nhiệt độ mát mẻ cho ngôi đền mà còn tăng cường độ an toàn. Các chi tiết nhỏ như việc phủ sơn chống mối mọt cho bộ rui, hay thiết kế chân cột đá với vòng lõm để bảo vệ khỏi sự ăn mòn, đều thể hiện sự tỉ mỉ và chu đáo trong quá trình xây dựng. Tất cả những yếu tố này đã góp phần làm nên một công trình kiến trúc hoàn thiện, vừa thể hiện giá trị thẩm mỹ vừa đảm bảo sự trường tồn qua thời gian.
Hiện vật
Bên cạnh kiến trúc đặc sắc, Đền Cờn Trong và Đền Cờn Ngoài còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử và văn hóa, thu hút sự quan tâm của du khách và các nhà nghiên cứu khi đến tham quan.
Đền Cờn Trong: Hiện tại, Đền Cờn Trong lưu giữ 142 hiện vật quý, bao gồm các bia đá, chuông đồng được đúc từ năm 1952, 28 pho tượng đá, cùng nhiều hiện vật khác như câu đối, đồ ngà, và các vật phẩm bằng đồng. Những hiện vật này không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn phản ánh nghệ thuật chế tác thủ công tinh xảo của thời kỳ đó.
Đền Cờn Ngoài: Đền Cờn Ngoài sở hữu nhiều hiện vật quý hiếm, tiêu biểu là hai tượng Chăm, hai tượng quan hậu, một đôi voi đá, và các hiện vật khác. Những cổ vật này mang giá trị khảo cổ học quan trọng, góp phần làm phong phú thêm bộ sưu tập các hiện vật văn hóa tại đền.
Các hiện vật này không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa của khu vực mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử và nghệ thuật của vùng đất này
Lễ Hội
Lễ hội Đền Cờn, diễn ra hàng năm vào ngày 20 và 21 tháng Giêng, là một sự kiện văn hóa tâm linh quan trọng, thu hút hàng vạn du khách từ khắp nơi về tham dự. Dân gian lưu truyền câu nói: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng,” khẳng định tầm vóc linh thiêng của lễ hội này trong vùng Nghệ An. Đây là một trong những lễ hội cổ xưa và có tiếng linh thiêng bậc nhất tại xứ Nghệ.
Trước đây, lễ hội kéo dài suốt một tháng, bắt đầu từ tháng Chạp năm trước và kết thúc vào tháng Giêng năm sau. Giai đoạn chính của lễ hội từ ngày 15 đến 21 tháng Giêng, với tâm điểm diễn ra vào ngày 20 và 21.
Lễ hội Đền Cờn không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, là dịp để người dân chiêm bái, cầu an, mà còn là cơ hội để tham gia vào các hoạt động văn hóa truyền thống và trò chơi dân gian đặc sắc. Các hoạt động như chạy ói, diễn trận thủy chiến giả theo truyền thuyết xây đền, đu tiên, đấu vật, đánh cờ người, đua thuyền rồng, hát tuồng, chèo, chầu văn, và nhiều trò chơi khác đã tạo nên không khí lễ hội sôi động, góp phần đón chào mùa xuân với niềm vui phấn khởi cho cộng đồng.
Một yếu tố quan trọng khác của lễ hội là tín ngưỡng thờ thần Biển, một vị thần phổ biến ở xứ Nghệ, thể hiện đậm nét văn hóa tâm linh của người dân vùng ven biển. Sự kết nối giữa thần Biển và cuộc sống của ngư dân đã tạo nên nét độc đáo riêng biệt của lễ hội Đền Cờn.
Lễ hội được chia thành hai phần chính: phần lễ và phần hội. Phần lễ bao gồm các nghi lễ truyền thống như lễ khai quang, yết cáo, khai hội, cầu ngư, hợp tế, yết vị, đại tế và lễ tạ. Trong khi đó, phần hội phong phú với các hoạt động triển lãm ảnh, thi tiếng chim chào xuân, thi đan lưới, nướng bánh đa, bơi thuyền trên cạn, biểu diễn văn nghệ, cùng các môn thể thao và trò chơi dân gian như bóng chuyền, đẩy gậy, kéo co, cờ thẻ và đua thuyền. Tất cả đã tạo nên một không gian lễ hội đa dạng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đất Nghệ An.
Xếp hạng
Ngày 29 tháng 1 năm 1993, Bộ Văn hóa – Thông tin (hiện nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành Quyết định số 68/QĐ-BVHTT, chính thức công nhận Đền Cờn là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Tiếp nối giá trị văn hóa của địa điểm này, vào năm 2017, lễ hội Đền Cờn được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, đánh dấu sự quan trọng và ý nghĩa của lễ hội trong đời sống văn hóa và tâm linh của cộng đồng.
