Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Liên Hiệp còn có tên gọi khác là đình Hạ Hiệp hay đình Kẻ Hiệp, thuộc thôn Hạ Hiệp, xã Liên Hiệp, huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội. Cách trung tâm thành phố 25km, di chuyển theo hướng ql32.
Đình Liên Hiệp là một trong số những ngôi đình cổ nổi tiếng của huyện Phúc Thọ, đình thờ thần thành hoàng làng là tướng quân Hoàng Đạo, một danh tướng tham gia cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng chống quân Tô Định trong những năm 40 – 43 sau công nguyên, chiến công của Hai Bà Trưng gắn liền với mảnh đất Liên Hiệp, đây là niềm tự hào trong quá trình dựng nước và giữ nước của dân làng.
Liên Hiệp là một làng Việt cổ ven bờ hữu ngạn sông Đáy, xưa kia thuộc Tổng Hạ Hiệp, huyện Đan Phượng, phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây, từ ngày 17 tháng 2 năm 1979 Liên Hiệp được sát nhập vào huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội.
Lịch sử
Căn cứ vào phong cách nghệ thuật trên kiến trúc, cùng những đạo sắc phong thần, có thể xác định đình Liên Hiệp có niên đại từ thời Lê trở về trước (khoảng đầu Thế kỉ XVII trở về trước). Hậu cung được dựng vào nửa cuối thế kỉ XVII, tu sửa và mở rộng ở thế kỉ XIX; tiền tế dựng năm 1856 và hai Nghi môn được dựng ở đầu thế kỉ XX.
Trải qua thời gian lịch sử nhiều kiến trúc đã bị xuống cấp và tàn phá, sau đó được nhân dân và sư trụ trì cùng quyên góp xây dựng lại, đến nay đình Liên Hiệp đã trải qua nhiều đợt trùng tu, tôn tạo lớn. Những năm gần đây, đình tiếp tục được nhà nước và nhân dân quan tâm tu bổ, gìn giữ.
Tấm bia “Tại đình bi” hiện dựng bên trái Đại đình (niên đại của tấm bia là Cảnh Hưng 32 (1771). Năm 1816, đình tiếp tục được tu bổ, làm thêm hai bể nước bằng đá, một số hòm sớ, đồ thờ tự khác.
Tướng công Hoàng Đạo
Cha của tướng công Hoàng Đạo là Hoàng Lãng, nguyên quán ở Hoan Châu (Nghệ An) đến vùng Hạ Hiệp sinh sống và lập nghiệp, sau đó kết hôn với bà Phùng Thị Tam (người làng Hạ Hiệp).
Tuy tuổi tác đã cao nhưng mãi vẫn chưa có con nên ông đã đi đến chùa Thiên Phúc ở núi Thày để cầu tự, đêm đó về vợ ông nằm mộng thấy một dải mây vàng (Hoàng vân) bay ngang qua. Sau đó bà có thai và sau chín tháng mười ngày hạ sinh người con trai khôi ngô, tuấn tú, đặt tên là Đỗ Năng Đạo, nhớ tới đám mây vàng nên hai ông bà quyết định gọi tên con là Hoàng Đạo (giờ tốt).
Từ nhỏ tướng công Hoàng Đạo rất thông minh, ham học, lớn lên nổi tiếng là người văn võ song toàn, có tài trí giúp đời. Thời kỳ quân Hán xâm lược nước ta, ông đã nổi dậy đứng lên triệu tập 3 vùng gồm: Hiệp Lộc, Yên Dục, Hạ Hiệp cùng tham gia khởi nghĩa Hai Bà Trưng.
Ngày Hai Bà Trưng truyền lịch mộ quân, Hoàng Đạo đã kéo một đoàn quân binh mã chỉnh tề tham gia cuộc hội quân tế cờ khởi nghĩa mùa xuân năm 40 sau công nguyên.
Ông được Hai Bà Trưng phong chức tướng quân, chỉ huy đội quân đi đánh giặc, sau đó nhờ sức mạnh quân ta giành chiến thắng, Hai Bà lên làm Trưng Vương và phong cho ông làm tướng quân, thượng đẳng thần hiền đức trí công.
Khi Hai Bà Trưng bị thất trận và phải tuẫn tiết ở cửa sông Hát, ông đã cho lui quân về lại quê cũ. Về tới đất thôn Hiệp Lộc, ông dừng lại, đem chia số vàng của mình cho dân binh 3 thôn đã theo ông khởi nghĩa.
Ông mất ngày 12 tháng 3 trên phần đất ngoài bãi sông Đáy thuộc làng Hạ Hiệp, để tưởng nhớ ông, cả 3 thôn đều lập đền và tôn thờ ông làm Thành hoàng. Chỗ ông chia vàng trên đất Hiệp Lộc cũng được dựng đền, gọi là Quán Vàng. Chỗ ông mất được dựng quán, gọi là Quán Hiệp. Quán Hiệp (hay còn gọi là đền Hạ Hiệp) là nơi thờ chính của ông. Đình làng Hạ Hiệp, chỉ là nơi thờ vọng, tới ngày hội, dân làng mới rước bài vị của ông từ Quán về đình để tế lễ.
Kiến trúc
Khu vực đình Liên Hiệp nằm ngay giữa trung tâm của làng, kiến trúc hình chữ Đinh, mặt đình quay về hướng Tây Nam, có diện tích khoảng 4000m2, tổng thể gồm các kiến trúc gồm: cổng, Đại đình, Tiền tế, Tả/Hữu, nhà kho.
Đình Liên Hiệp là ngôi đình cổ với những giá trị nghệ thuật chạm khắc rất phong phú, đa dạng và sinh động với những đề tài: con vật linh thiêng, cảnh sinh hoạt hàng ngày của con người, cảnh không gian cuộc sống hoa lá, vui tươi,…. Thể hiện bản sắc văn hoá dân gian của vùng kinh thành Thăng Long xưa.
Cổng tam quan
Cổng đình Liên Hiệp được làm theo kiến trúc tam quan với 3 lối cổng ra vào, cổng chính ở giữa được tạo bởi 2 cột trụ, dạng lồng đèn, chữ Hán được khắc dọc thân cột, đỉnh trụ mỗi bên gắn 4 hình chim phượng.
Từ cột trụ được nối liền với bức tường lửng dài khoảng hơn 1m, được gắn nổi hình rồng quay mặt vào nhau, qua bức tường lửng là đến hai bên cổng phụ, cổng phụ được xây theo kiểu 2 tầng 8 mái, phần mái là hệ thống mái giả dạng ống bằng xi măng, các đầu đao uốn cong, trên đỉnh mái được gắn hình mặt nguyệt.
Nhìn tổng thể tam quan của đình Liên Hiệp được trang trí dày các hoạ tiết hoa, lá, rồng phượng, đắp bằng các miếng sành vỡ tạo nên công trình rất tỉ mỉ và chau chuốt.
Sau cổng tam quan là khoảng sân đình lát gạch, có đặt một hòn non bộ đá, tiếp đến là hồ bán nguyệt nằm phía trước toà đại đình, hồ nước được xây bọc xung quanh bằng gạch đá ong, phía trên có tường lan can xung quanh hồ, đến dịp lễ tết dân làng lấy nước tại hồ về thắp hương cầu mát.
Tả mạc/Hữu mạc
Ở khoảng sân đình, nằm ở hai bên là toà tả mạc, hữu mạc, hai toà này có diện tích nhỏ và nền thấp, đây là nơi chuẩn bị đồ tế lễ trước khi vào làm lễ tại đại đình.
Theo văn bia ghi chép lại thì được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 15, tức năm Tân Mùi (1751), sau thời gian lịch sử hai toà tả/hữu cũ đã không còn. Vào năm 2007 dân làng Liên Hiệp đã cùng nhau quyên góp công đức để xây dựng lại hai toà khang trang như hiện nay.
Hai toà tả, hữu mỗi toà gồm 6 gian, xây kiểu đầu hồi bít đốc, nền nhà cao hơn nền sân, được lát gạch, mái lợp ngói đỏ, phía trước để hở không làm cửa.
Tiền tế
Đây là gian có mặt bằng chữ nhất, gồm 3 gian 2 chái, 2 tầng 8 mái, mái kiểu chồng diêm, hai tầng tám mái. Đây là toà có niên đại giữa thế kỷ XĨ, vì nóc kết cấu kiểu chồng rường, bộ khung gỗ của Tiền tế đình làng Hạ Hiệp được dựng trên 4 hàng chân cột đều có thiết diện vuông 2 hàng cột cái (bằng gỗ) và 2 hàng cột quân (bằng đá).
Nền nhà lát gạch bát tràng, mái thấp lợp ngói mũi hài, đầu đao uốn cong, hai bờ nóc mái được gắn tượng nghê, một con có làm bằng đất nung có niên đại cuối thế kỷ XVII và một con làm bằng vữa có gắn các mảnh sứ. Bờ dải gắn gạch hoa chanh, xà nách chạm trổ hoa, lá, rồng, long mã.
Đại đình
Toà Đại đình là kiến trúc cổ gồm 3 gian 2 chái, có 6 hàng cột, có mái trùng diêm 2 lớp, mái dốc thấp xuống, các vì kèo kiểu chồng rường giá chiêng, các kẻ, bẩy, cốn đều được chạm hình rồng, các cảnh đấu vật, người đang ca hát, nhảy múa, uống rượu, cưỡi ngựa, bế con, …. Trên các kẻ có chạm hình người đi săn lợn và hổ, cảnh đánh cờ, trọi trâu.. bờ nóc mái đại đình có gắn hai con kìm gắn sứ.
Phía Hậu cung bên trong gồm 2 gian nhỏ, là nơi đặt bài vị thành hoàng làng, hai bên đầu đốc bịt kín, các bộ vì nóc làm kiểu giá chiêng chồng rường con nhị.
Lễ hội
Lễ hội đình Liên Hiệp diễn ra vào ngày 12 tháng 3 âm lịch hàng năm để tưởng nhớ tới vị thần bảo hộ cho làng, là sự cầu mong với mục đích cầu cho nhân khang, vật thịnh, mùa màng bội thu.
Ngoài các nghi thức tế lễ rước bài vị của tướng công Hoàng Đạo từ đền về đình làm, trong ngày lễ hội nhiều trò chơi được tổ chức như: hát ả đào, chèo sân đình, múa hạc gỗ, kỳ lân, hý cầu, các trò chơi, đánh đu, đấu vật, đi cầu phao, bắt vịt,… Lễ hội được coi dịp sinh hoạt văn hoá cộng đồng, mang tính truyền thống và đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc.
Xếp hạng
Với giá trị kiến trúc, di tích kiến trúc nghệ thuật Đình Liên Hiệp đã được xếp hạng di tích kiến trúc – nghệ thuật cấp quốc gia tại Quyết định số 1728 QĐ/VH ngày 02/10/1991 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Ngày 31/12/2020 Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng di tích quốc gia đặc cho đình Liên Hiệp.
Tài liệu tham khảo
- Đinh Gia Khánh, Địa chí văn hóa dân gian Thăng Long- Đông Đô Hà Nội, Nxb Hà Nội (2008)
- Văn Quảng, Văn hoá tâm linh Thăng Long Hà Nội, Nxb Lao Động (2009)
- trang thông tin Cục di sản văn hoá
