Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Tường Phiêu dân gian còn gọi là Đình Cả, thuộc Làng Tường Phiêu, xã Tích Giang, huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội, nằm ngoại thành cách trung tâm thành phố Hà Nội 50km. Xưa kia làng Tường Phiêu còn được gọi là Làng Quéo hoặc Kẻ Quéo, đình có quy mô kiến trúc lớn, có giá trị nghệ thuật cao, được xây dựng ở vị trí trung tâm của làng xã.
Đình làng Tường Phiêu là nơi thờ Tam vị Đức Thánh Tản Viên Sơn là những vị thần cai quản núi Tản Viên và Thành hoàng làng Quán Sơn Đại Vương (con rể vua Đinh Tiên Hoàng), trước đó đã thờ phụng ở đền Ngô Sơn, sau khi đình mới được dựng đã rước các Ngài về thờ chính tại đình Tường Phiêu.
Lịch sử
Theo tương truyền dân gian đình Tường Phiêu được khởi dựng từ rất xa xưa ở xóm Mái (xóm có cư dân chuyển từ Ngô Sơn đến sinh sống lập ra xóm Mái) với vật liệu đơn giản bằng tranh, tre, nứa, lá (không rõ có từ thời nào).
Vào cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII khi triều đình phong kiến Việt Nam muốn quản lý chặt chẽ hơn đến các làng xã, thời đó mỗi làng thường có một đình để làm nơi ban bố chính lệnh của triều đình và thực hiện chức năng văn hóa tín ngưỡng. Khi đó làng Tường Phiêu thuộc tổng Tường Phiêu có cư dân đông đúc nhất vùng, làng mạc phát triển trù phú lại có sẵn rừng lim cổ thụ ở núi Ngô Sơn, cùng với lò gạch, ngói được sản xuất bên sông Bạc. Một điều kiện rất thuận lợi để dựng đình làng, dân làng đã sử dụng nguồn nguyên liệu tại địa phương để dựng nên đình lớn gọi là đình Cả – đình Tường Phiêu vào đầu thế kỷ XVII.
Đình Tường Phiêu được khởi công xây dựng vào thời Thuận Thiên Tam Niên năm 1430, sau đó được tu bổ nhiều lần từ thế kỷ XVII – thế kỷ XX.
Ngày 23/3/1995, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ban hành Quyết định số 486/QĐ-KHXD phê duyệt dự án đầu tư tu bổ, tôn tạo di tích đình Tường Phiêu.
Năm 2010, sạp đình Tường Phiêu được UBND huyện Phúc Thọ quan tâm triển khai xây dựng bằng nguồn ngân sách huyện là công trình gắn biển chào mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Cổng, tường bao đình được tu sửa lại tạo nên sự khang trang cho cảnh quan của đình
Tam vị Đại vương Thượng đẳng thần Tản Viên Sơn Thánh
Tản Viên Sơn Tam vị Đại vương là 3 vị đại vương cai quản vùng núi Tản Viên (Ba Vì, Hà Nội) gồm Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Đại Vương, Quý Minh Đại Vương. Tương truyền là ba vị thần sinh có công giúp vua Hùng Duệ Vương đánh giặc, bảo vệ đất nước.
Quán Sơn Thành hoàng
Việc ghi chép về lai lịch và công trạng của Thành hoàng Quán Sơn Đại vương cho đến hiện nay chưa rõ, theo tương truyền thì Quán Sơn Đại Vương là tướng dưới thời nhà Ngô, người có công phò tá Ngô Quyền. Trong thời gian Ngài đi tuyển quân qua vùng Tường Phiêu và đã ở lại nơi đây, được dân làng tiếp dón. Sau khi chiến thắng khải hoàn, ngài đã trở lại vùng đất Tường Phiêu và được dân làng đón tiếp nồng nhiệt. Trong một cơn giông tố Ngài đã hóa về trời. Để tưởng nhớ đến công lao to lớn của Ngài, dân làng Tường Phiêu đã lập miếu phụng thờ và phong làm Thành hoàng làng.
Ngoài ra còn ý kiến cho rằng Quán Sơn Đại Vương là con rể vua Đinh Tiên Hoàng (Trương Quán Sơn), được nhà vua cho về cát cứ ở xứ Đoài, tại trang Phù Xa, ngài có công giúp dân làng Tường Phiêu mở ấp, lập làng được dân tôn làm Thành hoàng làng, lập miếu Ngô Sơn, thờ từ những năm 980 tại Ngô Sơn.
Kiến trúc
Theo các cụ trong làng kể lại, đình được dựng ở vị trí phong thủy đẹp đình tọa trên đầu con rồng, với hai mắt là giếng Ngọc, với hai bên giếng Bống và giếng Đình; thân rồng là con đường từ đình Cả ra tới xóm Bàng Tang, là xóm cuối của làng và cũng chính là đuôi của rồng, râu rồng vươn từ đình tới đền Ngo và cầu Ngo.
Hiện nay đình Tường Phiêu nằm trên các trục đường chính của làng, vị trí trung tâm, vị trí của đình nằm trên con đường lớn dẫn đến đền, chùa Ngo tạo thành một trục văn hóa, thuận tiện cho việc phục vụ các dịp lễ hội ở làng, đoàn rước kiệu Thánh từ đình đến đền và ngược lại.
Các hạng mục của đình gồm: Đại Đình, Nghi môn, sân đình.
Nghi Môn
Cổng đình Tường Phiêu được xây dựng có hình thức truyền thống của đình, đền đồng bằng Bắc Bộ, với 4 trụ biểu hình thành cửa ra vào, hai trụ chính ở giữa có chiều cao hơn hai bên trụ cửa phụ.
Đặc biệt các trụ biểu được xây bằng gạch đá ong, đánh từ Bồ Vàng về, xây theo kiến trúc lồng đèn, dọc thân cột trụ có khắc chữ Hán cổ, trên đỉnh hai trụ chính có trang trí hình chim phượng, đỉnh trụ cửa phụ có gắn hình nghê chầu.
Nối với Nghi môn là các bức tường lửng thấp bao quanh khu vực của đình.
Đại Đình
Đình có kiến trúc hình chữ Nhất, cấu trúc bốn bộ vì chính với kết cấu 6 hàng chân cột tạo thành 3 gian, 2 chái kép. Với đường kính cột cái khoảng 50 cm, cột quân khoảng 35 cm, vì nóc của bốn bộ vì chính được làm theo kiểu giá chiêng – kẻ ngồi.
Toà Đại đình làng tường phiêu rất đặc biệt, là kiến trúc không có Hậu cung, không gian thờ tự chính ở gian giữa đình là một gian thờ lửng nằm gọn trong lòng tòa Đại đình. Do là gian thờ lửng ở phía trên nên phía trước được làm hiên gỗ và có cầu thang đi lên từ hai phía, đây là kiến trúc mới được xây dựng gần đây, toàn bộ gác lửng được làm theo hệ thống cửa bao che từ ván bưng, với kết cấu thượng song hạ bản và được trang trí dày đặc các hoạ tiết. Kiến trúc của gác lửng được làm giống kiểu ngai thờ, đây là loại hình trang trí hiếm gặp trong chùa.
Đình Tường Phiêu được làm từ chất liệu gỗ mít và gỗ lim, hai chất liệu rất quý và thường sử dụng xây dựng các công trình thờ cúng. Bên trong đình có các mảng chạm khắc đặc biệt, các đầu dư, xà nách, bức cốn đều được chạm trổ rất tỉ mỉ với đề tài rồng mẫu tử, long mã, chim phượng, tiên cưỡi rồng, hổ, cảnh người đội lễ đi chùa,.. được dùng kỹ thuật chạm khắc nổi và chạm kênh bong.
Phần mái đình lương phiêu được chia làm bốn mái, lớp ngói của mái đình được làm đặc biệt, ngói được nung từ ven sông Tích, lò ngói Thiền Huyền, các đầu đao cong vút, bờ nóc đắp lưỡng long chầu trời, đầu bờ nóc đắp nổi hai con kìm, bờ dải đắp hai con sấu đối xứng nhau.
Lễ hội
Đình Tường Phiêu có những giá trị di sản văn hóa phi vật thể độc đáo với “hội rước kiệu đêm”, Lễ hội tái hiện việc Đức Thánh Tản tuần du tại vùng Ngô Sơn và hình ảnh dân làng Tường Phiêu đưa tiễn Đức Thánh về núi Tản.
Theo các cụ trong làng kể lại: “Tương truyền năm 1432, Tản Viên Sơn Thánh về dậy dân làng đánh cá dập sào. 3 năm sau, Thánh về kiểm tra việc đánh cá dập sào của dân làng ra sao. Thánh cùng dân đi đánh cá đến tối Thánh ngự lại cùng dân làng liên hoan. Sau đó, dân làng đốt đuốc tổ chức lễ hội tiễn Thánh về núi Ba Vì. Khi Thánh về đến xóm Gò Lốc tự nhiên có một cơn lốc màu da cam, mây ngũ sắc cuốn Thánh về núi. Thấy thế dân làng thốt lên là Tường Phiêu, có nghĩa là cơn gió lành. Từ khi Thánh xuất hiện tên làng đổi tên là làng Tường Phiêu trước đó làng có tên là Kẻ Quéo, Kẻ Quýt, Kẻ Mơ”.
Lễ hội đình Tường Phiêu được diễn ra vào mùa xuân, nhằm tỏ lòng thành kính và biết ơn của dân làng đối với Tam vị Tản Viên Sơn Thánh và Thành hoàng làng đã có công với dân làng, hàng năm có bốn kỳ lễ chính:
- Lễ hội mùa xuân rằm tháng Giêng âm lịch là ngày sinh Thánh, đây là lễ hội lớn nhất của làng Tường Phiêu, với tục rước kiệu đêm trong ba ngày từ 14 đến 16, ngày lễ chính là ngày 15. Hội lễ được diễn ra tại đình với các nghi lễ tế lễ, các hoạt động vui chơi thể thao, các đội hát đoàn chèo.
- Lễ Thánh hóa 14 tháng 5 với tục làm bánh dày
- Lễ Phong thần 15 tháng 8 (kỷ niệm ngày Sơn Thánh đánh thắng quân giặc được Vua Hùng phong thần), nổi tiếng với tục đánh cá đả ngư độc đáo.
- Ngày Chạp đình – lễ tất niên vào 15 tháng Chạp.
Ngoài ra còn có các lệ như: Ngày mùng 7 tháng Giêng lễ Khai Hạ; ngày mùng Một tháng 5 và ngày 28 tháng 7 lễ Thượng điền, Hạ điền. Hội làng Tường Phiêu là một trong những lễ hội đặc sắc nhất vùng, lễ hội có sự tham gia của cả cộng đồng cư dân làng xã.
Di vật
Những giá trị nghệ thuật của đình Tường Phiêu hiện tại còn giữ lại được 06 đạo sắc phong do triều đình phong kiến ban tặng, nội dung sắc phong nhắc đến công lao đóng góp của nhân dân làng Tường Phiêu trong đó có:
- Sắc phong thần đình Làng Cả Tường Phiêu của vua Thiệu Trị (3-1826)
- Sắc phong thần đình Làng Cả Tường Phiêu của vua Tự Đức (11-1850)
- Sắc phong thần đình Làng Cả Tường Phiêu của vua Tự Đức (1-1853)
- Sắc phong thần đình Làng Cả Tường Phiêu của vua Tự Đức (11-1853)
- Sắc phong thần đình Làng Cả Tường Phiêu của vua Duy Tân (1-1909)
- Sắc phong thần đình Làng Cả Tường Phiêu của vua Khải Định (9- 1924)
Ngoài ra đình Tường Phiêu còn giữ được các di vật bằng gỗ: 3 bộ kiệu, 3 bộ long ngai có niên đại thế kỷ XVIII, nhang án thế kỷ XX, mâm ấu làm từ thế kỷ XIX, cửa võng gỗ thời Lê trung hưng thế kỷ XVII.
Đến ngày nay, Đảng và Nhà nước vẫn luôn quan tâm đến việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích của đình Tường Phiêu.
Xếp hạng
Đình Tường Phiêu được Nhà nước xếp hạng cấp quốc gia tại Quyết định số 74-VH/QĐ, ngày 02/02/1993 của Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ văn hóa, Thể thao và Du lịch).
Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định số 1820/QĐ-TTg, xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt cho đình Tường Phiêu.
Tài liệu tham khảo
- Lê Tiến Hải, Vũ Hồng Hải (chủ biên), Di tích quốc gia đặc biệt Đình Tường Phiêu, Nxb Dân trí 2022.
- Tư liệu, hình ảnh, sắc phong quay tại đình Tường Phiêu
