Vị trí địa lý
Đình Thanh Trì nằm tại ngõ 924, đường Nguyễn Khoái, phường Thanh Trì, quận Hoàng Mai, TP Hà Nội.
Lược sử
“Căn cứ vào tấm bia niên hiệu Gia Long (chữ mờ không rõ niên đại), bia Kí kỵ bi ký ngày 20 tháng 3 niên hiệu Tự Đức 30 (1877) và bia niên hiệu Tự Đức năm thứ 35 (1882), có thể xác định đình Thanh Trì được xây dựng từ thời Nguyễn. Qua các tư liệu thành văn và truyền thuyết dân gian đều khẳng định đình thờ bát vị Thành hoàng, đó là: Thánh Linh Lang đại vương; Thánh Cao Sơn đại vương; Thánh Đô Hồ đại vương; Thánh Long Uyên đại vương; Thánh Uy Linh chính là Uy Linh Lang đại vương; Thánh Linh cảm đại vương; Thánh Độ Hộ đại vương; Thánh An Sinh đại vương”[1]. Đó là những vị Thánh đã có công giúp dân giúp nước.
Đình luôn được quan tâm đầu tư và tu bổ. Đợt tu bổ lớn nhất vào thời phong kiến là năm Tự Đức thứ 30 (1877), cách đây hơn 200 năm. “Tấm bia “Hậu phật bi ký” ở đình cho biết bà Trần Thị Khiết người làng Thanh Trì lúc ở trong cung vua, phủ chúa đã công đức tiền để dân xây dựng hai tòa nhà dải vũ đình và mua ruộng lo việc hương đăng”[2].
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, theo lời kêu gọi “Tiêu thổ để kháng chiến” của chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng như nhiều công trình xây dựng khác, đình Thanh Trì đã bị dỡ bỏ. Dấu tích còn lại Nghi môn ngoại (tứ trụ). May mắn, trước khi dỡ bỏ, dân làng đã chuyển bộ kiệu long đình, kiệu bát cống về chùa Triệu Khánh nên vẫn lưu giữ được.
Năm 1993, trước nguyện vọng của nhân dân cũng như chính quyền địa phương, ngôi đình đã được phục dựng lại trên nền đất của di tích cũ trước đây với quy mô kiến trúc tương đối lớn.
Kiến trúc
Đình có mặt bằng hình chữ “đinh” gồm Tiền tế và Hậu cung, được xây dựng theo kiểu nhà 4 mái, ba gian hai trái, các góc mái được làm cong, tạo hình rồng, bờ nóc đắp cao hình rồng chầu hổ phù đội mặt trời lửa, diềm mái trang trí hình triện móc và hình lá cách điệu. Đầu bẩy hiên chạm chữ Thọ.
Tiền tế xây theo kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, trên bờ nóc đắp nổi hai đầu rồng chầu. Hai hồi phía trước xây cột đồng trụ, đỉnh cột đắp nghê, phía dưới là lồng đèn, thân trụ bổ khung đắp câu đôi chữ Hán. Qua ba bậc tam cấp là vào đến khu kiến trúc chính cao hơn mặt sân khoảng 40cm, xung quanh bó gạch vỉa. Tiền tế mở ba cửa bức bàn ở ba gian giữa, cửa làm bằng gỗ kiểu “thượng song hạ bản”, phía trên cửa chạm trổ hệ thống “tứ linh”, “tứ quý”. Trên đỉnh các cột quân chạm hình cánh sen. Hệ thống vì kèo kết cấu kiểu “giá chiêng”, các đấu kê chạm hình cánh sen, giá chiêng bào trơn, bốn bộ vì nách ở hai trái làm kiểu ván bưng vẽ đề tài văn triện và lá cách điệu hình hòm sắc, hồ lô, nền nhà Tiền tế lát gạch men hoa.
Ngoài nhà Tiền tế: Tại gian giữa là một án thờ bằng bê tông, bên trên bài trí các đồ thờ và các cột có một số câu đối ngợi ca công đức của các vị Thành hoàng làng.
Hậu cung gồm một gian hai trái, vì kèo bằng gỗ, kết cấu giá chiêng chồng rường con nhị, toàn bộ hệ thống vì được đứng chân trên hệ thống dầm và cột bê tông giả gỗ. Các đấu kê chạm hình cánh sen, giá chiêng bào trơn, bốn bộ vì nách ở hai trái làm kiểu ván bưng vẽ đề tài văn triện và lá cách điệu hình hòm sắc, hồ lô. Trong Hậu cung ở chính giữa xây một sập thờ bằng bê tông ốp gạch men, bên trên bài trí các đồ thờ tự, chính giữa Hậu cung xây một bệ gạch cao khoảng 1,4m bài trí năm bộ long ngai bài vị thờ thần.
Mặc dù đình Thanh Trì mới được phục dựng song vẫn đảm bảo yếu tố nghệ thuật, kiến trúc – điêu khắc đình làng ở đồng bằng Bắc Bộ và chứa đựng nhiều yếu tố thuần Việt, mang bản sắc văn hóa dân tộc, có giá trị nghệ thuật độc đáo.
Tuy công trình đã trải qua chiến tranh nhưng hiện nay vẫn còn lưu giữ lại Nghi môn ngoại xây kiểu tứ trụ thế kỷ XIX, đỉnh Nghi môn đắp kiểu 4 phượng (đã bị gẫy vỡ), phía dưới là hình mui luyện trang trí hổ phù, phía trên trang trí lồng đèn, bốn mặt được đắp nổi đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng). Phần thân trụ phía dưới bổ khung ghi đôi câu đối chữ Hán, mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX, được người dân địa phương chú ý giữ gìn, bảo tồn cẩn thận.
Lễ hội
Hàng năm, tại di tích đình Thanh Trì thường xuyên diễn ra hội lễ truyền thống từ mùng 1-3 tháng 2 hàng năm. Công việc chuẩn bị tổ chức lễ hội được hoàn tất trước buổi sáng ngày 30 tháng Giêng. Buổi chiều tại đình diễn ra Lễ khao thỉnh tức lễ yết cáo.
Sáng ngày mùng Một bắt đầu vào lễ. Lễ vật tế dâng các vị Thành Hoàng gồm có lễ Tam sinh (gà, lợn, ngan), sau đó dân làng làm lễ rước nước từ sông Hồng mang về với mong muốn cầu cho nhân dân được an lành, giàu có. Đi đầu đoàn rước nước là cờ thần, trống, chiêng, kiệu nước (có choé để chứa nước), kiệu long đình để bát hương, kiệu bát cống để long ngai bài vị, đoàn rước đi theo, rước nước vào trong cung làm lễ dâng Thánh. Đám rước gồm các cụ cao tuổi, các vị chức dịch, trai đinh trong xã mặc quần trắng, áo dài thâm, thắt lưng điều, cầm cờ, bát bửu, lộ bộ, trông, chiêng, giàn bát âm, kiệu bát cống nghiêm chỉnh.
Sáng mùng 2: rước từ đình xuống chùa Triệu Khánh (khoảng 2km) để lễ và tụng kinh. Sau đó, quay về đình và dâng bát hương lên chỗ cũ. Hiện nay, cứ cách 4 năm, lễ hội mới tổ chức lễ rước nước một lần.
Ngày mùng 3 làng tổ chức lễ tế giã hội. Trong ngày hội, nhà nào cũng giết gà, và mở tiệc linh đình. Thanh Trì còn tục mở hội cỗ, làng có bốn thôn là Thanh Trì, Thanh Lân, Thanh Xuân, Thanh Quý. Cứ những năm được mùa “phong đăng hoà cốc” các cụ trong làng mở hội rất to. Trong hội có thi cỗ, các giáp mỗi giáp là một đơn vị dự thi. cỗ làm thịnh soạn và thi khéo làm, khéo bày. Các cụ già nhất trong làng đều được rước ra đình bằng võng điều đế chứng kiến cuộc thi cỗ. cỗ giáp nào đoạt giải nhất thì được dâng cúng Thành hoàng và giáp đó được giải. Bên cạnh đó, trong lễ hội có các trò chơi như đánh vật, chọi gà, mòi các đoàn nghệ thuật, múa rốỉ nước tại ao làng.
Di vật
Mặc dù trải qua bao biến cố và những thăng trầm của lịch sử, hiện nay đình còn lưu giữ được khá nhiều hiện vật có giá trị như: 2 bộ bát bửu thế kỷ XIX trong đó đặc biệt là bộ bát bửu gồm 8 chiếc, nghệ thuật thế kỷ XIX được chạm nổi cầu kỳ những đề tài rồng, phượng, hoa lá linh thiêng mang tính chất tượng trưng và ước vọng; Chóe sứ rước nưóc thế kỷ XIX, cao khoảng 80cm men trắng vẽ lam trang trí hoa dây và phong cảnh mây nước; Đôi Hạc đồng đứng trên lưng rùa biểu tượng của sự trường tồn, vĩnh cửu mang đậm nét giá trị nghệ thuật thế kỷ XIX. Đặc biệt tại đình Thanh Trì hiện còn lưu giữ được 3 tấm bia có giá trị: bia niên hiệu Gia Long (chữ mờ không rõ niên đại); bia niên hiệu Tự Đức 30 (1877); bia niên hiệu Tự Đức 35 (1882). Ngoài ra còn có các di vật khác như: ngai, bài vị, kiệu rước, cuốn thư, hoành phi, câu đối,… các di vật này được chạm khắc công phu, tinh xảo và được phủ thếp vàng lộng lẫy.
Xếp hạng
Như những đình khác ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ, đình Thanh Trì là một trong những di tích lịch sử văn hoá được ra đòi để đáp ứng nhu cầu tín ngưõng của cộng đồng cư dân làng xã. Ngôi đình cũ không còn, hiện vật bị thất tán, nhưng trong tâm linh người dân nơi đây ngôi đình dù mới được xây dựng lại vẫn mãi là tài sản văn hoá tâm linh. Đồng thời là trung tâm sinh hoạt văn hóa, nơi cố kết cộng đồng dân cư và là nơi người dân tự tổ chức lễ hội truyền thống để tưởng nhớ công lao của các vị Thánh đã có công giúp dân giúp nước. Đình làng ngày nay còn là điểm sinh hoạt văn hoá không những của nhân dân địa phương mà còn là nơi giao lưu văn hoá giữa các vùng dân cư lân cận và là niềm tự hào về truyền thống văn hoá của người dân Thanh Trì – Hoàng Mai.
Ngôi đình thực sự là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cả làng và đã đi vào tâm hồn của những người dân trên mảnh đất Thanh Trì. Chính vì lẽ đó, đình Thanh Trì luôn được chính quyền và nhân dân quan tâm giữ gìn và bảo vệ rất cẩn thận điều này đã thể hiện được ý thức trách nhiệm của người dân đối với một di sản văn hóa cần được trân trọng để di tích quý giá này mãi được trường tồn. Với những giá trị hiện còn ngôi đình đã được UBND thành phố Hà Nội xếp hạng là di tích lịch sử – nghệ thuật tại quyết định số 2568 QĐ – UBND ngày 28/5/2009.
Chú thích
[1] TS Nguyễn Doãn Tuân (Chủ biên), Di tích lịch sử văn hóa quận Hoàng Mai, Nxb Văn hóa – Thông tin, 2010, tr. 122
[2] TS Nguyễn Doãn Tuân (Chủ biên), Di tích lịch sử văn hóa quận Hoàng Mai, Sđd, tr. 123.
Tài liệu tham khảo
- Đình Thanh Trì: https://ditichlichsu-vanhoahanoi.com/2017/10/03/dinh-thanh-tri/
- Phường Thanh Trì tổ chức lễ hội truyền thống đình Thanh Trì và đình Thanh Lân năm 2024: https://thanhtri.hoangmai.hanoi.gov.vn/tin-chi-tiet/-/bai-viet/phuong-thanh-tri-to-chuc-le-hoi-truyen-thong-dinh-thanh-tri-va-dinh-thanh-lan-nam-2024-1952-89.html
- TS Nguyễn Doãn Tuân (Chủ biên), 2010, Di tích lịch sử văn hóa quận Hoàng Mai, Nxb Văn hóa – Thông tin.
