Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Hà hay còn gọi là chùa Hà Tiên tọa lạc trên đồi Hà thuộc thôn Gia Viễn, xã Định Trung, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc. Là một trong những ngôi chùa cổ được nhân dân trong vùng coi là một danh lam cổ tự. Chùa nằm ngay trên quốc lộ 2B từ thành phố Vĩnh Yên lên khu du lịch Tam Đảo. Một vị trí được coi là thế đất quý về mặt phong thủy. Chùa không chỉ là nơi thờ Phật mà còn thờ mẹ Tây Thiên.
Lịch sử và nhân vật
Theo truyền thuyết, vào thời Hùng Chiêu Vương, khi quốc gia lâm vào cảnh nguy nan, bà Lăng Thị Tiêu từ vùng Tây Thiên đã chiêu binh đánh giặc. Trên đường trở về Phong Châu, bà nghỉ lại tại chùa Hà Tiên và chiêu mộ thêm tráng đinh trong vùng để hội quân với Hùng Chiêu Vương tại Phong Châu. Sau này, bà được tôn phong là “Quốc Mẫu Tây Thiên”. Nhân dân địa phương đã lập bài vị thờ Quốc Mẫu tại chùa, gọi là thờ “Đức Thánh Đại Vương”.
Chùa Hà Tiên, còn được biết đến với tên gọi “chùa cầu mưa”, có một lịch sử đặc biệt gắn liền với những giai thoại về việc cầu mưa. Vào thời kỳ xa xưa, vùng này thường xuyên chịu hạn hán kéo dài, khiến đất đai cằn cỗi và cây cối tàn lụi. Người dân sống dựa vào nông nghiệp phải đối mặt với cảnh đói khát, buộc phải bỏ làng đi tha hương cầu thực. Chứng kiến những khổ nạn này, vị trụ trì chùa khi ấy là sư Tịnh Huân đã quyết định lập đàn tự hóa để cầu mưa. Theo truyền thuyết, vào ngày 30 tháng Năm âm lịch, sư Tịnh Huân đã nguyện tự thiêu để cầu mưa cho dân. Sau khi phát nguyện trước Tam Bảo và đất trời, ngài tọa trong tư thế kiết già và tự thiêu. Mặc dù ngọn lửa thiêu đốt thân thể, hai bàn tay của ngài vẫn còn nguyên hình dáng. Hành động tự thiêu này nhằm cúng già chi thiên và cầu đảo cho dân chúng. Điều kỳ diệu đã xảy ra, ngay sau khi ngài tự thiêu vào ngày 30 tháng Năm, mưa lớn đã kéo dài suốt ba ngày liên tiếp bắt đầu từ ngày 1 tháng Sáu. Người dân địa phương cho hay rằng vào ngày giỗ của sư tổ Tịnh Huân, trời thường đổ mưa. Nhờ vậy, người dân tránh được hạn hán, mùa màng tươi tốt, và đời sống no ấm quanh năm. Để ghi nhận công ơn của vị chân tu, người dân đã dựng một ngôi tháp bảo ba tầng để lưu trữ tro cốt của ngài. Ngôi tháp này không chỉ là biểu tượng tôn kính đối với sư Tịnh Huân mà còn là nơi nhắc nhở về lòng hi sinh và tinh thần cống hiến vì cộng đồng.
Qua các tư liệu hiện vật còn lưu lại tại khu vực nền của các ngôi chùa hiện nay, đều khẳng định các chùa này có niên đại xây dựng từ thời Lý Trần. Riêng chùa Hà Tiên, do trải qua nhiều lần trùng tu và xây dựng, mặt bằng đã bị san ủi hết nên di vật còn lại không đủ để khẳng định niên đại khởi dựng. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn tư liệu chứng minh cho lần trùng tu lớn năm 1703 (năm Chính Hòa 24), được ghi lại trên tấm bia Cây hương bốn mặt “Hà Tiên Thiên đài bi” tại chùa.
Do sự biến động và đổi thay, đến khoảng giữa thế kỷ XX, chùa Hà bị hủy hoại hoàn toàn. Đến khoảng những năm 60, 70 của thế kỷ XX, nhân dân địa phương đã tận dụng những công trình công cộng, bài trí tượng Phật và các đồ pháp khí còn lại để làm nơi lễ Phật, cố gắng gìn giữ nơi chùa cảnh xưa để phục vụ nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng của nhân dân trong vùng. Mặc dù chùa Hà bị hủy hoại, pháp luân vẫn luôn chuyển trong tâm thức của nhân dân và Phật tử gần xa, luôn kính ngưỡng về suối nguồn đạo đức và tâm linh.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Hà Tiên nằm trong một vùng trũng có địa hình “Sơn chỉ, thuỷ giao”, hai bên là hai gò đất hình Thanh Long và Bạch Hổ. Đến cuối thế kỷ XX, trước khi có chủ trương xây dựng, trùng tu và phục hồi, chùa Hà Tiên gồm 3 gian chính bài trí 7 pho tượng Phật, sử dụng như chùa chính; 3 gian tiếp đón khách thập phương đồng thời làm nơi tu lễ; 2 gian tưởng niệm Bác Hồ; một khu vườn gồm 8 ngôi tháp và một cây si cổ thụ; dưới chân đồi phía Nam có giếng Hà, nơi Bác Hồ đã nghỉ vào năm 1961. Các công trình kiến trúc này đều thuộc loại nhà cấp 4, xây tường đầu hồi bít đốc, quá giang gối tường, phục vụ cho hợp tác xã và sau này là Công ty Lâm nghiệp sử dụng làm nhà làm việc.
Kiến trúc chùa hiện nay được chia thành 2 khu vực:
Khu vực I
Khu vực I: Được xây dựng trên nền đất chùa cổ, bao gồm tam quan, tả môn, hữu môn, hành lang tả, hành lang hữu, tam bảo, nhà thờ tổ, nhà trưng bày, nhà thờ mẫu, nhà khách, nhà lưu niệm Bác Hồ, thảm hoa, thư viện, vườn tháp cổ, sân bậc. Không gian chùa hiện tại đã được trùng tu và tái lập với mô hình lớn. Từ Tam Quan, qua hướng Đông Nam, hành lang dẫn vào Tam Bảo với kiến trúc bảo tháp 3 tầng. Từ sân lên hiên chùa Hà Tiên phải qua 9 bậc gọi là cửu đường. Mái chùa cong 4 góc, trên nóc có hình “lưỡng long chầu nguyệt”. Phía sau là nhà thờ tổ, đối xứng hai bên là nhà khách và nhà trưng bày. Phật điện và Lăng Bác bề thế, uy nghiêm thể hiện sự vĩnh hằng, thanh tịnh và linh thiêng. Mặt trước tiền sảnh là bộ cửa gỗ được chạm trổ công phu, phía trên con tiện, phía dưới là các bức phù điêu tứ quý cách điệu. Các ô áp mái chạy suốt mặt tiền chánh điện có 5 bức cuốn thư lớn, chạm khắc tinh xảo, mẫu mực. Ba mặt tiền, tả và hữu của chánh điện chùa Hà Tiên đều có hành lang và cột đá hình khối dựng đứng.
Khu vực II
Khu vực II: Gồm thư viện, trai đường, vườn tháp, giếng ngọc. Các pho tượng tượng trưng cho quá trình khai mở, tu tập thành tựu viên mãn và trở về hoằng dương chánh pháp cho thập phương đại chúng sinh của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, thượng quan âm Bồ Tát, Thanh văn. Khuôn viên chùa Hà Tiên mô phỏng các ngôi chùa nổi tiếng trên thế giới và Đông Nam Á, tạo cơ hội cho Phật tử khắp nơi chiêm ngưỡng và thiền định. Phật đường và nhà mẫu uy nghiêm, thể hiện sự trường tồn và thăng tiến. Mặt trước tiền sảnh là bộ cửa gỗ lim, chạm trổ công phu, phía dưới là bức phù điêu tứ quý cách điệu. Các ô áp mái chạy suốt mặt tiền chánh điện có 5 bức cuốn thư lớn, chạm khắc tinh xảo, mẫu mực. Ba mặt tiền, tả và hữu của chánh điện chùa Hà Tiên đều có hành lang và cột đá dựng đứng hình khối, chạm trổ hoa văn uyển chuyển. Dưới chân cột ghi tên người có công, cả 10 cột đá đều được khắc câu đối.
Điện Thánh Mẫu rộng 3 bậc, ngoài tiền sảnh có 2 câu đối ở 4 cột và 2 gian giữa, với văn phong hàm súc, chân thành và mềm mại. Trong chùa còn có giếng cổ Ngọc nổi tiếng với nước ngọt, đã được tu sửa với thành kiên cố qua nhiều năm, tiếp tục phục vụ nhu cầu tâm linh và tín ngưỡng của người dân địa phương và Phật tử gần xa.
Hiện nay, trong khu vườn lăng mộ của chùa Hà Tiên có 8 ngôi bảo tháp, trong đó 5 tháp vẫn còn nguyên vẹn với 3 tầng chính, cao khoảng 3m, có 4 mặt, được xây bằng gạch nung đỏ kết dính với chất liệu từ nhựa cây kết hợp đất sét dẻo. Dù các tháp đều lưu giữ nhục thân báu vật của các vị cao tăng, khu vực tháp Tịnh Huân đặc biệt hơn cả vì phần lớn diện tích được bao phủ bởi cây si cổ thụ. Cây si 300 tuổi có nhiều rễ, che phủ gần hết ba mặt phụ của bảo tháp, là nhân chứng lịch sử nơi truyền bá giáo lý của Đức Phật, phát triển rực rỡ cách đây gần một thế kỷ.
Hiện vật
Chùa Hà Tiên không chỉ nổi bật với hệ thống tượng Phật, hoành phi câu đối và mộ tháp, mà còn lưu giữ những hiện vật quý giá có giá trị lịch sử và văn hóa. Trong số đó, có hai bia đá nổi bật. Thứ nhất là cây hương mang tên “Hà Tiên Thiên đài bi”, được lập vào năm Chính Hòa thứ 24 (tức năm 1703). Tấm bia này ghi lại việc trùng tu chùa Hà, minh chứng cho sự quan tâm và đóng góp của các thế hệ đối với công trình tôn giáo này.
Thứ hai là tấm bia dẹt được tạo vào năm Quang Trung thứ 4 (1791). Bia này ghi lại sự kiện nhà sư trụ trì Tổ Tịnh Huân nguyện lập đàn tự hóa để cầu mưa cho thiên hạ, giúp dân chúng trong vùng tránh khỏi nạn hạn hán, mất mùa và đói kém. Hành động cao cả của Tổ Tịnh Huân không chỉ mang lại sự cứu rỗi tạm thời mà còn để lại một di sản tinh thần vững bền cho cộng đồng. Để tưởng nhớ công đức của Tổ Tịnh Huân, hàng năm vào ngày 1/6 âm lịch, chùa Hà Tiên tổ chức lễ giỗ Tổ trang trọng, bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với sự hi sinh vì dân của ngài.
Ngoài các bia đá, chùa còn lưu giữ hai tượng voi đá nhỏ. Những hiện vật này không chỉ là chứng tích của một thời kỳ lịch sử mà còn là biểu tượng của sự bền vững và tâm linh sâu sắc, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa và tôn giáo của chùa Hà Tiên. Các hiện vật này đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa Phật giáo tại Việt Nam, đồng thời góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống và lòng biết ơn đối với những người đi trước đã đóng góp công sức và tâm huyết vào sự phát triển của cộng đồng.
Xếp hạng
Với những giá trị về lịch sử và văn hóa, chùa Hà Tiên đã được UBND tỉnh Vĩnh Phú (nay là Vĩnh Phúc) ra quyết định xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, năm 1995.
Tham khảo
“Chùa Hà Tiên, điểm đến tâm linh Phật giáo”, Trang cổng thông tin điện tử thành phố Vĩnh Yên-tỉnh Vĩnh Phúc, ngày 15/09/2011. https://vinhyen.vinhphuc.gov.vn/ct/cms/dukhach/Lists/DiTichDanhThang/View_Detail.aspx?ItemID=109
