Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Đạm Xuyên ở làng Đạm Xuyên, xã Tiền Châu, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc. Mặc dù trải qua nhiều biến cố lịch sử và chiến tranh, ngôi đình và các hiện vật bên trong vẫn được người dân bảo tồn kỹ lưỡng. Điều này thể hiện lòng kiên trì và nỗ lực của cộng đồng trong việc duy trì giá trị văn hóa và lịch sử, trở thành biểu tượng cho tinh thần đoàn kết của địa phương. Đình Đạm Xuyên không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là di sản văn hóa quan trọng, góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc.
Lịch sử và nhân vật
Tương truyền Vua Hùng thứ 17 là Duệ Vương sinh được 20 người nam nhi, trong số đó xuất hiện một người con tên là Cao Bi thông thái từ nhỏ, lớn lên văn võ toàn tài, đức độ trọn vẹn, từng xuất hiện nhiều công giúp vua cha trị vì nước nhà. Nhân một lần đi kinh lý xuất hiện ghé qua vùng đất xứ Mông Tràng, về sau đổi thành Đạm Xuyên như lúc này. Nhân thấy vùng đất này còn có thế “long hổ đồng chầu”, xuất hiện dòng sông chảy lượn vòng bao quanh xung xung quanh, xa xa là dãy núi Tam Đảo trùng điệp, thực là chốn “sơn thủy hữu tình”; lại thấy người dân ở đây chăm chỉ chất phác, xuất hiện nhiều phong tục tập quán thuần hậu, Hoàng tử Cao Bi bèn xin phép vua cha cho mình được về sống ở ở đây để dạy dân chăm sóc nghề nông, xây dựng vùng đất này thành nơi an yên, trù phú. Không may, vị hoàng tử đã sớm qua đời khi mới 26 tuổi. Dân làng Đạm Xuyên vô cùng thương tiếc đã dâng lên nhà Vua bản sớ xin được mai táng và thờ tự hoàng tử tại chỗ, tôn ngài làm thành hoàng của làng, lấy hiệu là Cao Bi Hùng Thánh Đại Vương.
Cũng vào thời đó, Văn Lang bị quân Thục đem quân sang xâm lấn. Hùng Duệ Vương tập hợp binh mã chia làm hai đạo quân ra nghênh chiến. Đạo trên bộ do Tản Viên Sơn Thánh lãnh đạo, còn thuỷ quân do tướng Dương Uy thống lĩnh. Đêm trước thời gian ngày xuất trận, ông tướng nằm mộng thấy một nữ thần hiện về tự xưng là công chúa Thủy tinh theo lệnh cha là vua Thuỷ Tề đến đây trợ giúp tướng quân giết giặc. Quả nhiên hôm sau thời điểm xung trận, quân Thục bị thua to phải tháo chạy về nước. Tướng quân Dương Uy cho hạ trại ở đất thuộc làng Đạm Xuyên để khao quân và sai dân làng lập đền thờ Công chúa Thuỷ tinh và tôn là Thần Nữ. Khi tướng Dương Uy qua đời, nhân dân trong vùng cũng xin được thờ phụng và phong là Phấn Vũ Đại Vương. Cả ba vị đều được thờ phụng ở trong đình.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Đạm Xuyên nằm trên khu đất rộng khoảng 1.000m², có diện tích xây dựng là 220m², hướng Tây Nam. Ngôi đình gồm ba phần chính: đại đình, hậu cung và hậu tế, tạo thành hình chữ “Công”, một kiểu kiến trúc đặc trưng phổ biến trong các đình chùa cổ của Việt Nam. Đình được xây bằng gạch vuông cổ, với mái lợp ngói mũi hài và đầu đao được tạo dáng rồng cuốn, thể hiện sự uy nghiêm và truyền thống.
Hệ thống cửa bức bàn có chấn song con tiện, giúp không gian bên trong ngôi đình luôn thông thoáng. Tòa đại đình (tiền tế) có 5 gian, là nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng; tòa hậu tế có 3 gian, và hậu cung có 2 gian, là nơi thờ cúng chính. Tất cả các cột và vì kèo trong đình đều được làm bằng gỗ lim, loại gỗ nổi tiếng với độ bền cao, mang lại sự vững chắc cho công trình.
Nghệ thuật chạm khắc trên gỗ của đình rất công phu và tinh xảo, lấy đề tài từ tứ linh: Long, Lân, Quy, Phượng, biểu tượng cho sự thịnh vượng và quyền uy. Đặc biệt, các nét chạm trổ ở 4 “cổn” theo kiểu “lộng” với hình rồng cuốn được thực hiện một cách mềm mại, uyển chuyển, thể hiện rõ thần thái của rồng đang cuộn mình bay lên, tạo nên một hình ảnh sống động và mạnh mẽ.
Ngoài ra, một số chi tiết chạm khắc khác trên các bức thuận và đầu kèo như cảnh “sư tử vờn cầu” và “tùng lộc mai điểu” mang đến sự sinh động, bay bổng, thể hiện sự tài hoa của các nghệ nhân. Những chi tiết này không chỉ là điểm nhấn thẩm mỹ mà còn phản ánh giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống, góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản kiến trúc đình làng Việt Nam. Sự tồn tại của đình Đạm Xuyên là minh chứng cho sự sáng tạo và tâm huyết của người xưa, đồng thời khẳng định tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát triển các giá trị văn hóa dân tộc.
Hiện vật
Hiện tại, đình làng Đạm Xuyên vẫn còn bảo tồn được ba cỗ ngai thờ, gồm một ngai bà và hai ngai ông, tất cả đều được sơn son thếp vàng tinh xảo. Trong tòa đại đình, ba câu đối cổ có niên đại hàng trăm năm vẫn được gìn giữ. Đình cũng có hai cỗ kiệu bát cống, trong đó một cỗ thuộc thời Lê và một cỗ thuộc thời Minh Mạng. Đáng chú ý, hiện vật bằng đá còn lại là một tấm bia được lập vào năm Tự Đức 1870, ghi chép về sự tích của ba vị thần được thờ tại đình. Ngoài ra, đình còn lưu giữ tám đạo sắc phong, phần lớn từ thời Nguyễn (1810-1924). Những hiện vật này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn phản ánh đậm nét văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng dân cư qua nhiều thế kỷ. Các hiện vật tại đình làng Đạm Xuyên không chỉ là biểu tượng của truyền thống và sự tôn kính mà còn là minh chứng cho sự liên tục của văn hóa địa phương trong dòng chảy lịch sử.
Lễ Hội
Theo các tài liệu thần tích được bảo tồn tại đình làng, Thần Cao Bi sinh ngày 10 tháng 4 và qua đời vào ngày 18 tháng 10 âm lịch, trong khi Thần Dương Uy sinh ngày 10 tháng 8 và mất ngày 11 tháng 11 âm lịch. Để tôn vinh các vị thần, hàng năm, dân làng tổ chức lễ hội lớn vào ngày 10 tháng 8. Đây là dịp để cộng đồng thể hiện lòng kính trọng và ghi nhớ công đức của các vị thần.
Phần lễ được tổ chức trang nghiêm với sự tham gia của đội tế nam giới, gồm những người đàn ông từ 50 tuổi trở lên, và đội dâng hương của nữ giới, thể hiện sự cân bằng giữa nam và nữ trong các nghi thức thờ cúng. Kiệu Ông được rước từ đình ra miếu ở đầu phía Tây làng, nơi được truyền tụng là nhà của Thần Cao Bi. Cùng lúc, kiệu Bà cũng được rước từ đình đến Đền Bà nằm ở phía Đông làng, giáp với Đầm Rượu. Đây là một phần quan trọng trong các nghi thức, thể hiện sự tôn kính và gắn kết cộng đồng.
Phần hội diễn ra với các trò chơi dân gian, tạo không khí vui tươi và kết nối các thế hệ trong làng. Bên cạnh đó, vào các ngày 10 tháng 4, 18 tháng 10, và 11 tháng 11 âm lịch, hội hương lão sẽ tổ chức lễ tại đình để tưởng nhớ và cầu nguyện cho sự phù hộ của các vị thần. Những hoạt động này không chỉ giữ gìn truyền thống văn hóa mà còn tạo ra sự đoàn kết trong cộng đồng, thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và các thần linh bảo hộ.
Xếp hạng
Đình Đạm Xuyên đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, theo quyết định số 15/2003/QĐ-BVHTT ban hành ngày 14 tháng 3 năm 2003 vì giá trị văn hóa, lịch sử đặc biệt mà nó mang lại.
Tham khảo
- Lan Phương, “ĐÌNH ĐẠM XUYÊN”, Cổng thông tin – Giao tiếp điện tử thành phố Phúc Yên, ngày 18/12/2018. https://phucyen.vinhphuc.gov.vn/noidung/tintuc/Lists/DiTichDanhThang/View_Detail.aspx?ItemID=4
- ST, “Lễ vật tế đình và tiệc làng ở Hương Canh”, Trang thông tin đài truyền hình & phát thanh tỉnh Vĩnh Phúc, ngày 28/09/2016. http://vinhphuctv.vn/Qu%E1%BA%A3n-tr%E1%BB%8B/Tin-t%E1%BB%A9c-chung/ID/225088/Le-vat-te-inh-va-tiec-lang-o-Huong-Canh
