Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Tích Sơn là một ngôi chùa có lịch sử lâu đời. Ngôi chùa này có tên tự là “Ngũ Phúc Tự”, có nghĩa là chùa Ngũ Phúc, và còn được biết đến là chùa của năm làng Tích Sơn cổ, bao gồm làng Tiếc, làng Hạ, làng Khâu, làng Đậu và làng Sậu. Hiện nay, Chùa Tích Sơn tọa lạc tại phường Tích Sơn, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc.
Lịch sử
Tên gọi Tích Sơn (錫山) mang ý nghĩa là dãy núi hình cây gậy Tích Trượng của Nhà Phật, còn được biết đến với tên gọi núi Phượng Hoàng hay Phượng Lĩnh. Chùa Tích Sơn tọa lạc tại phần cao nhất của ngọn núi hình đầu gậy, một vị trí đẹp và thơ mộng. Xung quanh chùa là đầm nước, tạo nên không gian mát mẻ bốn mùa, thích hợp cho sự phát triển của thảm thực vật phong phú, xanh mướt như một bức thảm nhung, nhẹ nhàng đung đưa trong gió.
Thiên nhiên nơi đây đã được ca ngợi qua bài thơ:
Tam Đảo danh san bán lạc san
Huy hoàng vạn trạng tổng nhân quan
Tam Dương động lý khai danh thắng
Ngũ Phúc môn tiền phóng nhãn quan.
Địa hiệp tràng san huỳnh tĩnh độ
Thiên kềnh tràng độ ngặt trần gian
Đăng lâm hữu hạnh y quan khách
Hạnh đắc nang tâm bậc nhất nhàn
Về lịch sử xây dựng chùa, hiện chưa có niên đại cụ thể. Tuy nhiên, qua kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc, có thể nhận thấy chùa Tích Sơn được xây dựng vào cuối thời Hậu Lê, đầu thời Nguyễn. Từ khi khởi dựng đến nay, chùa đã trải qua nhiều lần tu bổ lớn, trong đó có ghi chép về việc tu tạo vào năm Bảo Đại thứ 17 (1942).
Năm 1890, khi thực dân Pháp chiếm đóng, họ đã lấy đất chùa để xây dựng tòa nhà Quan Chánh xứ và thành lập tỉnh lỵ Vĩnh Yên, buộc chùa phải di chuyển về vị trí hiện nay. Ban đầu, chùa được xây dựng quy mô với Tam Quan, gác chuông, 7 gian tiền đường, 3 gian hậu cung, hành lang chữ Vi theo lối kiến trúc “nội Công ngoại Quốc”.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chùa đã được sử dụng làm nơi hội họp bí mật, trường học, trụ sở Ủy Ban Nhân Dân, sân phơi HTX, trụ sở HTX nông nghiệp và nhà trẻ mẫu giáo. Hiện nay, một số công trình này vẫn còn tồn tại trên đất chùa.
UBND tỉnh Vĩnh Phúc hiện đang lập dự án quy hoạch tổng thể nhằm trùng tu và tôn tạo di tích chùa Tích Sơn. Chùa tọa lạc trên một khu đất cao ráo, bằng phẳng, nằm ở trung tâm thành phố Vĩnh Yên. Chùa quay về hướng Đông Nam, gần quốc lộ số 2, cách Hà Nội khoảng 60km về phía Tây Bắc, cách thành phố Việt Trì 24km và danh thắng Tam Đảo 20km, rất thuận tiện cho du khách thập phương đến tham quan.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Tích Sơn được bao quanh bởi một tường bao cao, tạo nên sự kín đáo và yên tĩnh cho không gian tâm linh. Từ cổng chính, du khách sẽ đi qua một khoảng sân rộng trước khi đến với nhà bái đường, toà đầu tiên trong quần thể kiến trúc của chùa. Giữa sân có cây hương đá, là nơi thờ cúng trang nghiêm. Nhà bái đường được xây dựng với năm gian và hai dĩ, trong đó gian giữa dài hơn hai gian bên. Kiến trúc của nhà bái đường mang đậm nét cổ kính và được nối tiếp bằng chính điện, nơi treo bức đại tự “Ngũ Phúc Tự”, thể hiện sự tôn nghiêm và linh thiêng.
Chính điện của chùa được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Đinh (J), với hệ thống cột và mái bằng gỗ quý và gạch. Mái gỗ không được chạm trổ hoa văn mà được chế tác bào trơn đóng bén, tạo nên cảm giác vững chãi và chắc chắn. Mộ tháp cùng với các công trình kiến trúc khác tạo nên tổng thể bề thế và uy nghi của chùa.
Nghệ thuật điêu khắc tại chùa Tích Sơn rất tinh xảo và độc đáo. Điều này chủ yếu thể hiện qua các bức chạm cửa nách hậu cung nhà Tổ. Các bức chạm này có hình tam giác cân, chạm nổi hình rồng với thân uốn khúc, nhiều vảy và đuôi xoắn đang vờn mây, phủ kín là hình vân mây và sóng nước. Hệ thống tượng thờ ở chính điện là một yếu tố nghệ thuật nổi bật khác, tạo nên sự uy nghi và thâm nghiêm cho không gian thờ cúng.
Phía trên cùng, chính giữa hậu cung nhà Tổ cũng có một bức chạm hình tam giác cân, chạm hình đầu rồng với bờm tóc dữ tợn, miệng ngậm ngọc, xung quanh là các hình hoa lá mềm mại. Dù không phải là đề tài mới lạ, nhưng các bức chạm có nét sắc, gọn, làm nổi bật sự uy nghi và thâm nghiêm cần thiết cho phần hậu cung nhà Tổ. Tổng thể kiến trúc và nghệ thuật của chùa Tích Sơn tạo nên một không gian bề thế, linh thiêng, với các yếu tố nghệ thuật độc đáo, dù không được chạm trổ hoa văn nhiều, vẫn mang đến cảm giác chắc chắn và trang nghiêm.
Hiện vật
Trong các ngôi chùa hiện nay, nhiều tượng Phật vẫn được thờ phụng, chủ yếu được bố trí trong hậu cung. Các pho tượng này được xếp thành nhiều lớp, cao dần về phía trong thượng diện, tượng trưng cho từng bước tiến lên cõi Niết Bàn của Đức Phật.
Tại đây, hiện còn lưu giữ được 16 pho tượng làm bằng các chất liệu gỗ và đồng, được bố trí tại thượng điện và nhà Tổ. Đặc biệt, trong số các tượng ở chùa Tích Sơn, pho tượng Adiđà có giá trị đặc biệt. Pho tượng này được làm bằng đồng nguyên khối, cao 1 mét, trong tư thế tọa thiền, ngồi trên bệ sen cũng được đúc liền khối. Tượng có mái tóc xoắn ốc, đỉnh đầu để lộ, khuôn mặt phúc hậu, mắt nhìn xuống như đang suy tư, mũi cao, sống mũi thẳng, miệng hơi mỉm cười, tai dài, cổ cao ba ngấn. Tượng mặc áo cà sa với những nếp gấp đều nhau, tạo nên các làn sóng mỏng trải đều cân đối trên toàn thân. Hai chân xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa giữa lòng đùi, tay bắt ấn thiền. Mặc dù được làm bằng đồng, các đường nét của tượng mềm mại và tinh xảo, tạo nên một bức tượng quý giá và có giá trị cao.
Ngoài hệ thống tượng thờ và các bức chạm gỗ, chùa Tích Sơn còn lưu giữ được một chuông đồng được đúc vào năm Minh Mệnh thứ 12 (năm 1832) và một khánh đồng cổ, đều là những cổ vật quý giá.
Lễ Hội
Hàng năm, tại chùa Tích Sơn diễn ra nhiều lễ hội lớn, thu hút đông đảo nhân dân trong và ngoài vùng tham dự. Với mục tiêu xây dựng chùa Tích Sơn trở thành một điểm du lịch tâm linh, Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân tỉnh đã chủ trương mở rộng khuôn viên chùa, nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh của nhân dân và phù hợp với định hướng phát triển chung.
Cứ vào ngày 2 tháng Giêng hàng năm, chùa Tích Sơn tổ chức lễ hội với mục đích cho các Phật tử và nhân dân đến lễ bái, cầu may mắn, bình an. Lễ hội này cũng nhằm tưởng niệm những người đã có công xây dựng và phát triển chùa.
Những hoạt động nổi bật trong lễ hội chùa như dâng hương, lễ bái của du khách gần xa tạo nên không khí nô nức, phấn khởi. Các hoạt động này không chỉ phản ánh nét đẹp văn hóa tín ngưỡng tâm linh của vùng miền mà còn là nơi lưu giữ các giá trị truyền thống, cổ xưa của người dân Việt Nam.
Xếp hạng
Hiện nay, chùa Tích Sơn là ngôi chùa duy nhất được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia tại TP. Vĩnh Yên.
