Tên gọi và vị trí địa lý
Miếu Đậu nay thuộc làng Đậu, phường Định Trung, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc. Ngôi miếu được 5 làng thuộc xã Định Trung (làng Khâu, làng Đậu, làng Tiếc, làng Hạ và làng Sậu) thờ phụng.
Lịch sử và nhân vật
Ngôi miếu, được thờ phụng bởi 5 làng trong xã Định Trung, là làng Khâu, làng Đậu, làng Tiếc, làng Hạ, và làng Sậu, mang ý nghĩa lịch sử và tâm linh sâu sắc đối với cộng đồng địa phương. Được dựng lên vào thời Hậu Lê, khoảng thế kỷ XVIII, ngôi miếu đã tồn tại qua nhiều thăng trầm lịch sử và trở thành một biểu tượng văn hóa quan trọng của khu vực. Đến thời nhà Nguyễn, thế kỷ XIX, ngôi miếu đã trải qua một lần trùng tu lớn, càng khẳng định giá trị văn hóa và tôn giáo của nó.
Miếu Đậu là nơi thờ phụng Thất vị Lỗ Đinh Sơn, gồm các vị anh hùng Lỗ Văn Cường, Lỗ Văn Dũng, Lỗ Văn Mẫn, Lỗ Văn Dực, Lỗ Văn Vũ, Lỗ Văn Đài và Lỗ Thị Bảy. Những người đã đóng góp quan trọng trong việc bảo vệ đất nước dưới triều đại nhà Trần, khi cùng với vua Trần đánh bại quân Nguyên Mông trong cuộc kháng chiến năm 1258.
Kiến trúc cảnh quan
Tại miếu Đậu, điểm nổi bật là mặc dù đã trải qua một đợt trùng tu lớn dưới triều Nguyễn, di tích vẫn giữ lại nhiều yếu tố kiến trúc và điêu khắc mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Miếu nằm trong một khuôn viên rộng gần 8.000 m², có mặt bằng thiết kế theo kiểu chữ “công”, bao gồm ba tòa chính: tòa tiền tế với năm gian, tòa hậu cung với năm gian và một gian phụ (ống muống). Quy mô của miếu khá đồ sộ nhưng vẫn duy trì sự gọn gàng và thanh thoát trong thiết kế.
Mái của tòa tiền tế và tòa hậu cung được thiết kế theo kiểu chồng diêm hai tầng với tám mái nhô cao, tạo nên sự nổi bật về mặt kiến trúc. Cả tòa tiền tế và tòa hậu cung đều có kiến trúc với bốn hàng chân, thấp nhưng vững chắc; kết cấu khung gỗ chủ yếu thuộc về thời kỳ Nguyễn (khoảng giữa thế kỷ XIX), với các bộ vì được xây dựng theo kiểu chồng rường hoặc chồng rường giá chiêng.
Về mặt điêu khắc, miếu có một số bức chạm trang trí xung quanh khám thờ, bao gồm các hình rồng chầu mặt trời, hổ phù cầm chữ thọ, phượng múa, và hoa lá cách điệu. Dù số lượng điêu khắc không nhiều, chúng đều thể hiện sự tinh tế và đặc sắc, phản ánh nghệ thuật chạm khắc điêu luyện của các nghệ nhân dân gian trong thời kỳ lịch sử trước đây.
Hiện vật
Các hiện vật còn lại tại miếu, mặc dù không nhiều, nhưng đều mang giá trị nghiên cứu lịch sử đáng kể. Đặc biệt, án gian được chế tác từ thời Nguyễn là một ví dụ tiêu biểu về sự tinh xảo trong nghệ thuật điêu khắc. Án gian này được trang trí với kỹ thuật trạm trổ tinh tế, phối hợp hài hòa giữa sơn then, sơn son và thếp vàng. Kích thước của nó là dài 1,41 m, rộng 0,88 m và cao 1,35 m, phản ánh sự khéo léo và công phu trong quá trình chế tác vào thời kỳ Nguyễn.
Ngoài án gian, miếu còn lưu giữ một ngai thờ và một lộng mũ, cả hai đều được sơn son thếp vàng và trang trí với hình tứ linh, cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật và biểu tượng tôn giáo. Cùng với đó, một mâm bồng hình bầu dục cũng thuộc thời Nguyễn, cùng ba chiêng đồng, đều góp phần làm phong phú thêm bộ sưu tập hiện vật của di tích.
Những hiện vật này không chỉ thể hiện sự tinh xảo trong nghệ thuật chế tác mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về văn hóa và nghệ thuật của thời Nguyễn. Chúng là những minh chứng sống động về sự phát triển của các kỹ thuật chế tác và trang trí trong quá khứ, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu và hiểu biết về lịch sử và văn hóa của thời kỳ này.
Sự kiện và lễ hội
Phường Tích Sơn xưa gồm năm làng: Tiếc, Đậu, Sậu, Khâu, và Hạ. Tất cả các làng này đều có các công trình thờ cúng như đình, đền và miếu thờ Lỗ Đinh sơn thất vị Đại vương, tức bảy anh em họ Lỗ. Hàng năm, các làng tổ chức lễ hội và các kỳ tiệc lệ đều đặn, trong đó lễ hội lớn nhất và chính hội là lễ hội vào mồng 3 tháng Giêng, còn được gọi theo dân gian là tiệc khao quân. Lễ hội này mô phỏng sự kiện Thất vị Đại vương khao quân trước khi lên đường chống giặc Mông Cổ. Trước đây, cả phần lễ và phần hội đều được tổ chức tại đình Cả thuộc làng Tiếc. Tuy nhiên, từ năm 1947, sau khi đình Cả bị phá hủy, tiệc khao quân được chuyển sang tổ chức tại miếu Đậu.
Tại miếu Đậu, hàng năm diễn ra bốn kỳ tiệc lệ theo âm lịch: Ngày 3 tháng Giêng là tiệc khao quân, ngày 11 tháng Giêng là giỗ bảy vị đại vương, ngày mùng 2 tháng Hai là tiệc mừng công, và ngày 17 tháng Bảy là tiệc giỗ thân phụ của bảy vị đại vương, ông Lỗ Trọng. Ngày 11 tháng Giêng, tức ngày giỗ bảy vị đại vương, là ngày quan trọng nhất và cũng là ngày chính của miếu, đồng thời là ngày hội của năm làng có miếu chung. Để chuẩn bị cho ngày hội này, người dân từ năm làng thực hiện các công tác chuẩn bị rất chu đáo, bao gồm các đội rước kiệu, lễ vật tế, người tế lễ, văn nghệ, và dụng cụ trò chơi.
Theo truyền thống, vào ngày mùng 3 tháng Giêng, các bô lão trong làng tổ chức tiệc rượu tại miếu với các nghi thức khao quân, bao gồm giết 7 con gà, mổ 7 con lợn và thi thổi cơm. Các lễ vật sau khi được chuẩn bị sẽ được chia thành ba mâm: hai mâm dâng lên Thất vị Đại vương và một mâm dâng lên miếu Tướng (thờ Lỗ Thị Bảy) ở cách 800 mét. Sau khi hoàn tất các nghi thức, các lễ vật được dùng để tổ chức tiệc, các bô lão cùng thưởng thức và kể lại các huyền tích của các vị đại vương, đồng thời chuẩn bị cho ngày 11 tháng Giêng.
Ngày 11 tháng Giêng, là ngày lễ quan trọng nhất trong năm của miếu, diễn ra nghi thức rước kiệu truyền thống của năm làng có miếu chung. Theo kế hoạch, thời gian rước kiệu có thể thay đổi từ 14h đến 16h chiều ngày 11. Nghi lễ rước kiệu rất trang trọng, và vì thế, dân làng chuẩn bị rất chu đáo. Kiệu được rước từ miếu Tướng về miếu Đậu, nghĩa là đưa bà Lỗ Thị Bảy về hội với các vị đại vương để tổ chức giỗ chung. Những người rước kiệu, tráng đinh, được tuyển chọn kỹ lưỡng từ năm làng. Đoạn đường rước kiệu dài khoảng 800 mét, có đoàn kỹ nghệ múa hát, hầu kiệu. Sau khi rước kiệu về đến miếu Đậu, các nghi thức tế lễ và dâng hương được thực hiện trang nghiêm. Đội tế lễ gồm 11 người, tất cả đều là những cá nhân có uy tín trong làng, tuổi từ 40 trở lên, gia đình không có tang, và có cuộc sống gia đình ổn định. Sau nghi lễ dâng hương là các hoạt động văn nghệ thú vị, và lễ hội còn kéo dài sang ngày hôm sau với các trò chơi như kéo co, đấu vật, đánh đu, và múa hát.
Tham gia lễ hội miếu Đậu vào những ngày đầu xuân, người ta có thể cảm nhận rõ không khí lễ hội đặc trưng của nơi đây. Điều đặc biệt của lễ hội miếu Đậu là tất cả các lễ vật đều được chuẩn bị sống, thịt lợn không cạo lông, lông gà chỉ làm sơ qua, mô phỏng tích chuyện về tiệc khao quân được tổ chức vội vàng để chuẩn bị cho cuộc chiến. Lễ hội miếu Đậu không chỉ là một phần quan trọng trong văn hóa địa phương mà còn góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa của thành phố Vĩnh Yên và tỉnh Vĩnh Phúc.
Xếp hạng
Miếu Đậu đã được xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, thành phố vào năm 2003.
Tham khảo
- Trần Ngọc Đông, “Miếu đậu và lễ rước kiệu truyền thống”, Đài Phát Thanh & Truyền Hình Vĩnh Phúc, ngày 04/07/2016. http://vinhphuctv.vn/Qu%E1%BA%A3n-tr%E1%BB%8B/Tin-t%E1%BB%A9c-chung/ID/218248/Mieu-au-va-le-ruoc-kieu-truyen-thong
