Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Nhẫm Dương tên chữ là Thánh Quang Tự, thuộc phường Duy Tân – thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Nhẫm Dương, một ngôi chùa lớn được xây dựng từ thời nhà Trần, đã trải qua nhiều thăng trầm trong lịch sử. Sau sự sụp đổ của nhà Trần, ngôi chùa bị tàn phá và chỉ đến thế kỷ 17, khi phái Tào Động do sư tổ Thủy Nguyệt phục dựng, chùa mới bắt đầu hưng thịnh trở lại.
Theo văn bia trong chùa, sư tổ Thủy Nguyệt, người họ Đặng, quê ở Sơn Nam, sinh năm 1637 vào thời vua Lê Thần Tông. Sau nhiều năm hành đạo, sư vẫn chưa tìm thấy con đường giác ngộ. Vào năm 30 tuổi, sư cùng vài đệ tử lên phương Bắc và trở thành đệ tử của hòa thượng Thượng Đức trên núi Phượng Hoàng. Sau khi giác ngộ, sư được thầy ban pháp hiệu Thông Giác Đạo Nam thiền sư và trở về nước, phát triển Phật pháp, khiến Tông Tào Động tại Việt Nam thịnh hành.
Ngài giảng đạo ở nhiều nơi, từ các chùa lớn như Côn Sơn và Yên Tử, cho đến các vùng thôn dã, mang lại sự an lạc cho mọi người. Một lần, khi ngồi tựa ghế, ngài ngâm một bài thơ và nhận ra rằng tuổi đã cao, thời gian đã chín muồi để lên núi Niết Bàn. Sau đó, ngài dặn đệ tử nếu 7 ngày không thấy ngài trở về, hãy đi theo hướng có mùi thơm để tìm thấy ngài.
Sau 7 ngày, các đệ tử tìm thấy ngài trong một hang động trên núi Nhẫm, ngài vẫn ngồi kiết già, thân thể còn mềm mại, nhưng đã tịch. Ngài qua đời vào năm Chính Hòa thứ 20, tức ngày 6 tháng 3 năm Giáp Thân (1704), thọ 68 tuổi.
Sau khi các đệ tử tắm rửa thi thể ngài và đặt vào khám, họ cố gắng đưa khám lên đàn thiêu, nhưng không ai có thể khiêng nổi. Lạ kỳ hơn, nhiều người mở khám ra xem thì thấy ngài vẫn ngồi thiền, tướng mạo như còn sống. Chính quyền nhà Lê đã cử quân đến, nhưng khi đến gần khám, họ cảm nhận được khí thiêng và không dám xâm phạm. Sau đó, một quan viên đã dâng thư ca ngợi đạo đức của ngài và cầu xin ngài giúp đỡ đất nước.
Người ta đã dựng một tháp ở Nhẫm Dương để đặt khám chứa thi thể ngài. Trong hang Thánh Hóa, nơi ngài hóa, vẫn còn dấu vết lõm trên đá, thể hiện sự linh thiêng của ngài khi đắc đạo. Huyền thoại kể rằng khi đắc đạo, ngài đã thúc đầu, đạp chân vào núi đá khiến cả quả núi rung chuyển.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Nhẫm Dương, nằm tựa lưng vào dãy núi cùng tên, có vị trí đặc biệt trong hệ thống núi non hùng vĩ của vùng Đông Bắc Việt Nam. Ngôi chùa ẩn mình trong không gian xanh tươi của cây cối, tạo thành một quần thể cảnh quan tự nhiên độc đáo, với nhiều hang động kỳ thú. Khu vực xung quanh chùa chứa hàng chục hang động lớn nhỏ, mỗi hang mang một tên gọi riêng biệt như Thánh Hóa, Tĩnh Niệm, Tối, Bò Lê, Ma, Mạt, Thung Xanh, Chuông, Trống, Luồn, tạo nên một hệ thống động tự nhiên phong phú và đa dạng.
Quần thể núi đá và hang động bao quanh chùa kéo dài như một dải “rồng uốn, voi phục,” tiếp nối hài hòa và kéo dài đến tận Mạo Khê, Đông Triều, kết nối với dãy núi Yên Tử (Quảng Ninh). Các ngọn núi phía trước ngôi chùa nhấp nhô, tạo thành một cảnh quan ấn tượng, với các đỉnh núi nghiêng về phía chùa Nhẫm Dương, tạo nên một thế đất phong thủy đặc biệt. Theo nhận định của nhiều thầy địa lý, khu vực này có linh khí tụ hội dày đặc, điều này lý giải vì sao trong lịch sử, các vị tổ sư lại chọn nơi đây làm chốn tu hành, nơi dựng chùa.
Chùa Nhẫm Dương có một lịch sử lâu dài, được khởi dựng từ thời nhà Trần (thế kỷ 13) và trải qua nhiều lần tôn tạo vào các thời kỳ Hậu Lê và Nguyễn. Trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, chùa và hệ thống hang động xung quanh đã trở thành một căn cứ cách mạng quan trọng, nơi cất giấu vũ khí và lương thực của bộ đội. Tuy nhiên, do bị phát hiện, chùa đã phải tiêu thổ để phục vụ cho công cuộc kháng chiến. Sau khi đất nước giải phóng, vào năm 1954, người dân và phật tử địa phương đã dựng lại chùa bằng tranh tre, nứa lá. Đến năm 1960-1961, hòa thượng Thích Vô Vi đã cùng với phật tử và nhân dân xây dựng một ngôi Bảo điện tạm thời theo kiểu chữ “Đinh,” sử dụng vật liệu chủ yếu là đá, vôi, mái lợp tre, ngói đỏ.
Vào năm 1996, khi chùa Nhẫm Dương xuống cấp nghiêm trọng, ni sư Thích Diệu Mơ đã đứng ra vận động phật tử và nhân dân phát tâm xây dựng lại chùa trên nền đất cũ. Hiện nay, chùa có quy mô khang trang, với kiến trúc nhà chữ Công thuần Việt, bao gồm 5 gian tiền đường, 2 gian ống muống, và 3 gian hậu cung. Ngôi tiền đường thờ các vị Phật Hoàng Trần Nhân Tông (đệ nhất tổ Thiền phái Trúc Lâm), thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt (đệ nhất tổ Thiền phái Tào Động Việt Nam), và thiền sư Tông Diễn (đệ nhị tổ Thiền phái Tào Động Việt Nam). Ngoài chính điện, trong khuôn viên chùa còn có nhà thờ tổ, vườn tháp và vườn mộ, tạo thành một không gian thiêng liêng và yên tĩnh, phù hợp với việc tu hành và chiêm bái.
Hiện vật
Chùa Nhẫm Dương, một di tích lịch sử và văn hóa quan trọng, không chỉ thu hút du khách trong và ngoài nước mà còn là một địa điểm khảo cổ học đặc biệt. Trong khuôn viên nhà thờ tổ của chùa, hàng nghìn hiện vật khảo cổ đang được lưu giữ và trưng bày, minh chứng cho một quá trình lịch sử kéo dài từ thời kỳ hậu kỳ Cánh Tân, qua các thời đại đá cũ, đá mới, kim khí, và đến các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn. Những hiện vật này bao gồm di cốt, hoá thạch của người và động vật, đồ đá, đồ đồng thời Đông Sơn, gốm sứ và tiền cổ, tạo nên một kho tàng khảo cổ học phong phú. Các nhà khảo cổ học đánh giá chùa Nhẫm Dương là một trong những địa điểm khảo cổ học hiếm có tại Việt Nam.
Các phát hiện khảo cổ học tại chùa bắt đầu từ những năm 1999-2000, khi trong quá trình đào tạo tượng để trùng tu chùa, các hiện vật như răng, tiền cổ, đồ gốm và dụng cụ thời xưa được phát hiện. Sau đó, Bảo tàng tỉnh Hải Dương phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tổ chức các cuộc khai quật tại đây, thu hút sự tham gia của nhiều nhà khảo cổ học nổi tiếng. Trong các cuộc khảo sát tại động Thánh Hoá, các nhà khoa học đã phát hiện 471 mẫu hoá thạch xương, răng của người và động vật. Dựa trên các chứng cứ về quần cư động vật và trầm tích, các nhà nghiên cứu ước tính niên đại của các hoá thạch này từ khoảng 30.000 đến 50.000 năm trước.
Tại các khu vực khai quật, các nhà khảo cổ học cũng phát hiện nhiều hiện vật từ thời hậu kỳ đá mới và sơ kỳ kim khí, bao gồm những chiếc rìu, cuốc đá có vai tứ giác, được tạo hình thô sơ. Các hiện vật này cho thấy một nền văn hoá cổ sơ, có ảnh hưởng của văn hoá Hạ Long, đồng thời phản ánh sự phát triển của đời sống con người thời kỳ đó, như việc săn bắn, nông nghiệp và sử dụng công cụ đá. Đặc biệt, các hiện vật thời Đông Sơn như rìu đồng, giáo đồng, chuông đồng, dao đồng và các đồ vật bằng đồng khác cho thấy một nền văn minh phát triển với các kỹ thuật chế tác tinh xảo.
Ngoài ra, chùa Nhẫm Dương còn lưu giữ một bộ sưu tập tiền cổ phong phú, với 728 đồng tiền từ 120 loại khác nhau của các quốc gia như Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Lào. Bộ sưu tập này bao gồm nhiều đồng tiền quý hiếm, như Thiên Phù Nguyên Bảo thời Lý, Đoan Khánh thông bảo thời Lê Uy Mục và Trí Pháp Thông Bảo, cho thấy khu vực này từng là một trung tâm buôn bán sầm uất trong lịch sử.
Ngoài bộ sưu tập tiền cổ, chùa Nhẫm Dương còn sở hữu một lượng lớn đồ gốm, với hơn 700 hiện vật đã được phát hiện trong các hốc đá và khu vực vườn chùa. Các đồ gốm này có niên đại trải dài từ thế kỷ 1 đến đầu thế kỷ 20, phản ánh sự phát triển kinh tế, giao thương và đời sống văn hóa của người dân trong khu vực, đặc biệt là trong thời kỳ Đông Sơn và các thế kỷ tiếp theo.
Các cuộc khai quật và nghiên cứu tại chùa Nhẫm Dương đã làm rõ giá trị lịch sử và văn hóa của khu di tích này, không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với cộng đồng quốc tế. Các phát hiện khảo cổ học tại đây đã góp phần làm sáng tỏ các giai đoạn phát triển của con người trong lịch sử và cung cấp cái nhìn sâu sắc về đời sống của cư dân cổ xưa ở Kinh Môn.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội chùa Nhẫm Dương, tổ chức hàng năm từ ngày 5 đến 7 tháng 3 âm lịch, nhằm tưởng niệm ngày Thánh tổ Quốc sư Đạo Nam Thông Giác Thủy Nguyệt viên tịch. Đây là dịp để cộng đồng tôn vinh và tri ân công đức của vị Quốc sư, đồng thời cầu nguyện cho quốc thái dân an. Lễ hội bao gồm nhiều nghi thức đặc sắc như lễ rước nước, dâng hương tưởng niệm, cầu nguyện quốc thái dân an và đàn Mông Sơn thí thực. Phần hội cũng không kém phần phong phú với các hoạt động giải trí, bao gồm giải cờ tướng, trò chơi dân gian và giao lưu văn nghệ. Những nghi lễ và hoạt động này không chỉ thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng.
Xếp hạng
Vào ngày 29 tháng 10 năm 2003, chùa Nhẫm Dương đã được Bộ Văn hoá – Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích lịch sử – văn hoá quốc gia. Đến ngày 22 tháng 12 năm 2016, cùng với quần thể di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh An Phụ, Kính Chủ, chùa Nhẫm Dương đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.
Tham khảo
- Cổng thông tin điện tử báo Hải Dương, Kỳ bí ngôi chùa dưới chân núi chứa cổ vật vạn năm, https://baohaiduong.vn/ky-bi-ngoi-chua-duoi-chan-nui-chua-co-vat-van-nam-337907.html
- Cổng thông tin điện tử báo Xây dựng, Chuyện lạ về đệ nhất sư tổ chùa Thánh Quang, https://baoxaydung.com.vn/chuyen-la-ve-de-nhat-su-to-chua-thanh-quang-52355.html
