Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Động Bồng, thuộc làng Động Bồng, xã Hà Tiến, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hoá, là một trong những ngôi đình thời Nguyễn chiếm một vị trí quan trọng trong nền kiến trúc cổ xứ Thanh.
Đình thờ hai vị Thành hoàng làng là Tô Hiến Thành và Tổng Quốc công, hai vị tướng nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam, có công giúp triều đình và nhân dân trong việc xây dựng đất nước.
Lịch sử và nhân vật
Cho đến hiện tại, các tài liệu thành văn bản như thần phả, bia ký ghi chép về việc xây dựng ngôi Đình bị hủy hoại trong thời kỳ chiến tranh lịch sử. Nguồn tư liệu duy nhất còn lại đến nay trên bức thượng lương ghi chép chính xác thời gian xây dựng lại ngôi đình là năm Gia Long Thập niên tức là năm (1812). Ngoài ra dựa vào dấu ấn kiến trúc là bộ khung gỗ còn lại khá nguyên vẹn ( duy chỉ có phần Hậu cung mới bị phá bỏ trong mấy chục năm trở lại đây). Qua đó ta có thể phỏng đoán được thời gian xây dựng đình từ thời nhà Nguyễn.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Động Bồng nằm trong khu vực có nhiều thắng cảnh, với phía trước là dãy núi Động Bồng, xung quanh làng là sông, núi, cây cối. Đặc biệt trước đình còn có một giếng cổ, có từ lâu đời, tuy nhiên hiện nay đã được phục dựng lại để bảo tồn, xưa kia dân làng Động Bồng thường ra giếng này để lấy nước sinh hoạt.
Đình có diện tích sử dụng 480m², được xây theo hình chữ Đinh (丁), sân đình rộng 504m² và ao đình có diện tích lên đến 25.000m². Đình gồm năm gian hai chái, trong đó năm gian giữa là lối ra vào, còn hai gian đầu hồi được xây kín và có cửa sổ. Kết cấu bộ khung mái kiểu giá chiêng chồng rường con nhị, với hệ thống 36 cột trụ được bố trí thành 4 hàng, bao gồm 12 cột lớn và 20 cột quân. Mái hiên trước có 4 cột lớn làm bằng đá trắng, dùng để đỡ kẻ bẩy và tàu lá mái. Những cột đá này được tạo tác tròn, chạm dọc theo chân cột và đặt trên chân tảng đế vuông. Mái hiên sau được đỡ bằng các cột trụ vuông xây bằng gạch.
Về bố cục, kiến trúc bên trong chia thành hai phần chính: vì chính và vì kèo mái diêm. Kết cấu vì kèo chính gồm 6 vì giống nhau về kiểu liên kết, chủ yếu theo lối “chồng rường”. Các con rường nằm ngang được tạo tác giống nhau và mộng vào các cột trốn. Những cột trốn này có hình nghệ thuật hóa thành các hình nậm rượu, với kích thước lớn ở phía dưới và nhỏ dần lên phía trên, theo chiều cao của mái đình.
Ba gian giữa của đình đặt ban thờ, trên ban thờ bày biện đồ thờ cúng và đặt ngai, bên trong có bài vị, Phía trên ban thờ ở giữa được trang trí cửa võng chạm lộng, sơn thếp vàng, trên cửa võng treo bức hoành phi ghi chữ “Tối Linh từ”. xung quanh có đặt lọng, trống, chim hạc. Phía sau ban thờ là gian Hậu Cung, được xây tách biệt với khóa cửa. Bên trong Hậu Cung có hai gian thờ, mỗi gian đặt một ngai và bài vị.
Đình Động Bồng với kiến trúc mái cong, gồm 4 mái, lợp ngói mũi hài, trên các đầu đao cong vút lên là hình các con rồng. Diềm mái được chạm khắc hình chiếc lá đề, bờ nóc, bờ dải, đầu kìm của mái cong trang trí các linh vật như: hình nghê, hình con sấu, hình đầu rồng,.. Đặc biệt ở hai bên khu đĩ để thông thoáng và có tạo hình hồi văn, tạo nên sự hài hòa giữa kiến trúc và điêu khắc làm cho mái đình càng thêm đẹp và cổ kính.
Sự kiện và lễ hội
Từ xa xưa với điều kiện sinh sống của người Động Bồng là ở trong hang động, lấy mái đá làm nhà, địa bàn cư trú là vùng chiêm trũng quanh năm ngập nước đi đâu cũng cần phải có lửa, bởi vậy hơn bất cứ nơi nào khác lửa không thể thiếu trong cuộc sống của người làng Động Bồng. Phong tục đốt Đình Liệu ở Động Bồng đã được cha ông đời nối đời truyền lại cho tới hiện nay trở thành phong tục lễ hội của dân làng.
Hàng năm vào tháng Chạp, dân làng cử thanh niên khỏe mạnh lên các ngọn núi như Ba Trạc, Bái Bò, Đầu Voi để thu hái cây đóm, nguyên liệu để làm Đình Liệu. Cây đóm được chọn lọc, phơi khô và bó thành một con rồng lớn dài 25m, đường kính 65cm, sau đó được đặt trong gian chính của tòa Đại Đình. Sau ngày 25 Tết, con rồng được dựng lên với các đòn kê giúp giữ dáng, uốn lượn như con rồng đang quẫy. Vào chiều 30 Tết, trai làng chuyển bó đóm ra sân đình và dựng lên, tạo thành con rồng khổng lồ. Trong giờ phút giao thừa, Đình Liệu bùng cháy thành ngọn đuốc, mang lại hy vọng về một năm mới bình an, hạnh phúc, xua tan nghèo khó, mang đến mùa màng bội thu và sự đủ đầy cho dân làng.
Sau khi đã thực hiện việc đốt Đình Liệu ở đình, mọi người dân trong làng châm những bó đuốc mang theo lấy lửa rước điều may mắn về nhà của mình.
Có thể nói, Đốt Đình Liệu là phong tục truyền thống lâu đời của người Việt cổ ở Động Bồng, thể hiện lòng biết ơn và sự thiêng liêng đối với lửa, nguồn sức mạnh giúp sưởi ấm, nấu ăn, xua đuổi bóng đêm và thú dữ. Đây là tín ngưỡng thờ thần mặt trời, cầu mong ánh sáng giúp cây cối phát triển, con người và vạn vật sinh sôi nảy nở.
Xếp hạng
Đình Động Bồng là một công trình tiêu biểu cho kiến trúc thời Nguyễn hiện đang được các cấp chính quyền quan tâm, bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống. Năm 2001 đình được xếp hạng Di tích lịch sử, văn hóa cấp Quốc gia.
Tài liệu tham khảo
- Di sản văn hoá tỉnh thanh hoá, Nxb Thanh Hoá (2019).
- Vài nét thoáng qua về kiến trúc gỗ truyền thống Thanh Hoá, Di sản văn hoá vật thể, số 1(18), 2007.
