Tên gọi và vị trí địa lý
Đền thờ Trần Khát Chân nằm vệ đường quốc lộ 217, thuộc địa bàn xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, cách thành phố Thanh Hóa khoảng 44km. Đền tọa lạc dưới chân núi Đún Sơn (hay còn gọi là Đốn Sơn), một vị trí thuận lợi và dễ dàng tiếp cận đối với du khách.
Công trình kiến trúc cổ kính này không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là nơi tôn vinh và tưởng nhớ công lao to lớn của vị tướng anh hùng trong lịch sử dân tộc, một vị tướng tài ba Trần Khát Chân, người có công lớn trong các cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước thời nhà Trần.
Lịch sử và nhân vật
Đền thờ Trần Khát Chân được xây dựng vào thời Lê, nhưng thông tin về thời điểm chính xác và quá trình xây dựng ban đầu chưa được ghi chép rõ ràng. Theo truyền thuyết và những tài liệu lịch sử, đền được xây dựng để tưởng nhớ và tri ân Trần Khát Chân, một trong những người hùng của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ nhà Trần.
Trong những năm tiền Cách mạng Tháng tám (1942-1945), đền là địa điểm liên lạc, trạm giao liên của các chiến sĩ Cách mạng, nhận và truyền đi lệnh khởi nghĩa của Đảng ta từ chiến khu Ngọc Trạo đến các huyện phía tây nam Tỉnh Thanh Hoá. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước nơi đây là địa điểm giấu quân của đơn vị pháo phòng không địa phương bảo vệ trục đường giao thông vận tải tiếp tế cho tuyến lửa trên QL 45. Cùng nơi đây những binh đoàn nối nhau ra tuyển tuyến. Từ Bắc vào Nam qua đường mòn Hồ Chí Minh thường dùng chân nghỉ lại, để dấu quân trong những năm chiến tranh phá hoại ác liệt của máy bay Mỹ rồi vào đêm họ lại đi vào trận tuyến, tiêu dệt quân thù giải phóng Miền Nam.
Truyền thuyết kể lại rằng khi sắp bị hành hình, Khát Chân lên núi Đốn Sơn thét lớn ba tiếng. Sau khi bị chém, ông còn lắp đầu vào cố, vì thế được tôn là Thánh Lưỡng. Ông chết qua ba ngày sắc mặt vẫn như sống, ruồi nhặng không dám bậu vào. Sau có hạn hán, cầu mưa thì ứng nghiệm ngay.
Cái chết của Trần Khát Chân cùng gia đình được nhân dân thương cảm, thờ phụng. Ông được tôn là Thánh Lưỡng, được thờ ở nhiều nơi. Riêng ở Thanh Hoá có “Thất thập nhị từ” (bảy mươi hai nơi thờ). Ngưỡng mộ tài đức Trần Khát Chân, nhân dân đã mai táng ông tại núi Đún, nằm ở Hậu Cung của đền.
Căn cứ vào các đạo sắc phong hiện vẫn còn giữ được thì khu đền thờ ở núi Đún Sơn thờ Lưỡng Vệ Kim Ngô, long hổ điện tiền Thượng tướng quân Trần Khát Chân.
Ngày nay trên đất nước ta còn nhiều địa phương, đô thị đã gắn với tên tuổi của Ngài vào công trình phúc lợi như con Đường, Phố, Trường học mang tên Trần Khát Chân.
Trần Khát Chân
Trần Khát Chân, người làng Hà Lương (nay thuộc xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Lộc), sinh năm 1370 và mất năm 1399. Ông là con của Trần Hữu Nhân và bà Đặng Thị Ngọc Thục ở làng Nột Dương, xã Kim Động, phủ Kiến Xương thuộc trấn Sơn Nam đã dời nhà đến đây.
Trần Khát Chân là một danh tướng cuối đời nhà Trần, nổi tiếng với chiến công tiêu diệt giặc Chiêm Thành, giết Chế Bồng Nga trên sông Hải Triều vào năm 1390, chấm dứt cuộc xâm lược kéo dài gần 100 năm của Chiêm Thành. Sau đó, vì trung thành với nhà Trần, ông bị vua Hồ giết tại núi Đún. Nhân dân đã lập đền thờ ông tại sườn phía bắc núi Đún.
Ông thuộc dòng dõi Bảo Nghĩa Vương Trần Bình Trọng, danh tướng thời nhà Trần chống quân Nguyên Mông ở thế kỷ XIII. Năm 1389, Trần Khát Chân được giao chỉ huy quân Long Tiệp chống lại quân Chiêm Thành. Sau chiến thắng ở Hải Triều năm 1390, ông tiếp tục chiến đấu bảo vệ đất nước. Trần Khát Chân là người có tài mưu lược và dũng cảm, được ghi nhớ là một trong những tướng lĩnh vĩ đại của dân tộc.
Kiến trúc cảnh quan
Ngôi đền đã trải qua thời gian lịch sử, khiến cho chất liệu của đền bị xuống cấp. Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chính quyền, nhân dân địa phương đã tích cực gìn giữ và bảo tồn những giá trị đích thực của đền, bao gồm các hiện vật trong nội thất và các sắc phong xưa do các triều đại phong kiến để lại.
Hiện nay, tổng thể khuôn viên đền bao gồm: Cổng, Đền chính, và Tả/Hữu Mạc.
Cổng
Nằm bên vệ đường quốc lộ, cổng đền được xây dựng theo kiểu Tam Quan, bao gồm ba lối cổng ra vào với kiểu để trần không có mái che. Cổng chính ở giữa được tạo bởi hai cột trụ cao khoảng 4m, ở thân cột được khắc chữ Hán.
Hai bên cổng chính là hai lối phụ, mỗi lối có hai cột trụ thấp hơn, cao khoảng gần 2m, với chiều ngang rộng khoảng 1m. Các cột phụ này có thiết kế đơn giản nhưng hài hòa với tổng thể kiến trúc của đền.
Đền chính
Qua một khoảng sân rộng, du khách sẽ đến đền chính, được xây trên nền cao hơn sân với năm bậc thang lên xuống. Đền gồm ba gian và hai chái. Ba gian giữa được thiết kế với hệ thống cửa bức bàn, trong khi hai gian đầu hồi được xây kín và có cửa sổ. Phía trước hai đầu hồi là hai trụ biểu dạng lồng đèn.
Bên trong đền có các vật phẩm thờ cúng, bao gồm hương án, bệ ngai, hoành phi, câu đối, lư hương, cùng các sắc phong, trong đó sắc phong cao nhất là “Thượng đẳng thần”. Ngoài ra, trên ban thờ là đặt các bài vị, xung quanh đặt tượng voi, ngựa.
Một điểm đặc biệt khác là trong đền kiêng màu đỏ, vì ngài Trần Khát Chân đã qua đời do bị gươm đao. Bên trong Hậu Cung là mộ của ngài, với tượng Trần Khát Chân ngồi trong long khám, mặc áo và đội mũ cánh chuồn. Nhân dân thường gọi nơi này là “Thượng sàng hạ mộ”.
Tả/Hữu Mạc
Nằm hai bên trước đền chính là dãy Tả/Hữu, quay mặt đối diện nhau, hai dãy này được xây dựng đơn giản, mỗi dãy gồm ba gian, tạo nên không gian rộng rãi, thoáng mát. Đây là nơi du khách có thể nghỉ ngơi, hoặc chuẩn bị đồ lễ trước khi vào thắp hương, dâng lễ tại đền.
Sự kiện lễ hội
Vào ngày 23-24 tháng 4 Âm lịch hàng năm, nhân dân Vĩnh Lộc lại tưng bừng tổ chức lễ hội nhân dịp húy kỵ của Thượng tướng quân Trần Khát Chân, nhằm tưởng nhớ công ơn của bậc tiền nhân.
Du khách đến với lễ hội đền Trần Khát Chân không chỉ tham dự một sự kiện văn hóa nổi tiếng, bày tỏ lòng thành kính đối với danh tướng Trần Khát Chân, mà còn để hiểu hơn về truyền thống văn hóa và tinh thần đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.
Xếp hạng
Năm 1992 đền Đốn Sơn đã được Sở Văn hóa – Thông tin cấp bằng Công nhận Di tích Lịch sử cấp tỉnh. Tháng 12 năm 2001 Bộ Văn hoá Thông tin đã cấp bằng Công nhận Di tích lịch sử Quốc Gia.
Tài liệu tham khảo
- Di sản văn hoá tỉnh thanh hoá, Nxb Thanh Hoá (2019)
- Lưu Minh Trị (2004), Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam tập II, Nxb Hà Nội.
