Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Tàu thuộc thôn Nam, xã Đông Sơn, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình, nằm ở phía Bắc Thái Bình và cách trung tâm thành phố khoảng 18km. Đình Tàu có vị trí thuận lợi về giao thông và là nơi gắn liền với các giai đoạn lịch sử lâu đời, gắn liền với những nét văn hóa truyền thống của người dân địa phương.
Đình thờ tự hai vị Đại Vương Đương Đình và Sinh Đài tướng quân, ngoài ra các dòng họ có công đến lập ấp, làng xóm như: dòng họ Trần Công, Trần Danh, Trần Ngọc,.. cũng được nhân dân phối thờ tại đình Tàu.
Lịch sử và nhân vật
Mặc dù chưa có thể xác định được thời gian chính xác xây dựng đình, nhưng căn cứ vào các sắc phong lưu tại di tích và cuốn “thần tích – thần sắc” của làng Phù Lưu, tổng Đồng Vi, huyện Đông Quan (nay là huyện Đông Hưng), đình Tàu được khởi dựng vào thời Lê.
Trải qua chiều dài lịch sử, đình Tàu đã bị xuống cấp, sau đó được trùng tu, tôn tạo thời Nhà Nguyễn, lần tu bổ gần đây nhất vào năm 1999, cho tới hiện tại, đền đã trải qua nhiều đợt trùng tu nhỏ, nhưng vẫn giữ được nét kiến trúc đình làm bắc bộ.
Kể từ khi xây dựng, đình đã chứng kiến bao cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm, là nơi các dòng họ về lập đồn bốt, rèn luyện vũ khí, dạy học cho nhân dân trong vùng. Đình còn là nơi tổ chức các sự kiện lớn như: Hũ goạ cứu đói, quỹ tình thương được diễn ra tại sân đình để ủng hộ cách mạng. Đặc biệt, vào tháng 4 năm 1946 đình là nơi diễn ra sự kiện bỏ phiếu bầu ra đại biểu quốc hội khoá I.
Truyền thuyết kể lại thời vua Gia Long, khâm sai trưởng trung quân Bình Tây Đại Tướng Quân Quận Công người họ Trần Danh chọn nơi đây là điểm trú quân, về sau dân làng tôn trọng khi làm lễ ở đình cũng vào từ đường Trần Danh thắp hương xin làm lễ về sau dòng họ trần cũng được phối thờ tại đây.
Theo các sắc phong và các câu đối, hoành phi treo tại đình, hai vị Đại Vương Đương Đình và Sinh Đài tướng quân là hai vị tướng quân thời nhà Lý có công đánh giặc giữ nước, giúp dân, giang sơn thịnh vượng, được nhân dân tôn làm thành hoàng làng.
Hiện nay tại toà Đại Bái đình có treo một bức cuốn thư, bên trong ghi chữ Hán ca ngợi công đức của các ngài:
Tiết nghĩa Lưu Quang Nhạc
Lý hoàng vị khổn trung
Nhất phương tư bảo hộ
Lịch dại hiển bao phong
Bá trọng liên vi hiệu
Âm dương tán hoá công
Giang sơn bằng Vượng khí
Kim cổ phúc hoá đồng.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Tàu, trên khoảng đất rộng, xung quang là khu dân cư sinh sống. Tổng khuôn viên đền được bố trí đăng đối theo một trục dọc từ ngoài vào, gồm các hạng mục: Cổng Nội, Cổng ngoại, Đình chính, Tả/Hữu Vu. Ngoài ra, phía bên trái đền chính có vườn rộng trồng nhiều cây to, bên phải có một số hạng mục phụ: nhà Từ Hậu, nhà kho.
Hệ mái Đại đình lớn, chiếm tới 2/3 chiều cao thân nhà, trên lợp ngói mũi hài, bốn mái có các góc uốn đầu đao hình đầu rồng, bờ chảy, bờ nóc xây gạch kiểu gờ chỉ, trên đầu hỏi bờ nóc có trang trí đắp vữa hình con kìm, con xô. Màu sắc sử dụng cho các hạng mục công trình chủ yếu vẫn là màu màu trắng, màu vàng đậm của với tường, màu nâu đó của mái ngói.
Cổng
Cổng ngoại đình được xây dựng từ hai cột trụ biểu, ở giữa là lối ra vào đình, thân trụ được khắc dòng chữ Hán chạy dọc thân trụ, nối với cổng là hai bên tường thiết kế theo hình dáng cuốn thư, giữa tạo hình chữ Thọ. Bức tường này nối liền với bức tường rào chạy xung quanh đền, tạo không gian riêng biệt bên trong.
Tiến vào bên trong sân, nằm phái tay trái cổng là vị trí của giếng đá có hình bát giác, bên cạnh là cây đa cổ thụ từ lâu đời và một ngôi miếu nhỏ. Bên trái là khu vực đình chính, tại khu vực này cũng được xây dựng thêm cổng với lối kiến trúc đơn giản, tạo thành từ hai trụ biểu cao khoảng gần 4m, thân cột có trang trí gờ, đầu cột đắp rồng uốn lượn tạo hình búp sen, hai trụ biểu này nối với bức tường bao quanh đền, tách biệt với khu vực cây đa, giếng nước. Tường rào gạch xây thấp, có lỗ hoa bê tông để có thể nhìn được vào trong đình.
Qua cổng này là khu vực sân đình, hình chữ nhật, được lát gạch vuông đỏ, đây là khu vực sân chầu, dùng để tế lễ dâng hương diễn ra tại đình.
Đại Bái
Đình chính gồm Đại Bái và Hậu Cung xếp song song với nhau và được nối bằng phần ống muống ngắn tạo thành chữ công (工), mặt đình quay hướng Đông Nam, xây dựng trên cốt nền cao khoảng 20cm so với mặt sân và có mặt bằng hình chữ nhật.
Đại Bái gồm ba gian, hai chái, ba gian giữa là nơi ra vào đình với cửa làm kiểu thượng song hạ bản, phía trên làm thanh chắn song song hình thân trúc. Còn hai chái hai bên đầu hồi được xây kín, giữa trổ cửa chữ Thọ. Kết cấu nhà theo hệ kết cấu gỗ truyền thống là dùng khung cột gỗ chịu lực, đây là loại gỗ lim có từ thời Lê được lưu giữ lại tới bây giờ. Hệ thống cột tròn được kê trên tảng đá thấp với đường kính cột cái 42cm, cột quân 36cm, quanh thân cột được vẽ các hoạ tiết, hoa văn rồng, vân mây uốn lượn.
Bên trong đình được trang trí hệ thống khám thờ, cửa võng chạm kênh bong, sơn thếp vàng ở các gian với các hoạ tiết rồng, hoa lá cách điệu. Ngoài ra, ở mỗi gian đều được treo các bức hoành phi, câu đối sơn thếp vàng, bộ bát bửu, chim hạc,..
Ống Muống
Từ Đại Bái là một gian ống muống, có khoảng cách là 2,8m, nối với Hậu Cung và được tách biệt bằng bộ cửa bức bàn. Kết cấu đơn giản, không có xà, kẻ mà chỉ gồm những thanh hoành gác lên Đại Bái và Hậu Cung. Bộ vì thượng được chạm nổi mặt hổ phù và rồng uốn lượn, các thanh rường trang trí đơn giản hoa văn vân mây.
Hậu Cung
Hậu Cung có mặt bằng hình chữ nhật, nằm song song với Đại Bái, gồm ba gian hai chái. Bộ khung chịu lực tòa Hậu Cung làm bằng gỗ với bốn hàng chân cột và bốn bộ vì kèo, các cột được kê trên chân tảng thấp bằng đá.
Không gian chính giữa là nơi đặt bàn thờ với các đồ thờ cúng cùng với bài vị của thành hoàng làng. Trang trí điêu khắc tập trung tại ván mê với hình tượng: lân, rồng chầu nguyệt.
Tả/Hữu Vu
Tả/Hữu Vu đều có mặt bằng hình chữ nhật gồm bảy gian, nằm đối xứng nhau ở phía trước đền. Kết cấu mỗi toà gồm sáu cột, đây là hàng cột đá khá hiếm tại các di tích tại tỉnh Thái Bình và bảy bộ vì kèo bằng gỗ lim cũng được bào trơn đóng bén.
Phía trước và phía sau nhà để trống, hai bên hồi có mở lối đi nhỏ, để không gian trống thoáng các phía. Hệ kết cấu nhà theo hệ kết cấu gỗ truyền thống là bộ khung gỗ chịu lực, tường gạch bao che, ở gian chính giữa có phần mái nhô lên, theo kiểu lầu gác. Ở công trình này bào trơn không trang trí hoa văn.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội đình Tàu được tổ chức từ ngày 10 – 15 tháng 3 Âm lịch hàng năm, với các nghi thức tế lễ trang nghiêm, nhằm cầu bình an, may mắn cho gia đình và người thân. Ngoài các hoạt động tế lễ, lễ hội còn có các trò chơi dân gian như: kéo co, đua thuyền, tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng và tôn vinh các giá trị văn hóa truyền thống.
Trong đình còn giữ lain được mảng chạm khắc gỗ có từ thời Lê Trung Hưng.
Hiện vật
Hiện nay, đình Tàu còn lưu giữ được 12 sắc phong các đời vua sắc phong cho các Thành Hoàng làng. Trong đó, có hai sắc phong cổ nhất đó là sắc đời Cảnh Hưng thứ 44 (1783) và 10 sắc phong của các đời Chiêu Thống, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định. Đây không chỉ là di vật cổ mà còn là bằng chứng lịch sử vô cùng quý giá mà chúng ta cần bảo tồn và lưu giữ cho các thế hệ sau này.
Xếp hạng
Đình Tàu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia theo Quyết định số 3240/QĐ-BVHTTDL ngày 04/11/2020./.
Tham khảo
- Địa chí Thái Bình, Nxb Văn hoá Thông tin (2010).
- Đài Phát thanh và Truyền hình tỉnh Thái Bình
- Cục Di sản văn hóa
