Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Thanh Xuyên, tên chữ là “Tân Phúc Tự,” hiện tọa lạc tại thôn Thanh Xuyên, xã Hoàng Long, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội. Chùa nằm trên một gò đất cao, hướng tây nam, phía bắc giáp sông Nhuệ, phía nam giáp ao đình, phía sau là đền Thượng.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Thanh Xuyên có lịch sử lâu đời, gắn với sự hình thành và phát triển của làng Thanh Xuyên. Theo thần tích lưu giữ tại chùa, ông Nghiêm Đạt, một nhân vật dưới triều Lý, đã góp công lớn cùng nhân dân xây dựng chùa. Ông được triều Nguyễn ban sắc phong và dân làng tôn làm thành hoàng làng. Tấm bia đá niên đại thời Trần (1270), dưới đời vua Trần Thánh Tông, là minh chứng quan trọng cho sự hiện diện của chùa từ thế kỷ XIII.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Thanh Xuyên được xây dựng theo lối kiến trúc “nội công ngoại quốc,” với sự bố trí hài hòa giữa các hạng mục chính gồm Tam quan kiêm Gác chuông, Tiền đường, Ống muống, Thượng điện và các công trình phụ trợ.
Tam quan kiêm Gác chuông nằm ở vị trí đầu tiên, tạo ấn tượng với kiến trúc hai tầng tám mái, lợp ngói ri, phần khung được làm từ gỗ quý, trang trí họa tiết rồng phượng đặc trưng. Tầng trên là Gác chuông, nơi treo quả chuông đồng lớn, góp phần tạo điểm nhấn linh thiêng cho chùa.
Toà Tiền đường với kết cấu 5 gian 2 chái, dựng trên mặt bằng gồm 4 hàng chân, các bộ vì được chạm khắc tinh xảo theo kiểu “thượng chồng rường, hạ kẻ chuyền, bảy hiện.” Tiền đường có hai mái chảy xuống, lợp ngói ri truyền thống, phần đầu đao được trang trí hoa văn hình rồng cách điệu.
Nhà Ống muống là công trình nối liền Tiền đường và Thượng điện, được xây dựng chắc chắn với bộ vì kiểu quá giang. Phần này vừa mang chức năng kết nối, vừa là không gian chuyển tiếp, tạo cảm giác liên kết chặt chẽ giữa các hạng mục kiến trúc chính.
Thượng điện gồm 3 gian, được xây dựng theo kiểu “thượng giá chiêng, hạ kẻ chuyền.” Mái Thượng điện lợp ngói ri, phần khung làm từ gỗ lim vững chắc, các họa tiết chạm khắc tinh xảo nhưng vẫn giữ được vẻ mộc mạc, trang nghiêm. Đây là nơi đặt chính điện thờ Tam bảo, với hệ thống tượng Phật được bài trí khoa học và cân đối.
Ngoài các hạng mục chính, chùa còn bao quanh bởi khuôn viên rộng lớn, với sân gạch, vườn cây cổ thụ xanh mát, tạo không gian yên bình, thanh tịnh. Phía sau chùa là đền Thượng, phía nam có ao đình, phía bắc là dòng sông Nhuệ, tạo nên một cảnh quan tự nhiên hài hòa, gần gũi.
Hiện vật
Chùa Thanh Xuyên sở hữu hệ thống hiện vật phong phú, với giá trị lịch sử và nghệ thuật cao. Trên Tam bảo hiện lưu giữ 15 pho tượng Phật có niên đại thời Lê và Nguyễn. Các pho tượng như Tam thế, Di Đà, Quan Âm, Hộ pháp đều được chế tác tinh xảo từ chất liệu gỗ, sơn son thếp vàng, thể hiện sự điêu luyện trong nghệ thuật điêu khắc cổ.
Một trong những hiện vật nổi bật nhất là tấm bia đá thời Trần, niên đại Thiệu Long thứ 12 (1270), dưới thời vua Trần Thánh Tông. Tấm bia có hình dáng dẹt, được chia làm ba khoang rõ ràng, xung quanh viền là hoa văn cúc dây, phần dưới đế chạm khắc hình sóng nước, tất cả đều là những đề tài quen thuộc của mỹ thuật thời Trần. Đây là minh chứng cho sự tồn tại của chùa từ thế kỷ XIII, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu quan trọng cho nghiên cứu văn bia cổ.
Chùa còn lưu giữ bản thần tích ghi lại câu chuyện về ông Nghiêm Đạt dưới triều Lý, người đã góp công lớn cùng nhân dân xây dựng chùa. Ba đạo sắc phong triều Nguyễn khẳng định vị trí của ông như một thành hoàng làng được tôn kính.
Bên cạnh đó, quả chuông đồng “Tân Phúc tự chung” thời Gia Long thứ 15 (1816) là một hiện vật quý giá, với kỹ thuật đúc chuông tinh xảo, mặt chuông khắc tên chùa cùng các họa tiết truyền thống. Tấm bia “Học điền bi ký” niên đại Gia Long thứ 10 (1811) ghi chép về truyền thống học vấn của làng, là tài liệu quý giá, phản ánh tinh thần hiếu học và văn hóa của người dân địa phương.
Hệ thống hiện vật còn bao gồm nhiều di vật bằng gỗ, đá, và giấy, tất cả đều mang giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, khẳng định vai trò quan trọng của chùa Thanh Xuyên trong đời sống tín ngưỡng và văn hóa của vùng đất Phú Xuyên.
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử, văn hóa, và nghệ thuật đặc sắc, chùa Thanh Xuyên được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1994. Đây là sự công nhận xứng đáng đối với một công trình tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc và văn hóa truyền thống của vùng đất Hà Nội.
Tham khảo
- Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 2), Nxb Hà Nội.
