Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Lại Khánh, hay còn gọi là Phượng Sơn tự, tọa lạc tại xã Lại Thượng, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Trong lịch sử, địa danh này thuộc tổng Đại Đồng, phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây. Với hướng nhìn đông nam, chùa nằm trong không gian yên bình, hòa quyện giữa cảnh sắc thiên nhiên và kiến trúc cổ kính.
Kiến trúc cảnh quan
Được xây dựng từ thời kỳ xa xưa, chùa Lại Khánh không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng của cộng đồng mà còn là điểm giao thoa giữa Phật giáo và văn hóa dân gian Việt Nam. Qua các triều đại, ngôi chùa liên tục được bảo tồn và phát triển, trở thành biểu tượng văn hóa quan trọng của vùng đất Lại Thượng.
Quần thể kiến trúc của chùa Lại Khánh bao gồm các hạng mục chính: Tiền đường, Thượng điện, nhà Tổ và nhà Mẫu, được thiết kế theo phong cách truyền thống với những chi tiết đặc trưng của kiến trúc Phật giáo cổ. Tiền đường gồm 5 gian, xây tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ri cổ. Hai cột đồng trụ tiết diện vuông, nối với tường hồi Tiền đường qua hai bức tường lửng, tạo vẻ bề thế và cổ kính. Phía trong, bộ vì mái được làm theo kiểu “quá giang kẻ chuyền bẩy,” thể hiện sự tỉ mỉ trong thiết kế.
Thượng điện được xây dựng theo hình thức 3 mái, với hai gian nhà dọc. Kết cấu mái ngoài của hành lang là kiểu “kẻ bẩy,” trên đó là ván dong cắt khắc tinh xảo để đỡ hoành mái. Bên trong Thượng điện, các bộ vì được làm theo kiểu “kèo kẻ,” với sự bố trí hài hòa của 4 hàng chân cột, thể hiện sự chắc chắn và nghệ thuật kết cấu truyền thống. Gian hành lang nối giữa Tiền đường và Thượng điện được thiết kế theo kiểu cuốn vòm, một bên dẫn đến nhà bia, bên kia là lối xuống nhà Mẫu. Sau chùa chính, nhà Tổ và nhà Mẫu được xây dựng cùng hướng, tạo thành một tổng thể liên hoàn và cân đối.
Hiện vật
Chùa Lại Khánh lưu giữ một bộ sưu tập hiện vật phong phú, tiêu biểu cho nghệ thuật Phật giáo từ các triều đại trước. Trong Tam bảo, bộ tượng Tam thế được đặt ở vị trí cao nhất, gồm 3 pho tượng có kích thước và tạo dáng tương tự nhau, biểu tượng cho quá khứ, hiện tại và tương lai. Phía dưới là tượng A Di Đà cùng hai pho Thị giả. Tầng kế tiếp là tượng Ngọc Hoàng và Nam Tào, Bắc Đẩu, trong khi tầng cuối là tòa Cửu Long và tượng Thích Ca sơ sinh. Đặc biệt, tượng Quan Âm tống tử đặt ở bên trái Thượng điện là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo.
Hai bên đầu hồi Tiền đường có hai bộ tượng Đức Ông và Thánh Hiền, được bố trí hài hòa với không gian thờ cúng. Ngoài ra, tượng Thổ địa và Giám trai ở phía ngoài Tiền đường mang đậm phong cách điêu khắc thời Nguyễn, thể hiện sự chi tiết và tinh xảo. Chùa còn lưu giữ một quả chuông đồng lớn, được đúc nổi dòng chữ “Phượng Sơn tự chung,” cùng 6 bia đá với trang trí lưỡng long chầu nguyệt và các diềm chạm rồng. Những hiện vật khác như lọ hoa men nâu cổ, bát đĩa gốm cổ, cờ và quạt đều mang giá trị lịch sử và nghệ thuật cao, góp phần phản ánh đời sống văn hóa tín ngưỡng của người Việt xưa.
Xếp hạng
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, chùa Lại Khánh đã được UBND tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội) xếp hạng là di tích lịch sử – văn hóa vào năm 2002. Đây là sự ghi nhận quan trọng, khẳng định vị trí của chùa trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc và tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn, phát huy giá trị của di tích trong tương lai.
Tham khảo
Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 2), Nxb Hà Nội.
