Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Phù Lưu tọa lạc tại thôn Phù Lưu, xã Trung Nghĩa, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh, trên khu đất rộng, có vị trí đẹp ở phía trước làng. Đình quay mặt về hướng Nam, phía trước là ao làng, cánh đồng lúa và hoa màu xanh tốt. Cạnh đình là chùa Vân La cổ kính cùng các công trình văn hóa của thôn như nhà văn hóa, nhà trẻ, sân bóng. Sự kết hợp giữa đình, chùa và cảnh quan thiên nhiên tạo nên không gian linh thiêng, khoáng đạt, phản ánh rõ nét đặc trưng của làng quê Bắc Bộ.
Lịch sử và nhân vật
Theo bia đá “Hậu thần bi ký” dựng năm 1694 cùng các tư liệu lịch sử, đình Phù Lưu được xây dựng vào đầu thế kỷ XVII, dưới thời Lê Trung Hưng. Ban đầu, đình chỉ có quy mô nhỏ, nhưng đến thời Nguyễn, đình được trùng tu mở rộng, hoàn chỉnh với các hạng mục tam quan, tiền tế, đại đình, hai tòa dải vũ. Tuy nhiên, trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, nhiều hạng mục đã bị tháo dỡ để bảo vệ đình, chỉ còn lại tòa đại đình như ngày nay.
Đình Phù Lưu thờ Nhị vị Thánh Tam Giang, tức hai vị danh tướng họ Trương là Trương Hống và Trương Hát, những nhân vật lịch sử có công lớn trong sự nghiệp chống giặc ngoại xâm. Theo truyền thuyết, hai ông vốn là con trai của Thái sư Trương Công. Khi nhà Tiền Lý suy yếu, Triệu Quang Phục đứng lên khởi nghĩa chống lại quân xâm lược nhà Lương vào thế kỷ VI. Trương Hống và Trương Hát đã tập hợp lực lượng, lập căn cứ tại vùng Lục Đầu Giang (nay thuộc Bắc Ninh, Bắc Giang, Hải Dương) để phối hợp với Triệu Quang Phục đánh đuổi quân Lương. Với tài thao lược xuất sắc, hai ông lập nhiều chiến công hiển hách, khiến quân Lương nhiều phen thất bại.
Sau khi nhà Tiền Lý sụp đổ, hai ông không đầu hàng triều đình mới mà tiếp tục chiêu mộ binh sĩ, quyết tâm chống giặc. Trước thế giặc mạnh, Trương Hống và Trương Hát đã gieo mình xuống sông Như Nguyệt (nay là sông Cầu) để tỏ rõ lòng trung nghĩa. Sau khi mất, hai ông hiển linh, giúp đỡ dân làng trong việc chống lũ lụt, bảo vệ mùa màng. Đến năm 1077, dưới thời vua Lý Nhân Tông, tướng quân Lý Thường Kiệt đã cho quân đóng ở sông Như Nguyệt để chống lại cuộc xâm lược của nhà Tống. Truyền thuyết kể rằng, vào thời điểm cam go nhất, hai vị thần Trương Hống, Trương Hát đã hiển linh trên mặt sông, phù trợ quân Đại Việt đánh tan quân Tống. Để ghi nhớ công lao, triều đình sắc phong hai ông là Thánh Tam Giang và cho lập đền, đình thờ ở nhiều địa phương dọc sông Cầu.
Tại đình Phù Lưu, ngoài Nhị vị Thánh Tam Giang, dân làng còn thờ phụng thành hoàng làng, vốn là một vị tướng thời Lý có công mở đất và bảo vệ vùng Yên Phong. Đình còn lưu giữ sáu đạo sắc phong từ thời Lê – Nguyễn, khẳng định vị thế quan trọng của đình trong đời sống văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Phù Lưu mang phong cách kiến trúc đình làng truyền thống, có kết cấu hình chữ Đinh (丁) với tòa đại đình bề thế. Mái đình bốn đao cong vút, tạo vẻ uy nghiêm, đồng thời phản ánh kỹ thuật xây dựng và tạo hình điêu luyện của nghệ nhân xưa. Bộ khung đình hoàn toàn bằng gỗ lim quý, gồm hệ thống cột cái, cột quân lớn, chắc chắn. Các cột được liên kết với nhau bằng hệ thống xà ngang, xà dọc, bẩy hiên vững chãi.
Nổi bật trong kiến trúc đình Phù Lưu là nghệ thuật chạm khắc tinh xảo trên các cấu kiện gỗ, đặc biệt là các vì nóc, đầu dư, kẻ hiên và bức cốn. Các mảng chạm thể hiện các đề tài truyền thống như “tứ linh” (long, ly, quy, phượng) và “tứ quý” (tùng, cúc, trúc, mai). Đáng chú ý là những bức cốn chạm nổi hình rồng uốn lượn giữa mây trời, đầu rồng nhô ra khỏi mặt phẳng, bờm râu sắc nét, miệng há rộng cuốn thủy, tạo cảm giác sống động, còn có hình ảnh cá chép uốn mình trong dòng nước, biểu trưng cho sự thăng hoa và thành tựu.
Trên cùng của bức cốn, phần ván nong sát mái khắc hình chim phượng trong tư thế bay lượn, cánh xòe rộng, mào, râu, tóc được cách điệu thành mây mềm mại. Dưới đó là hình lân, long mã, rùa đùa giỡn trên sóng nước. Nghệ thuật chạm lộng, chạm bong kênh đạt đến độ tinh xảo, mang giá trị thẩm mỹ cao. Ngoài ra, hệ thống hoành phi, câu đối, cửa võng, án thờ trong đình cũng được trang trí công phu với các hoa văn tinh tế, tạo nên vẻ đẹp lộng lẫy, trang nghiêm cho không gian nội thất.
Phía trước đình là khoảng sân rộng lát gạch cổ, kết nối với ao làng và cánh đồng trù phú, vừa mang ý nghĩa phong thủy, vừa tạo sự hài hòa với cảnh quan thiên nhiên. Các yếu tố kiến trúc và cảnh quan này đã góp phần khẳng định giá trị nghệ thuật, tâm linh của đình Phù Lưu trong tổng thể không gian văn hóa làng xã Bắc Bộ.
Hiện vật
Đình còn lưu giữ nhiều tài liệu và cổ vật quý như thần tích, sắc phong, bia đá, tượng thờ, ngai, bài vị, hoành phi, câu đối, tranh cổ cùng nhiều đồ thờ tự. Sáu đạo sắc phong ghi nhận đình thờ các danh tướng họ Trương, những người đã được hơn 370 làng ở Bắc Ninh tôn thờ làm thành hoàng làng.
Lễ hội và sự kiện
Hàng năm, vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, đình Phù Lưu tổ chức lễ hội truyền thống với các nghi thức tế lễ trang trọng và nhiều hoạt động văn hóa – thể thao như đấu vật, cờ người, hát chèo, hát trống quân. Đặc biệt, tục “kéo chài đốt pháo” là điểm nhấn độc đáo, thu hút đông đảo du khách tham gia, tạo nên không khí rộn ràng cho mùa xuân miền Kinh Bắc.
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử – văn hóa đặc biệt, đình Phù Lưu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Quốc gia theo quyết định số 271/QĐ-BVHTTDL ngày 2/2/2012. Cùng với các đình cổ trong vùng, đình Phù Lưu góp phần bảo tồn di sản văn hóa Bắc Ninh, khẳng định vai trò quan trọng của đình làng trong đời sống cộng đồng.
Tham khảo
Sở Nội Vụ tỉnh Bắc Ninh (2012), Đình làng Phù Lưu công trình kiến trúc đặc sắc. Truy cập ngày 27/02/2025, từ https://snv.bacninh.gov.vn/news/-/details/57424/-inh-lang-phu-luu-cong-trinh-kien-truc-ac-sac
