Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Thạc Gián, tọa lạc tại phường Chính Gián, quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng, là một trong những ngôi đình cổ kính của khu vực, mang giá trị lịch sử và văn hóa quan trọng. Tên gọi ban đầu của địa danh này là Thạc Giản, về sau có nhiều biến thể như Thạch Giản, Thạch Gián.
Lịch sử và nhân vật
Vùng đất này được khai phá từ giữa thế kỷ XV, khi các lưu dân từ miền Bắc và Thanh – Nghệ – Tĩnh di cư vào sinh sống. Thời kỳ đầu, khu vực này là vùng đất rộng lớn, có địa giới phía đông giáp làng Hải Châu, phía tây giáp làng Xuân Đán và vịnh Đà Nẵng, phía nam giáp các làng Bình Thuận, Liên Trì (nay thuộc các phường Hòa Thuận Đông, Hòa Thuận Tây, quận Hải Châu). Đến thời Nguyễn, khu vực này ngày càng phát triển mạnh về kinh tế, văn hóa, trở thành một trong những làng xã thịnh vượng của Đà Nẵng.
Đình Thạc Gián có lịch sử lâu đời, ban đầu được dựng bằng tranh tre đơn sơ nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân trong vùng. Đến thời Minh Mạng, ngôi đình được xây dựng lại bằng gỗ, lợp tranh kiên cố hơn để thể hiện sự kính trọng đối với thần linh. Năm Tự Đức thứ bảy (1854), đình được đại trùng tu với quy mô lớn hơn, sử dụng gạch và ngói âm dương để tăng độ bền vững. Đình tiếp tục được trùng tu vào năm Duy Tân thứ ba (1909) và Khải Định nguyên niên (1916), mỗi lần đều có sự điều chỉnh nhằm bảo tồn nét kiến trúc truyền thống đồng thời gia cố thêm sự vững chắc cho công trình. Lần trùng tu gần nhất diễn ra vào năm 2009 với kinh phí hơn 4 tỷ đồng từ ngân sách thành phố Đà Nẵng, giúp đình có diện mạo khang trang như hiện nay. Người có công khai phá vùng đất này là ông Huỳnh Văn Phước, một bậc tiền nhân có tầm nhìn chiến lược. Sau đó, các dòng họ Nguyễn, Lê, Ngô, Phạm, Trương, Trần tiếp tục khai canh, khai cư, xây dựng làng mạc và hình thành một cộng đồng cư dân đông đúc, tạo nên diện mạo phồn thịnh cho vùng đất Thạc Gián.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Thạc Gián mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống của đình làng Việt Nam, với mái ngói âm dương tạo vẻ cổ kính, bề thế. Bờ nóc được trang trí hình “lưỡng long triều nguyệt” ghép bằng sành sứ tinh xảo, thể hiện quan niệm vũ trụ và tín ngưỡng dân gian. Các bờ góc của đình được chạm trổ hình rùa và phượng, biểu trưng cho sự trường tồn và cao quý. Diềm mái hiên gắn đĩa men lam Huế, một đặc trưng nghệ thuật trang trí của các công trình kiến trúc xưa.
Công trình chính của đình gồm hai phần: chính điện và hậu tẩm. Chính điện có quy mô rộng lớn, kết cấu theo kiểu ba gian hai chái, với năm hàng chân cột gỗ lim kê trên đá tảng, tạo sự vững chãi và bề thế. Hậu tẩm được xây bằng gạch theo lối vòm cuốn, là nơi thờ thần Thành hoàng làng và Phi vận tướng quân Nguyễn Phục, một danh tướng triều Lê sơ có công lớn trong công cuộc mở mang bờ cõi. Trước sân đình đặt cặp voi phục chầu chính điện, biểu tượng của sức mạnh và uy nghiêm. Phía Đông Bắc của đình có miếu âm linh, nơi thờ các bậc tiền nhân có công với làng. Phía sau đình là nhà hồi hương – nơi hội họp của các bậc kỳ lão, chức sắc trong làng. Ngoài ra, khuôn viên đình còn có nhà trù (bếp đình) phục vụ các dịp lễ hội và giếng nước cổ, một trong ba giếng nước xưa của vùng, minh chứng cho sự gắn bó lâu đời của đình với đời sống cư dân địa phương.
Hiện vật
Đình Thạc Gián lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, trong đó có 18 sắc phong và 38 chiếu, chỉ của các triều đại Hậu Lê và Nguyễn. Sắc phong sớm nhất có từ năm Minh Mạng thứ 7 (1826) và muộn nhất là sắc phong năm Bảo Đại thứ 10 (1935). Những tài liệu này phản ánh sự công nhận và bảo trợ của triều đình phong kiến đối với ngôi đình cũng như tín ngưỡng của người dân địa phương qua các thời kỳ lịch sử.
Sự kiện và lễ hội
Trước đây, đình Thạc Gián là nơi tổ chức nhiều lễ hội truyền thống như lễ Tế Thu nhị kỳ, lễ Thanh Minh, lễ giỗ Tiền Hiền, lễ hội Tết Nguyên Đán, hội thi đọc khánh chúc, diễn tuồng… Năm 2011, lễ hội Đình làng Thạc Gián được phục dựng và tổ chức định kỳ hai năm một lần, trở thành sự kiện văn hóa quan trọng của địa phương. Nghi lễ truyền thống bao gồm các lễ Cáo Tiền Hiền, Tế Xuân, Lễ Vọng, Tế Trời Đất, Tế Âm linh và Lễ Tạ. Ngoài ra, lễ hội còn có các hoạt động văn hóa dân gian như hội thi “Thanh Khê – Đất và người”, đêm thơ, trình diễn áo dài, giao lưu âm nhạc, viết thư pháp, thi têm trầu, thi nấu xôi, bịt mắt bắt vịt…
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc sắc, ngày 27/8/2007, đình Thạc Gián được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đây không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là điểm đến văn hóa quan trọng, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của quận Thanh Khê nói riêng và thành phố Đà Nẵng nói chung.
Tham khảo
Mai Quang, Đặc sắc lễ hội Đình làng Thạc Gián lần thứ 7. Truy cập ngày 05/03/2025, từ https://danang.gov.vn/chinh-quyen/chi-tiet?id=52789&_c=3
