Tên gọi và vị trí địa lý
Đình thần Bình Thủy là một di tích văn hóa lịch sử và kiến trúc nghệ thuật có giá trị cao, tọa lạc tại cù lao Năng Gù, xã Bình Thủy, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang. Từ thành phố Long Xuyên, du khách có thể đi theo quốc lộ 91 khoảng 20 km đến địa phận huyện Châu Phú để đến đình. Đình thờ thần Thành Hoàng Bổn Cảnh, một vị thần cai quản và bảo vệ làng xã, trong tín ngưỡng thờ thần của người Việt.
Cù lao Năng Gù nằm giữa ranh giới hai huyện Châu Phú và Châu Thành, có hệ thống sông ngòi, kênh rạch phong phú, tạo nên một vị trí chiến lược thuận tiện di chuyển dọc quốc lộ 91. An Giang là vùng đất đa sắc tộc với các dân tộc Kinh, Hoa, Chăm và Khmer, nổi bật với nhiều di tích lịch sử, thắng cảnh thiên nhiên và đời sống tâm linh phong phú. Các ngôi chùa, miếu và tín ngưỡng địa phương đã tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng, góp phần phát triển du lịch của tỉnh.
Lịch sử và nhân vật
Năm 1783, gia đình ông ông Dương Văn Hóa (1723 – 1818), vốn gốc gác là những lưu dân miền Trung vào Nam tìm vùng đất mới, khi đến cù lao Năng Gù, ông đã khai phá đất hoang để cho dân sinh sống và canh tác. Tại đây ông đã lập thôn Bình Lâm, về sau đến thời Pháp thuộc thôn được đổi lại là Bình Thủy và giữ nguyên tên cho đến nay. Khi cuộc sống của dân làng dần ổn định tại vùng đất mới, nhu cầu thờ cúng, tín ngưỡng trở nên cần thiết, khi đó ông cùng với nhân dân trong làng, đã xây dựng một ngôi miếu nhỏ để thờ thần. Ban đầu, miếu được dựng bằng tre lá đơn giản, nằm bên bờ sông Năng Gù, cách vị trí của ngôi đình hiện tại khoảng một cây số về phía Bắc.
Theo truyền thuyết, vào năm 1850, ngôi miếu bị thiêu rụi trong một trận hỏa hoạn, khi đó, Đức Phật Thầy Tây An, giáo chủ đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, đang trên hành trình vân du truyền đạo, tình cờ đi qua và chứng kiến sự việc. Thấy vậy, Ngài đã hướng dẫn dân làng xây dựng lại ngôi đình mới ở vị trí ngày nay, cách vị trí cũ khoảng 1km về phía Bắc.
Vào năm 1932, ngôi đình đã trải qua một đợt đại trùng với kết cấu khung sườn bằng gỗ, tường xây hồ ô dước, nóc cổ lầu và mái tam cấp lợp ngói đại tiểu, nền được lót gạch tàu. Đến năm 1949, xây dựng bình phong bằng kết cấu xi măng vững chắc, đồng thời mặt tiền của đình cũng được sửa chữa. Trước đây, mặt tiền đình có hai cửa ra vào nằm ở hai bên, với một vách tường giữa, đắp nổi hình long mã. Tuy nhiên, trong lần trùng tu này, vách ngăn đã được phá bỏ để mở rộng thành cửa chính, tạo nên ba cửa ra vào như hiện nay. Vào năm 1964, Ban Quý tế đã xây dựng lại cổng Tam quan, hoàn thiện thêm diện mạo cho ngôi đình.
Đến năm 1972, đình thần Bình Thủy lại tiếp tục được trùng tu, tôn tạo lại, kiến trúc đình cơ bản dựa trên phong cách cũ, nhưng khang trang hơn. Sau lần trùng tu này, về tổng thể đình được kết cấu khung sườn bằng gỗ, nền đắp cao lót gạch men, tường xây xi măng, cửa bằng gỗ, mặt tiền ốp gạch sỏi.
Từ đó đến nay, qua nhiều năm tháng, ngôi đình đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo lớn nhỏ, những công trình kiến trúc hiện tại chính là thành quả của các lần sửa chữa và nâng cấp đình qua thời gian.
Kiến trúc cảnh quan
Đình thần Bình Thủy ngày nay nằm ở vi trí giữa khu dân cư làng xã, phía trước là một con sông và cây cầu Bình Thuỷ, bên cạnh là trường Trung Học cơ sở Bình Thuỷ. Hiện nay, đình có các hạng mục công trình chính gồm: Cổng, Đình chính, Đàn Xã Tắc, Miếu Tứ Phương.
Cổng đình Bình Thuỷ mang đậm nét kiến trúc truyền thống của đình làng Nam Bộ với kiểu dáng hai trụ biểu làm trụ cổng chính. Cổng được xây bằng xi măng kiên cố với màu sắc chủ đạo là vàng và đỏ, gồm hai tầng mái, lợp ngói âm dương, góc đầu đao trang trí chim phượng, giữa nóc mái tầng hai có lưỡng long chầu nguyệt.
Giữa hai cột trụ cổng được khắc nổi hai câu đối bằng chữ hán:
水成土字九龍對後健室
平定封疆上農當前線香
Trên tường ngang nối hai cột có khắc chữ: 廟神水平/ , trên tầng hai có chữ: “Đình Thần Bình Thuỷ”. Nối liền từ hai trụ cổng ở hai bên là bức tường lửng theo kiểu cuốn thư, với cửa chính ở giữa có hình chữ “thọ”. Bức tường lửng này cũng tiếp giáp với hàng rào bao quanh khuôn viên đình.
Qua cổng là khoảng sân rộng, được trồng nhiều cây cối xung quanh, nền lát gạch đá hoa, ở gần cổng là bức bình phong, được đắp năm 1949, mặt trước hình nai (dấu ấn thời khai phá), mặt sau hình rồng hổ (tượng trưng sức mạnh thần linh), các họa tiết này do ông Huỳnh Văn Đoan vẽ.
Tiếp đến là một gian nhỏ, được gọi là đàn Xã Tắc nằm phía sau bức bình phong, Xã Tắc là từ gộp, hiểu là Xã Thần (thần đất) và Tắc Thần (thần nông). Công trình này được dựng năm 1972, gồm 8 mái lợp ngói đỏ, cửa ra vào để thoáng không có cánh cửa, hai bên cột là đôi câu đối bằng chữ Hán, bên trong được xây bệ lát đá hoa, bên trên đặt bát hương.
Ngoài ra, còn có Miếu Tứ Phương (Đông, Tây, Nam, Bắc) và Miếu Xã Cọp. Theo truyền thuyết, Xã Cọp là một con cọp có nghĩa khí, xuất hiện trong một câu chuyện dân gian của địa phương, và được dân làng tôn vinh làm Xã trưởng. Hằng năm, làng đều dâng cúng cho ông Xã Cọp một đầu heo và một tờ cử. Mỗi năm, sau một đêm, đầu heo và tờ cử sẽ biến mất, chỉ còn lại tờ cử cũ của năm trước trong miếu. Dù sau này ông Xã Cọp không còn nhận lễ vật nữa, miếu Xã Cọp vẫn tồn tại như một dấu ấn của lịch sử gắn liền với nhân dân.
Đình chính nằm ở cuối khu, kiến trúc hiện nay theo hình chữ Tam (三) , với 3 gian 2 chái, nóc cổ lầu, mái chồng lên nhau theo kiểu “thượng lầu hạ hiên”. Ba gian giữa là nơi ra vào được lắp cửa gỗ xanh, hai bên chái xây kín, giữa trổ cửa chữ Thọ. Nét đặc biệt ở đình Bình Thuỷ là nối kiến trúc mở, các mặt tường đều được trổ cửa sổ và cửa ra vào. Đây là sự kết hợp giữa phong cách kiến trúc cung đình thời Nguyễn và kiến trúc đền, miếu miền Tây Nam Bộ.
Bên trong đình, là hệ thống cột vuông chịu lực chính cho phần mái, gian giữa đặt bàn thờ Liệt sĩ, bàn thờ Hội đồng văn võ, tượng trưng cho các quan thần đã phò tá Thần, hai bên là hai dãy binh khí. Trên cao, là gian thờ Thành Hoàng làng được trang trí cửa võng sơn thếp vàng, trong khánh thờ có tôn trí hòm đựng sắc thần, được xem bảo vật của làng. Ở hai bên ngai thờ Thành Hoàng là các ngai thờ Tả ban, Hữu ban, Tiên sư, Hậu tắc, Tiền hiền, Hậu hiền, Hương quan, Hương chức, Thiên xứ linh quang, và Bạch mã thái giám, được bài trí đối xứng. Mỗi bàn thờ, khánh thờ đều được chạm khắc tỉ mỉ, với các chữ Hán, hoa văn. Đặc biệt, đình Bình Thuỷ còn phối thờ Tiền hiền Dương Văn Hóa – người có công khai hoang lập làng Bình Thủy – được nhân dân tôn kính thờ.
Đình Bình Thuỷ nổi bật với nhiều bản điêu khắc gỗ, phù điêu, tranh tường, bao lam, thành vọng, hoành phi, liễn đối, khánh thờ, tủ thờ… đều được sơn son thếp vàng và chạm trổ hoa văn với các đề tài hoa lá, chim thú, tứ linh, bát tiên. Ngoài ra còn trang trí hệ thống, hoành phi, câu đối có dạng hình chữ nhật hoặc cuốn thư, với nội dung ca ngợi ân đức thần linh và cầu mong thái bình.
Một số hoành phi, câu đối tại đình: “Bảo hộ thôn trung”, “Đông Nam định”, “Tây Bắc an”, “Thần ân phổ chiếu”, “Quốc thới dân an”, “Phong hòa vũ thuận”…
Mái đình lợp ngói âm dương, trên nóc có chạm trổ lưỡng long tranh châu, linh thú và nhiều hoa văn được điểm xuyến công phu.
Ngoài ra, đình còn có nhà Võ ca, nơi diễn ra hát bội và khai Lễ Kỳ Yên hàng năm. Sân khấu dành cho hát bội được đắp cao, xây gạch, cột vuông cũng bằng gạch với những cặp câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng tạo thành bốn trụ đứng. Kế đến là Tiền điện (còn gọi là Võ qui) rất rộng, dành cho lễ bái. Chánh điện, Tiền điện và Võ ca là một quần thể liền nhau. Võ ca và Tiền điện không có vách ngăn, Tiền điện và Chánh điện thì ngăn với nhau bằng ba bộ cửa sắt đã có từ rất lâu, được chạm trổ nhiều hình ảnh công phu.
Hiện vật
Hiện nay, đình còn lưu giữ được tủ thờ, bàn thờ, khánh thờ, long vị, chuông, trống, mõ, lỗ bộ (binh khí), lư đồng và ở các vách phía trên các cửa ra vào và dọc theo vách hai bên ngôi đình là những bức tranh về đề tài làng quê, thần tiên, thủy mặc được ông Hương quản Huỳnh Văn Đoan vẽ trước năm 1945.
Đặc biệt là sắc phong của vua Bảo Đại năm thứ mười chín (1944) phong cho thần Thành Hoàng Bổn Cảnh tước hiệu Tĩnh Hậu Dực Bảo Trung Hưng trung đẳng thần.
Nguyên văn sắc phong như sau: “Sắc Long Xuyên tỉnh, Tỉnh Thành quận, Định Thành tổng, Bình Thủy thôn phụng sự Bổn Cảnh Thành Hoàng tôn thần hộ quốc tý dân. Nẫm trứ linh ứng tứ kim phi thừa, cảnh mệnh miến niệm thần hưu trứ phong vi Tĩnh Hậu Dực Bảo Trung Hưng trung đẳng thần. Chuẩn kỳ phụng sự tịch cơ thần kỳ tương hựu bảo ngã lê dân. Khâm tai! Bảo Đại thập cửu niên, tam nguyệt, nhị thập nhị nhựt.”
Tạm dịch: “Sắc cho thôn Bình Thủy, tổng Định Thành, quận Tỉnh Thành, tỉnh Long Xuyên, thờ phượng thần Thành Hoàng Bổn Cảnh giữ nước giúp dân. Xét thấy xưa từng linh ứng, nay vâng mệnh lớn, nhớ đến công lao của thần nên phong là Tĩnh Hậu Dực Bảo Trung Hưng trung đẳng thần. Cho phép thờ phượng để thần che chở dân ta. Kính nghe! Bảo Đại năm thứ mười chín ngày hai mươi hai tháng ba”.
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm, đình Bình Thuỷ diễn ra nhiều hoạt động lễ cúng quan trọng như: lễ Kỳ Thần, Kỳ Yên và lễ Nạp Miếu. Trong số đó, lễ hội Kỳ Yên là lễ hội lớn nhất xã Bình Thuỷ, thu hút đông đảo của người dân địa phương và các vùng lân cận đến tham gia.
Lễ hội Kỳ Yên được chuẩn bị rất chu đáo, từ việc trang trí treo cờ, trước cổng đình được treo lá cờ thêu bốn chữ “Thiên Hạ Thái Bình”. Lễ hội diễn ra với các nghi thức truyền thống, nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trong 3 ngày lễ, người dân trong làng tấp nập dâng mâm lễ gồm xôi, gà, lợn và hoa quả để thể hiện lòng thành kính đối với thần linh.
Một trong những nghi thức quan trọng trong lễ hội là thỉnh sắc thần diễu hành quanh vùng cù lao. Vào ngày 9 tháng 5 Âm lịch, lễ diễu hành bắt đầu, với xe thỉnh sắc phong dẫn đầu, các thành viên trong ban tế mặc áo dài trang nghiêm, đi kèm là tiếng trống, kèn và đoàn xe hoa. Người dân địa phương theo sau để tỏ lòng tôn kính và tưởng nhớ đến các bậc tiền nhân có công khai hoang, lập ấp Bình Thuỷ.
Ngoài phần lễ, lễ hội còn diễn ra cuộc thi đua thuyền, hoá trang, múa lân, hát bội và nhiều trò chơi dân gian hấp dẫn. Đình Bình Thuỷ không chỉ là một di tích nghệ thuật mà còn mang giá trị văn hóa lịch sử sâu sắc, gắn liền với quá trình khai hoang và lập ấp trên vùng đất cù lao Năng Gù.
Tham khảo
-
- Vĩnh Thông (2021), Đình và làng Bình Thủy , Nxb Thông tin và Truyền thông
- Báo An Giang Online
