Tên gọi và vị trí địa lý
Miếu Vua Bà tọa lạc tại làng Văn hóa Đoan Lễ, xã Tam Hưng, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng. Nằm bên dòng sông Bạch Đằng lịch sử, ngôi miếu được xây dựng tại một vị trí quan trọng không chỉ về mặt địa lý mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong lịch sử dân tộc. Khu vực này từng là chứng nhân của nhiều sự kiện lịch sử quan trọng, đồng thời là cầu nối giữa Hải Phòng và vùng than Quảng Ninh thông qua Quốc lộ 10. Với địa hình phong thủy hài hòa, Miếu Vua Bà trở thành trung tâm tín ngưỡng và văn hóa của người dân địa phương.
Lịch sử và nhân vật
Miếu Vua Bà có lịch sử lâu đời, gắn liền với các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm. Trong thế kỷ X, trận chiến Bạch Đằng năm 938 do Ngô Quyền chỉ huy đã đánh tan quân Nam Hán, khẳng định nền độc lập của nước Đại Việt. Đến thế kỷ XIII, năm 1288, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn tiếp tục đại phá quân Nguyên Mông trên dòng sông này. Người dân địa phương, nhằm tưởng nhớ các anh hùng đã hy sinh, đã dựng lập nhiều đền, miếu thờ cúng các bậc tiền nhân.
Miếu Vua Bà được xây dựng để tôn thờ Hoàng hậu Triệu Loan, người được xem là vị hoàng hậu cuối cùng của triều đại nhà Tống (Trung Quốc). Sau khi nhà Tống sụp đổ năm 1279, bà cùng hoàng tộc bị quân Nguyên truy sát và phải phiêu bạt về phương Nam. Trên đường di cư, bà đã đến Đại Việt và được tiếp đón tại vùng Trang Đoan Lễ. Theo truyền thuyết, trong một giấc mộng, bà đã chỉ dẫn kế sách giúp vua Trần đánh bại quân Nguyên Mông. Nhằm ghi nhận công đức, vua Trần sắc phong bà là “Đại Càn Quốc Gia Nam Hải Thượng Đẳng Thần” và cho xây dựng miếu thờ để hậu thế phụng thờ.
Kiến trúc cảnh quan
Miếu Vua Bà được xây dựng theo kiểu kiến trúc chữ Đinh, mang đậm nét truyền thống của tín ngưỡng dân gian. Khu tiền đường gồm ba gian, tường hồi bít đốc, đấu trụ hồi văn, mái lợp ngói múi, bờ nóc trang trí hình tượng “lưỡng long chầu nhật”. Gian chính giữa có bộ cửa gỗ bức bàn (thượng sơn hạ bản), kết cấu vững chắc với bộ khung chịu lực bằng gỗ tứ thiết.
Tòa bái đường được dựng bằng gỗ tứ thiết với hệ thống vì nóc kiểu chuồng rường, giá chiêng truyền thống. Các hoa văn trang trí mang phong cách đấu sen, lá thật, giản đơn nhưng tinh tế. Hậu cung có kiến trúc quấn vòm, thể hiện sự kết hợp giữa nghệ thuật dân gian và tín ngưỡng thờ tự. Khuôn viên miếu rộng rãi, có cây cổ thụ tạo bóng mát, mang đến không gian thanh tịnh, linh thiêng.
Hiện vật
Dù trải qua nhiều biến cố lịch sử, Miếu Vua Bà vẫn còn lưu giữ một số hiện vật quý hiếm, phản ánh giá trị văn hóa và lịch sử của di tích. Các sắc phong cổ từ triều đình phong kiến ghi nhận công lao của Hoàng hậu Triệu Loan vẫn được bảo tồn. Ngoài ra, miếu còn có bức chương đá khắc ghi công tích, những cổ mũi giáo đồng từng được sử dụng trong chiến trận, cùng nhiều đồ thờ tự truyền thống như lư hương, đỉnh đồng, ngai thờ.
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm, Miếu Vua Bà là nơi diễn ra nhiều nghi lễ truyền thống, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách thập phương. Lễ Thánh hóa vào ngày 5 tháng 8 âm lịch là sự kiện lớn nhất trong năm, kéo dài ba ngày từ mùng 4 đến mùng 6. Trong dịp này, người dân tổ chức rước bát hương từ miếu về đình làng, sau đó lại rước trở về miếu để làm lễ an vị.
Ngoài lễ Thánh hóa, Miếu Vua Bà còn có các lễ tế quan trọng như Tế Kỳ An vào ngày 15 tháng Giêng, lễ Thường Tân, lễ Thượng Điền và lễ Hạ Điền. Các nghi thức này nhằm cầu quốc thái dân an, mùa màng bội thu, đồng thời duy trì truyền thống tôn vinh công đức bậc tiền nhân.
Xếp hạng
Nhận thấy giá trị lịch sử – văn hóa đặc biệt của Miếu Vua Bà, ngày 2/5/2018, UBND xã Tam Hưng cùng Ban Quản lý Di tích đã lập hồ sơ đề nghị công nhận di tích lịch sử. Sau quá trình thẩm định, ngày 15/8/2018, UBND thành phố Hải Phòng đã chính thức xếp hạng Miếu Vua Bà là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp thành phố. Đây là niềm tự hào của nhân dân địa phương, đồng thời là sự ghi nhận những nỗ lực bảo tồn, gìn giữ di sản văn hóa truyền thống của làng Văn hóa Đoan Lễ.
Tham khảo
Thành đoàn Hải Phòng, Miếu Vua Bà – Kiến trúc văn hóa tâm linh. Truy cập ngày 10/03/2025, từ https://thanhdoanhaiphong.gov.vn/mieu-vua-ba-kien-truc-van-hoa-tam-linh-nd22944.html
