Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Phù Ủng tọa lạc tại số 25 phố Lý Quốc Sư, phường Hàng Trống, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Đây là một ngôi đền cổ kính, nằm giữa khu phố sầm uất của trung tâm thủ đô, nhưng vẫn giữ được không gian tôn nghiêm và linh thiêng. Cổng tam quan của đền nằm ngay sát vỉa hè, được xây dựng theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, tạo nên một kiến trúc đặc trưng. Trên mặt tiền của cổng có đắp nổi bốn chữ Hán lớn “Phù Ủng vọng từ”, khẳng định chức năng thờ vọng của ngôi đền đối với danh tướng Phạm Ngũ Lão.
Lịch sử và nhân vật
Đền Phù Ủng thờ chính danh tướng Phạm Ngũ Lão, người có quê hương tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào (nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên). Ông là một trong những vị tướng tài ba dưới triều Trần, có nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông và trấn áp các cuộc nổi loạn biên giới. Với những đóng góp lớn lao, sau khi mất vào năm 1320, ông được triều đình phong làm phúc thần. Dân làng Phù Ủng đã lập đền thờ ông ngay trên nền nhà cũ. Đến thế kỷ XVIII, thời Lê, một bộ phận dân làng Phù Ủng lên Thăng Long sinh sống đã xây dựng ngôi đền này để tưởng nhớ công lao của vị anh hùng dân tộc.
Mặc dù đền mang tên Phù Ủng nhưng vị thần được tôn thờ trang trọng nhất tại đây lại là Đức Thánh Trần – Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Ông là người lãnh đạo quân dân nhà Trần trong ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, được tôn vinh là bậc anh hùng dân tộc. Sự hiện diện của tượng thờ Trần Hưng Đạo tại đây có liên quan mật thiết đến mối quan hệ giữa ông và Phạm Ngũ Lão. Trần Hưng Đạo không chỉ là người bảo trợ, dẫn dắt Phạm Ngũ Lão trong sự nghiệp quân sự, mà còn gả con gái Anh Nguyên Quận chúa cho ông, tạo nên mối quan hệ thân tộc. Ngoài hai nhân vật này, đền còn thờ hai vị danh tướng Yết Kiêu và Dã Tượng – những gia tướng trung thành của Trần Hưng Đạo, cũng như hai người con gái của ông, trong đó có Anh Nguyên Quận chúa.
Kiến trúc cảnh quan
Đền Phù Ủng tuy có quy mô không lớn nhưng được xây dựng theo bố cục chặt chẽ và mang đậm nét kiến trúc truyền thống. Kiến trúc chính của đền gồm ba phần:
- Bái đường: Gồm ba gian, xây theo kiểu “Vọng lâu”, với phần chính diện đắp nổi hình hổ phù, hai bên có hình rồng chầu uy nghiêm.
- Hậu cung: Chia làm hai khu vực chính, phía ngoài là “Công đồng”, nơi thờ các vị thần chung của đền; phía trong là “Cung cấm”, nơi đặt tượng thờ các nhân vật chính.
- Khu vực thờ tự: Trong Hậu cung, tượng Đức Thánh Trần được đặt ở vị trí cao nhất, tiếp đó là tượng Phạm Ngũ Lão và hai con gái Trần Hưng Đạo. Hai bên còn có bài vị thờ Yết Kiêu và Dã Tượng.
Không gian đền mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc, với hệ thống hoành phi, câu đối ca ngợi công đức các bậc tiền nhân. Tuy nằm giữa khu dân cư đông đúc, đền vẫn giữ được sự trang nghiêm nhờ cách bài trí không gian hợp lý và các yếu tố kiến trúc truyền thống.
Hiện vật
Đền Phù Ủng hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị, phản ánh bề dày lịch sử của ngôi đền. Nổi bật trong số đó là các bức tượng cổ, bao gồm tượng Đức Thánh Trần, Phạm Ngũ Lão, hai người con gái của Trần Hưng Đạo, cùng tượng thờ Yết Kiêu và Dã Tượng. Ngoài ra, đền còn có các bảo vật như “Phù Ủng linh chung” (chuông thiêng của đền Phù Ủng), “Khánh Thuỵ tả thôn linh từ bảo chung” (chuông quý của đền thôn Tả Khánh Thuỵ), khánh đồng, long ngai, long án, hoành phi, câu đối. Đặc biệt, đền hiện còn bảo lưu được bảy đạo sắc phong, trong đó sắc phong cổ nhất có niên đại từ năm Cảnh Hưng thứ 44 (1783), minh chứng cho sự tồn tại lâu đời của di tích này.
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm, đền Phù Ủng tổ chức các ngày giỗ trọng đại để tưởng nhớ các vị thần được thờ tại đây. Lễ chính của đền diễn ra vào ngày mất của Phạm Ngũ Lão (tháng 2 âm lịch), với các nghi lễ truyền thống như dâng hương, rước kiệu, tế lễ. Ngoài ra, lễ kỵ nhật Đức Thánh Trần (ngày 20 tháng 8 âm lịch) cũng được tổ chức long trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách đến dâng hương. Bên cạnh các nghi thức tôn giáo, đền còn tổ chức các hoạt động văn hóa dân gian, như hát chầu văn, diễn xướng hầu đồng, thể hiện tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc trong văn hóa Việt Nam.
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc độc đáo, đền Phù Ủng đã được Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1988. Đây là một trong những địa điểm thờ tự hiếm hoi tại Hà Nội cùng lúc thờ Trần Hưng Đạo và Phạm Ngũ Lão, phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa hai danh tướng trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc.
Tham khảo
Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 1), Nxb Hà Nội.
