Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Hang São tọa lạc trên dãy núi São (còn gọi là Ta Di), trải dài theo trục Tây Bắc – Đông Nam, với cửa hang hướng về Đông Bắc. Vị trí này gần như song song với tả ngạn sông Chảy và cách dòng sông khoảng 500m.
Chùa Hang São còn có tên gọi cổ là Hương Thảo tự, Hương tên chữ là “Hương núi”; Thảo có nghĩa là “Thảo mộc”, với ý nghĩa “Mùi thơm của các loài cây nơi núi cao”, nằm trong quần thể hang São – một hang động thiên tạo độc đáo trên núi São, thuộc thôn São, xã Tân Lập, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái.
Ngôi chùa nằm ở độ cao khoảng 200 mét so với mặt ruộng, bao quanh là núi rừng hùng vĩ, có địa thế “long chầu hổ phục”, được xem là nơi hội tụ linh khí.
Lịch sử và nhân vật
Bài viết Chùa Hang São, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái cho biết:
Khởi thủy chùa São được các cư dân Tày bản địa xây vào thế kỷ XIII – XIV để thờ Phật. Tới thời Lê Trung Hưng, khi Vũ Văn Mật xây thành Đại Đồng, châu Thu Vật, trấn Tuyên Quang, thấy con gái là Vũ Thị Ngọc Anh tinh thông văn võ lại am hiểu nghề nông, do đó Vũ Văn Mật tiến cử bà với vua Lê và được vua Lê phong chức phó tướng, phụ trách quân lương hậu cần. Với trọng trách của mình, bà chúa Bầu họ Vũ đã đem kinh nghiệm canh tác ở miền xuôi lên, phổ biến cho bà con Tày bản địa và quân binh trong vùng khai hoang ruộng nước, trồng bông dệt vải. Bà đã cùng chủ tướng Vũ Văn Mật xây dựng nên một hệ thống thành nhà Bầu rộng khắp. Bà cũng là người trực tiếp luyện quân, tập binh để bổ sung lực lượng. Riêng Chùa hang São bà biến làm kho tập kết lương thực phòng khi chiến tranh với nhà Mạc.(1)
Theo Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, bà Vũ Thị Ngọc Anh do có nhiều công lao trong xây dựng căn cứ và dạy dân trồng lương thảo được bà con trong vùng tôn từ như: “Bà chúa lương”; “Bà chúa kho”; “Bà chúa Bầu”; “Bà Anh thần nông”. Người địa phương còn gọi bà là “Bà Bụt hay bà Ỏn”. Theo Đại Nam nhất thống chí, doanh trại chính của bà Vũ Thị Ngọc Anh là thành Bến Lăn, nơi có võ trường huấn luyện quân binh. Sau khi bà mất, tưởng nhớ tới công ơn của bà, nhân dân thôn bản tôn thờ bà Vũ Thị Ngọc Anh trong chùa hang São.
Vào thời Nguyễn, khi triều đình chú trọng việc trùng tu các cơ sở tín ngưỡng như đình, đền, chùa, cùng với quy củ nghi lễ thờ tự, người dân bản São đã dựng thêm một ngôi chùa nhỏ gồm ba gian nhà tranh, có kết cấu kiểu “chuôi vồ” truyền thống. Ngôi chùa này được đặt ở phía trước cửa hang, thờ Phật và bà Vũ Thị Ngọc Anh.
Tháng 12 năm 1949, chùa São thuộc xã Tân Lập đã trở thành địa điểm tổ chức Đại hội Đảng bộ huyện Lục Yên lần thứ hai. Đây là dấu mốc quan trọng trong công tác lãnh đạo và chỉ đạo của Đảng bộ huyện, nhằm huy động toàn dân tham gia kháng chiến, góp phần không nhỏ vào thắng lợi tại mặt trận Sông Thao. Tại Đại hội, Ban Chấp hành Đảng bộ huyện khóa II gồm 9 đồng chí đã được bầu ra, trong đó đồng chí Lê Thành Tâm giữ chức Bí thư.
Kiến trúc cảnh quan
Quần thể chùa Hang São bao gồm hai phần chính: một chùa thiên tạo nằm trong hang đá tự nhiên (gọi là chùa São) và một chùa nhân tạo (gọi là chùa Hang) do người dân xây dựng thêm sau này. Hai chùa cách nhau khoảng 100 mét. Tuy nhiên, chùa Hang hiện chỉ còn dấu tích nền móng, nằm trong khuôn viên Trường Tiểu học xã Tân Lập. Do thời gian và tác động địa lý, các hàng chân cột xưa đã bị phá hủy, khó xác định chính xác vị trí, tuy vậy nhiều mảnh ngói vỡ được phát hiện tại đây có đặc điểm tương đồng với loại ngói từng dùng ở đình làng São.
Chùa Hang São là một công trình hoàn toàn tự nhiên, đã từ lâu trở thành nơi thờ tự thiêng liêng của người dân địa phương. Chùa được chia làm ba phần, tương ứng với ba cấp độ độ cao của hang núi: chùa Hạ, chùa Trung, và chùa Thượng.
- Chùa Hạ là một mái đá thấp, có nền gồ ghề, rộng khoảng 10m, sâu 5m. Chính giữa là một bàn thờ đá bằng phẳng được hình thành tự nhiên.
- Chùa Trung nằm ở lưng chừng núi, là một vách đá dựng đứng, được nối với chùa Hạ bằng một lối mòn nhỏ len lỏi theo sườn núi, khá hiểm trở.
- Chùa Thượng là phần lớn nhất và hoành tráng nhất của quần thể, bao gồm hai không gian: hang trên (Tiền đường) và hang dưới (Hậu cung).
- Hang trên có nền khá bằng phẳng, độ sâu khoảng 32m, rộng 38m, cao từ 15 – 18m, tổng diện tích khoảng 1.216m². Từ đây có một đường thông tự nhiên lên trời.
- Hang dưới nằm thấp hơn 5m so với hang trên, sâu đến 79m, rộng 22m, cao trần cũng khoảng 15 – 18m, với diện tích lên tới 1.738m².
Tại nền hang, các nhà khảo cổ học trong thập niên 1990 đã từng tiến hành khảo sát và phát hiện nhiều hiện vật khảo cổ học như mảnh gốm sứ Việt Nam và Trung Quốc có niên đại từ thế kỷ XIII đến XIX, cùng với công cụ ghè đẽo trên đá cuội, đặc trưng cho nền văn hóa Sơn Vi – một nền văn hóa thời kỳ đồ đá cũ ở Việt Nam.
Chính giữa chùa Thượng là khu Tòa Tam Bảo, nơi đặt ba pho tượng Phật A Di Đà bằng đá nguyên khối, chưa qua đục đẽo, được thiên nhiên tạo hình. Quan sát kỹ, vòm trần của cả hai hang đều có nhũ đá rủ xuống tạo thành những hình thù kỳ lạ. Đặc biệt, trong khu hậu cung, các nhũ đá tự nhiên sắp đặt như một quần thể tượng Phật, đa dạng về hình dáng và màu sắc, mang lại cảm giác như đang đứng giữa một chốn tiên cảnh huyền bí và linh thiêng.
Sự kiện và lễ hội
Chùa Hang São là nơi diễn ra nhiều lễ hội và nghi lễ quan trọng theo lịch Phật giáo, được người dân địa phương duy trì qua nhiều thế hệ. Các dịp lễ chính bao gồm:
- Ngày 20 tháng Giêng (âm lịch): Lễ hội chùa Hang São, còn gọi là Lễ Thượng Nguyên, là dịp lễ lớn nhất trong năm, thu hút đông đảo Phật tử và người dân khắp vùng về chiêm bái và cầu an.
- Ngày 8 tháng Tư (âm lịch): Lễ Phật Đản, kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca Mâu Ni ra đời.
- Ngày 10 tháng Bảy (âm lịch): Lễ Xá tội vong nhân, một nghi lễ truyền thống mang đậm tính nhân văn trong văn hóa Phật giáo Việt Nam.
- Ngày 10 tháng Chạp (âm lịch): Lễ thành đạo của Đức Phật, đánh dấu sự kiện Đức Phật giác ngộ dưới cội bồ đề.
Xếp hạng
Với bề dày gắn với lịch sử như vậy, ngày 17/9/2009, Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái ban hành Quyết định số 1395/QĐ-UBND công nhận chùa Hang São là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.
Chú thích
- Ban Biên Tập – Cổng Thông tin Điện tử tỉnh Yên Bái, Chùa Hang São, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái, website https://www.yenbai.gov.vn/, ngày 6/8/2019.
Tham khảo
- Ban Biên Tập – Cổng Thông tin Điện tử tỉnh Yên Bái (2019), Chùa Hang São, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái, website https://www.yenbai.gov.vn/
- Diệu Minh (2022), Huyền bí ngôi chùa cổ trong hang đá triệu năm, Pháp Luật – Cơ quan của Bộ Tư Pháp Việt Nam, website https://baophapluat.vn/
- Thông tấn xã Việt Nam (2022), Chùa São – Ngôi chùa cổ độc đáo, linh thiêng nằm trong hang núi đá, website https://vnanet.vn/vi/
