Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Trung Mầu, có tên chữ là “Hưng Long tự”, tọa lạc tại xóm 5, thôn Trung Mẫu, xã Trung Mầu, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội.
Gia Lâm là vùng đất tiếp giáp giữa hai trung tâm văn hóa lớn Thăng Long và Kinh Bắc. Nhờ vị trí đặc biệt ấy, nơi đây trở thành vùng đất hội tụ, giao thoa của nhiều giá trị văn hóa, lịch sử lâu đời, với hệ thống di tích phong phú và đa dạng. Trong tiến trình lịch sử, dưới các triều đại phong kiến, Gia Lâm từng là vùng đất nổi tiếng về truyền thống hiếu học, có nhiều bậc khoa bảng xuất chúng. Góp phần vào truyền thống ấy, xã Trung Mầu không chỉ là một địa phương giàu truyền thống học hành, mà còn là mảnh đất cách mạng kiên trung, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc của huyện Gia Lâm.
Lịch sử và nhân vật
Theo cuốn Hà Nội danh thắng và di tích, tập 2 có viết: “Xã Trung Mầu trước cách mạng tháng 8/1945 là đất của hai làng Trung Mầu và Thịnh Liên, tổng Dũng Vi, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời, do có chủ trương sáp nhập liên xã, hai làng trên đã hợp làm một và được đặt tên là xã Trung Hưng. Sau hoà bình lập lại (1954) do việc mở rộng ngoại vi Hà Nội, ngày 20/4/1961 Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hoà đã ra quyết định chuyển giao xã Trung Hưng về huyện Gia Lâm. Với ý nghĩa là một xã có truyền thống cách mạng, ngày 1 tháng 1 năm 1965 Trung Hưng được trở lại tên cũ là xã Trung Mầu.”
Xưa kia, xã Trung Mầu là vùng đất giàu truyền thống yêu nước và cách mạng, trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, nơi đây từng là một trong những an toàn khu của Trung ương và Tỉnh ủy Bắc Ninh, một địa điểm bí mật, an toàn để cán bộ hoạt động, họp bàn công việc trong giai đoạn đấu tranh giành độc lập dân tộc. Trong dòng chảy ấy, chùa Hưng Long không chỉ là chốn tu hành thanh tịnh, mà còn là biểu tượng văn hóa, tâm linh gắn bó sâu sắc với lịch sử và lòng yêu nước của nhân dân địa phương.
Ghi nhận những đóng góp to lớn của cán bộ và nhân dân xã Trung Mầu trong sự nghiệp cách mạng, Đảng và Nhà nước đã trao tặng danh hiệu cao quý “Làng có công với nước” cùng Kỷ niệm chương nhằm tôn vinh truyền thống đấu tranh kiên cường của địa phương. Đồng thời, có 18 gia đình trong xã được vinh danh với bằng “Gia đình có công với nước”, thể hiện sự tri ân đối với những hy sinh, cống hiến thầm lặng vì độc lập dân tộc. Đặc biệt, Ủy ban Nhân dân Thành phố Hà Nội đã chính thức gắn biển di tích cách mạng, kháng chiến tại trụ sở xã Trung Mầu, khẳng định vị trí và giá trị lịch sử quan trọng của vùng đất này trong cuộc kháng chiến giành độc lập, tự do cho Tổ quốc.
Chùa Hưng Long là một trong những ngôi chùa cổ của làng Trung Mầu, được xây dựng để thờ Phật, là nơi sinh hoạt tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân địa phương. Trải qua thời gian, chùa trở thành trung tâm văn hóa, tâm linh quan trọng, nơi người dân gửi gắm niềm tin, cầu mong sự bình an, no ấm và đạo đức trong cuộc sống.
Suốt chiều dài lịch sử, ngôi chùa đã được trùng tu, tôn tạo nhiều lần, đến năm 2009, ngôi chùa được khởi công xây dựng và hoàn thiện vào năm 2010, với kiến trúc bề thế, khang trang, giữ gìn nét truyền thống của Phật giáo Bắc Bộ. Vị trí hiện nay chính là vị trí trên nền đất cũ và gần trụ sở Ủy ban Nhân dân xã Trung Mầu ngày nay.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Hưng Long tọa lạc ngay giữa khu dân cư của làng Trung Mầu, gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng của người dân địa phương. Với quy mô rộng lớn, chùa được quy hoạch bài bản, bao gồm nhiều hạng mục chính như: Tam quan, Tam bảo, Nhà Mẫu và Nhà khách, tạo nên một quần thể kiến trúc hài hòa, trang nghiêm và đậm nét truyền thống.
Tam Quan
Tam Quan có kiến trúc nổi bật, được xây dựng theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, gồm ba lối cửa ra vào tạo nên dáng vẻ bề thế và uy nghiêm. Ở cổng chính giữa, tạo bởi hai cột trụ biểu dạng lồng đèn, các ô lồng đèn tại trụ được chạm khắc tinh xảo, trang trí bằng các hình linh vật và bộ tứ quý (tùng, trúc, cúc, mai). Trên đỉnh cột trang trí dày đặc hoạ tiết rồng và chim phượng theo kiểu trái giành, thân cột nổi gờ, khắc dọc hàng chữ Hán ở hai bên, phần tường mái đắp nổi lưỡng long rồng chầu nhật. Trên tầng hai ở vị trí giữa đắp bức cuốn thư có kích thước lớn, bên trong khắc bốn chữ Hán. Nằm liền kề là lầu chuông, có tiết diện hình vuông, mặt trường trổ cửa hình tròn, bên tỏng treo một quả chuông lớn, phía trên có thêm một lầu có diện tích nhỏ hơn, tạo thành hai tầng, tám mái. Phần mái lợp ngói đỏ, các góc đầu đao hình rồng uốn cong, bờ nóc mái gắn mặt trời lửa, hai bên là hai con kìm, miệng ngậm bờ nóc.
Bức tường lửng nối liền giữa cổng chính và hai cổng phụ hai bên, tạo thành một tổng thể kiến trúc cân đối và liên kết chặt chẽ. Hai cổng phụ có quy mô nhỏ và thấp hơn so với cổng chính, nhưng vẫn được thiết kế tinh tế, trang trí bằng các hình tứ quý (tùng, trúc, cúc, mai). Giống như cổng chính, hai cổng phụ cũng được xây dựng theo kiểu chồng diêm, với cửa vòm cong mềm mại, phần cổ diêm, bộ phận nối giữa mái thượng và mái hạ được tạo hình ô chữ nhật nổi hai chữ “Từ bi” và “Hỷ xả”.
Ở phía ngoài cùng là hai trụ nhỏ, trên đỉnh đắp tượng nghê quay mặt vào nhau, một linh vật truyền thống, biểu trưng cho sự canh giữ, trấn yểm, xua đuổi tà khí và bảo vệ sự an lành cho không gian tâm linh. Thân trụ được trang trí bằng các ô lồng đèn, chạm khắc hình tứ quý cùng hoa văn chữ “Thọ”, biểu tượng cho sự trường thọ, bình an và phúc lộc. Tiếp là dãy tường lửng bao quanh di tích, kết hợp với hàng chấn song con tiện, để tách biệt ngôi chùa với bên ngoài.
Tam Bảo
Qua cổng Tam quan vào đến sân gạch rộng lát gạch đỏ, bên trái là Tam Bảo được xây dựng vào năm 2009.
Tam bảo của chùa Hưng Long có kết cấu hình chữ đinh (丁), bao gồm hai phần chính: Tiền Đường và Hậu Cung. Tiền Đường được xây theo kiểu nhà ba gian hai chái, mái lợp ngói ta truyền thống, chính giữa bờ nóc, gắn hình hổ phù, bên trên cõng bánh xe pháp luân, bờ nóc mái trang trí hình rồng, miệng ngậm bờ nóc. Các góc đầu đao uốn cong mềm mại, tạo hình rồng, hướng về phía nóc mái.
Tiền Đường có hệ thống cửa bức bàn, được thiết kế theo kiểu thượng song hạ bản, mang lại sự thông thoáng và trang nhã cho không gian. Ba gian giữa của Tiền đường được xây lùi vào bên trong, tạo nên một khoảng hiên rộng khoảng 1,5m, hai gian hồi được xây kín, chỉ chừa các cửa sổ tròn nhỏ để đón ánh sáng. Kết cấu với 6 bộ vì làm kiểu “vì giá chiêng”, gian chính giữa đặt tượng Phật Hoàng Trần Nhân Tông, tường hậu bên trái phía ngoài là tượng Trừng Ác, bên trong là tượng Thánh Tăng. Đối điện tường hậu bên kia là tượng Khuyến Thiện và Đức Thánh Hiền.
Hậu Cung nối liền với gian Tiền Đường, chạy dài về phía sau, có kết cấu ba gian, bên trong xây các bệ cao giật cấp từ ngoài vào trong, nơi đặt hệ thống tượng Phật.
Nhà Mẫu
Nhà mẫu là nếp nhà ba gian, hai đĩ, xây kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, mái lợp ngói ta, chính giữa bờ nóc là hình chữ nhật đắp nổi ba chữ Hán “Hưng Long tự”. Hai đầu hồi là hai cột trụ biểu, đỉnh trụ là bốn chim phượng tạo hình trái giành cách điệu, mui luyện uốn cong, ô lồng đèn trang trí hình tứ quý, thân trụ tạo gờ nổi đắp câu đối.
Ngoài các công trình chính, chùa Hưng Long còn được xây dựng thêm một số công trình phụ trợ khác, tạo nên khuôn viên chùa rộng lớn, khang trang.
Với vị trí nằm trên mảnh đất giàu truyền thống lịch sử, Chùa Hưng Long đã và đang góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân địa phương. Nhờ sự quan tâm, chăm sóc của các lãnh đạo, sự đồng lòng của nhân dân trong thôn và sự tận tâm của nhà sư trụ trì, chùa luôn được tu bổ, tôn tạo định kỳ, giữ gìn diện mạo khang trang, sạch đẹp, xứng đáng là nơi linh thiêng, an yên cho cộng đồng.
Tài liệu tham khảo
- Uỷ ban nhân dân huyện Gia Lâm, Di tích lịch sử văn hoá cách mạng kháng chiến huyện Gia Lâm (2010).
- Lưu Minh Trị, Hà Nội danh thắng và di tích, tập 2, Nxb Hà Nội (2011).
- Lịch sử đảng bộ huyện Gia Lâm (1930-2015), Nxb Chính trị Quốc gia (2015).
