Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Giao Quang, tên chữ là Phúc Lâm tự, tọa lạc tại phố Giao Quang, phường Đại Mỗ, quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa nằm về phía Tây, cách trung tâm thủ đô khoảng 12km. Hiện nay, chùa thuộc sự quản lý của Giáo hội Phật giáo Việt Nam.
Chùa Giao Quang không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo, điểm đến tâm linh, góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tâm linh truyền thống, đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân địa phương cũng như Phật tử thập phương.
Lịch sử và nhân vật
Theo cuốn Địa chí vùng ven Thăng Long có viết: “Trước hết phải kể đến làng Đại Mỗ, xưa kia có tên là Thiên Mỗ, đến đời Tự Đức (1848-1883) đổi thành Đại Mỗ. Xã Đại Mỗ xưa có bốn thôn: Khế Ngang, Huyền Phố, An Thái và Phú Thứ. Về sau Phú Thứ tách ra là xã riêng thuộc tổng Đại Mỗ. Ngày nay xã Đại Mỗ gồm 3 thôn thuộc xã Đại Mỗ Xưa, cắt thêm thôn Ngọc Trục, còn Phú Thứ lại thuộc về xã Tây Mỗ.” Trải qua quá trình thay đổi đơn vị hành chính, xã Đại Mỗ trước đây nay đã trở thành một phường trực thuộc thành phố Hà Nội, với tên gọi phường Đại Mỗ.
Trải qua bao biến động của lịch sử, cũng như nhiều ngôi chùa cổ trong vùng, chùa Giao Quang được hình thành từ khá sớm, nằm trong tổng thể quy hoạch kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống của làng xã Việt Nam xưa. Tuy hiện nay không còn tư liệu nào ghi chép rõ ràng về niên đại khởi dựng ban đầu, nhưng những dấu tích còn lại tại chùa vẫn phản ánh được phần nào chiều sâu thời gian và giá trị lịch sử của di tích.
Kiến trúc hiện tại của chùa mang đậm phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, thể hiện qua bố cục mặt bằng, hình thức trang trí và các chất liệu xây dựng. Đặc biệt, căn cứ vào hệ thống di vật đang được lưu giữ tại đây, tiêu biểu là các tấm bia đá có niên đại thời Nguyễn, có thể suy đoán rằng chùa Giao Quang đã được khởi dựng từ khá sớm, ít nhất vào trước năm 1838, tức trong giai đoạn đầu triều Nguyễn.
Không chỉ là một thiết chế tôn giáo gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của cư dân địa phương, chùa Giao Quang còn mang trong mình nhiều giá trị quý báu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Đặc biệt, nơi đây từng là một cơ sở cách mạng, góp phần vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc. Với những dấu ấn lâu đời ấy, chùa Giao Quang không chỉ là chốn linh thiêng mà còn là một chứng nhân lịch sử, lưu giữ ký ức văn hóa truyền thống của vùng đất Đại Mỗ.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Giao Quang tọa lạc ngay giữa khu dân cư, trên một thế đất cao ráo, rộng rãi và thoáng đãng. Tổng thể mặt bằng di tích bao gồm các hạng mục chính như: Tam quan, Tam bảo, Nhà Tổ, Nhà Mẫu, Nhà Khách, Vườn Tháp cùng nhiều công trình phụ trợ khác.
Chùa được xây dựng quay theo hướng Đông Nam. Phía trước chùa là ao làng, bao quanh là những khu vườn rộng rãi với ao nước, cây xanh, tạo nên một quần thể kiến trúc hài hòa giữa thiên nhiên và không gian tâm linh.
Tam Quan
Tam quan chùa Giao Quang được xây dựng đồ sộ, bề thế với ba lối cửa ra vào. Cửa chính nằm ở vị trí trung tâm, nổi bật với kết cấu ba tầng kiến trúc xếp chồng, các tầng thu nhỏ dần về phía trên. Tầng dưới hai bên là hai trụ biểu lớn, được chạm khắc công phu các họa tiết rồng, phượng uốn lượn tinh xảo, đậm chất nghệ thuật truyền thống, phía đỉnh trụ trang trí bốn hình chim phượng.
Tầng hai là gác chuông, bên trong treo một quả chuông đồng được đúc mới vào năm 2016, mái tầng hai và tầng ba đều lợp ngói, kết cấu tám mái với các đầu đao uốn cong mềm mại. Hai bên cửa chính là hai cổng phụ nhỏ, mỗi bên gồm hai tầng mái, với diện tích nhỏ và thấp hơn. Thân cột ở các cửa đều được khắc chữ Hán, cổng chính có bậc thang xây từ sân chùa dẫn lên thẳng gác chuông.
Ngoài hệ thống Tam quan, chùa Giao Quang còn có một cổng phụ nằm ở hướng khác, là lối dẫn thứ hai vào chùa. Cổng phụ được xây dựng đơn giản hơn, gồm hai trụ biểu làm cột trụ chính, mái lợp ngói mũi hài. Trên thân trụ có khắc các dòng chữ Hán chạy dọc thân cột, phía trên tường cũng chạm khắc chữ Hán với nội dung “Phúc Lâm tự” tên tự của chùa.
Qua cổng phụ là con đường lát gạch đỏ, dẫn sâu vào sân chùa. Hai bên đường và sân chùa được trồng nhiều cây xanh, tạo nên một không gian yên bình, thanh tịnh.
Tam Bảo
Từ Tam quan bước vào, qua một khoảng sân rộng lát gạch đỏ truyền thống là đến khu Tam Bảo, nơi thờ tự trung tâm chính của ngôi chùa. Trước hiên Tam Bảo đặt một lư hương lớn, cùng đôi đèn đá bố trí đối xứng hai bên, hai đầu hồi hiên nổi bật với hai cột trụ biểu cao, thể hiện nét đặc trưng trong kiến trúc Phật giáo cổ truyền. Công trình được xây dựng trên nền cao hơn mặt sân, với bậc thềm ngũ cấp lát đá, phần hiên gồm sáu hàng cột đá lớn vững chãi, nâng đỡ toàn bộ hệ mái. Hai bên tường đầu hồi được trổ cửa ra vào, nối thông với các công trình phụ khác trong khuôn viên.
Tòa Tam Bảo được thiết kế theo kiểu kiến trúc hình chữ “Đinh” (丁), gồm hai phần: Tiền Đường và Hậu Cung. Tiền Đường gồm ba gian hai chái, ba gian giữa làm lối chính ra vào, hai chái được xây kín, giữa tường trổ ô cửa tròn hình chữ “Thọ”, vừa có chức năng thông gió, lấy sáng, mang ý nghĩa phong thủy, biểu tượng và văn hóa thường thấy trong kiến trúc đình chùa.
Không gian bên trong Tiền Đường là nơi phật tử chiêm bái và hành lễ. Tại đây đặt các hương án thờ và tượng như: Hai vị Hộ Pháp, Đức Thánh Hiền, Đức Ông, … thể hiện sự dung hòa giữa giáo lý nhà Phật và tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Hậu Cung là phần nối tiếp phía sau Tiền Đường, kéo dài theo trục dọc, là nơi thờ chính trong chùa. Trong không gian này bài trí hệ thống hương án nhiều cấp, trên đó tôn trí các pho tượng Phật như bộ Tam Thế Phật, A Di Đà, Thích Ca Mâu Ni, Cửu Long đản sinh,… các tượng được đặt theo thứ tự cao thấp.
Kiến trúc tổng thể của tòa Tam Bảo mang nét mộc mạc, cổ kính. Các gian đều được thiết kế cửa võng, chạm lộng các đề tài, ở cột và phía trên cửa võng đều treo hoành phi, câu đối. Mái Tam Bảo lợp ngói mũi hài truyền thống, các đầu đao uốn cong mềm mại. Trên đỉnh nóc gắn bức đại tự dạng cuốn thư, chạm khắc chữ Hán ghi tên tự viện.
Nhà Tổ
Nhà thờ Tổ được xây nối liền với tường hồi phía bên phải của tòa Tam Bảo, gồm 5 gian, kết cấu theo kiểu chữ “Đinh” truyền thống. Công trình mang phong cách kiến trúc mộc mạc, giản dị, mái lợp ngói mũi hài, giữ được nét đặc trưng của kiến trúc chùa Việt. Các đầu hồi hiên đều được trổ cửa ra vào, tạo sự thông thoáng và thuận tiện di chuyển các toà trong khuôn viên di tích.
Bên trong nhà thờ đặt các hương án thờ, là nơi trang nghiêm để tưởng niệm và thờ phụng các vị Tổ sư, những bậc khai sơn, mở đạo, có công dựng chùa, truyền bá Phật pháp cho dân làng qua nhiều thế hệ.
Nhà Mẫu
Nhà Mẫu được xây dựng ở phía bên trái của tòa Tam Bảo, là không gian thờ Mẫu theo tín ngưỡng dân gian của người Việt. Nơi đây thờ các vị Thánh Mẫu thể hiện sự tôn kính đối với các nữ thần gắn liền với tín ngưỡng Tứ Phủ và truyền thống bản địa. Các gian thờ đều đặt tượng, trong đó có: ban Sơn Trang, hệ thống Tứ Phủ gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải và Mẫu Địa.
Bên cạnh các pho tượng Mẫu chính, Nhà Mẫu còn tôn trí hệ thống tượng các vị Chầu Bà, Cô, Cậu là những thánh nhân theo hầu Mẫu trong tín ngưỡng Tứ Phủ. Các tượng thường được sắp đặt theo thứ bậc, tạo nên không gian linh thiêng, hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và tinh thần từ bi của Phật giáo.
Trên mỗi ban thờ đều bài trí các lễ khí như lư hương, lọ hoa, đỉnh đồng, tôn thêm vẻ trang nghiêm và đậm đà bản sắc truyền thống trong không gian thờ tự.
Các công trình khác
Bên cạnh các công trình chính, chùa Giao Quang hiện còn được bổ sung nhiều hạng mục phụ trợ như nhà bếp, nhà ngang, nhà khách, công trình phụ,… Các công trình này không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường ngày của tăng ni, mà còn là nơi đón tiếp phật tử, tổ chức các nghi lễ, khóa tu và sinh hoạt cộng đồng. Việc quy hoạch, bố trí các hạng mục phụ trợ hợp lý góp phần tạo nên một tổng thể kiến trúc hài hòa, đáp ứng đầy đủ chức năng của một thiết chế tín ngưỡng văn hóa, gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt tinh thần của nhân dân địa phương.
Di vật
Trải qua bao thế kỷ, đến nay chùa Giao Quang vẫn còn bảo tồn được một số di vật quý giá, tuy số lượng không nhiều nhưng đều hàm chứa giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc. Các hiện vật tại chùa phong phú về loại hình và chất liệu, gồm: tượng pháp, đồ đồng, đồ đá, đồ gỗ… Bên cạnh đó là hệ thống đồ thờ truyền thống như lọ hoa, hương án, mâm bồng, quả nước, cây đèn, cây nến, phản ánh sinh động đời sống tín ngưỡng và mỹ thuật dân gian qua từng thời kỳ.
Xếp hạng
Chùa Giao Quang đã được Uỷ ban nhân dân thành phố Hà Nội xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật năm 2007.
Tài liệu tham khảo
- Đỗ Thỉnh (2000), Địa chí vùng ven Thăng Long, Nxb Văn hoá Thông tin
- Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội Danh thắng và Di tích, tập 2, Nxb Hà Nội.
- Video, hình ảnh do đội ngũ media của chốn thiêng cung cấp.
