Tên gọi và vị trí địa lý
Kim Liên Tự, thường gọi là chùa Đồng Đắc, hay chốn Tổ Đông Đắc, Tổ đình Kim Liên, tọa lạc tại thôn Đông Đắc, xã Đông Hướng, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình.
Kim Sơn là huyện ven biển nằm ở cực Nam tỉnh Ninh Bình, được thành lập năm 1829 dưới triều vua Minh Mạng, gắn liền với tên tuổi Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ. Ngay từ buổi đầu khai hoang, nhân dân Kim Sơn đã lưu truyền câu ca: “Kim Sơn phụng Phật, Tiền Hải sự Thần”, thể hiện đời sống tín ngưỡng phong phú. Hầu hết các làng, ấp ở đây đều có chùa, nhiều ngôi chùa nổi tiếng như: chùa Yên Bình, Lạc Thiện, Hòa Lạc, Công Nhuận, trong đó có chùa Đồng Đắc tất cả các di tích đều khang trang, đẹp đẽ và giàu giá trị văn hóa.
Chùa Đồng Đắc thuộc thiền phái Tào Động, một trong những tông phái lớn của Phật giáo Việt Nam. Ngôi chùa là nơi gắn bó với hành trạng của Đại lão Hòa thượng Thích Đức Nhuận, bậc cao tăng của Phật giáo hiện đại. Ngài thuộc đời thứ 13 dòng truyền thừa thiền phái Tào Động, đồng thời là đời thứ 48 trong hệ thống truyền thừa chính thống của tông phái này. Hòa thượng từng đảm nhiệm cương vị Viện chủ Tổ đình Quảng Bá (năm 1968), sau đó là chùa Hồng Phúc, Hòe Nhai (năm 1980) tại Hà Nội, và sau cùng là Viện chủ Tổ đình Đồng Đắc tại tỉnh Ninh Bình. Dưới sự dẫn dắt và ảnh hưởng sâu sắc của ngài, chùa Đồng Đắc ngày càng khẳng định vai trò là một trong những chốn Tổ quan trọng của thiền phái Tào Động tại miền Bắc Việt Nam.
Lịch sử và nhân vật
Theo sử liệu khắc trên bia đá, Thiền Sư Tổ Phổ Tế, người họ Lê, quê ở Mỗ Lao (Hoài Đức, Hà Nội), xuất gia tu hành tại chốn tổ Khê Đâu, huyện Thường Tín, thuộc thiền phái Lâm Tế. Đầu thế kỷ XIX, ngài vào Ninh Bình hoằng dương đạo pháp và trụ trì chùa Phúc Nhạc. Thời điểm ấy, Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ được vua Minh Mệnh giao nhiệm vụ khai khẩn vùng đất phù sa Kim Sơn. Ông đã đến chùa Phúc Nhạc bái yết, thỉnh cầu Sư Tổ Phổ Tế cùng chung tay vận động nhân dân, Phật tử góp sức khai phá vùng đất bồi Kim Sơn. Công cuộc này đã hoàn thành vào năm 1829.
Khi việc khai khẩn hoàn tất, Nguyễn Công Trứ có ý định dâng sớ lên triều đình để đề nghị ban thưởng nhằm ghi nhận công đức của Sư Tổ. Tuy nhiên, Sư Tổ đã từ chối và bày tỏ: “Việc gì có ích cho dân cho nước, bần tăng nguyện hết lòng phụng sự, nhưng không dám nhận ban thưởng từ nhà vua.” Cảm phục trước tấm lòng đó, Nguyễn Công Trứ liền hỏi ngài có tâm nguyện nào khác không. Sư Tổ đáp: “Nơi nào có dân, nơi đó có tín ngưỡng Phật giáo. Nếu được nhà vua ân chuẩn cấp cho một mảnh đất để dựng chùa, thì bần tăng mãn nguyện.” Ngay sau đó, Nguyễn Công Trứ đã dâng sớ lên triều đình và được vua ban cho một khu đất cao hình dao cầu, chính là vị trí chùa Đồng Đắc ngày nay. Có được đất, ngài bắt tay xây dựng chùa vào năm 1832 và hoàn thành vào năm 1838.
Vị trí xây dựng chùa Đồng Đắc nằm trên khu đất có hình dáng cong cong như chiếc dao cầu, loại dao cổ dùng trong y dược. Từ đó, các đời Sư Tổ kế tục từ Tổ Phổ Tế đều tiếp nối truyền thống hành nghề y, lấy việc chữa bệnh cứu người làm phương châm tu hành. Hai bài thuốc chủ yếu mà chư Tổ sử dụng là bài thuốc chữa phong và bài thuốc chữa tê thấp. Về sau, hai bài thuốc này được kết hợp thành một, gọi chung là “đơn thuốc phong tê thấp”, đã giúp điều trị hiệu quả cho nhiều Phật tử, người dân địa phương và khách thập phương.
Với bề dày lịch sử, giá trị văn hóa tâm linh sâu sắc, chùa Đồng Đắc không chỉ là nơi lưu dấu công đức của Sư tổ Phổ Tế và công cuộc khai khẩn vùng đất Kim Sơn, mà còn gắn bó mật thiết với các sự kiện lịch sử và hoạt động Phật sự trong suốt chiều dài phát triển của địa phương.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chùa trở thành điểm tựa vững chắc cho cách mạng, là nơi trú quân của bộ đội, nơi hoạt động bí mật của cán bộ và là kho chứa lương thực phục vụ kháng chiến. Sau chiến tranh, chùa tiếp tục phát huy vai trò là trung tâm Phật giáo lớn của tỉnh, nổi bật trong công tác đào tạo Tăng Ni và hoằng dương chính pháp.
Từ năm 2005 đến nay, chùa Đồng Đắc được chọn làm cơ sở II – Trường hạ của GHPGVN tỉnh Ninh Bình, mỗi năm quy tụ hàng trăm Tăng Ni an cư kết hạ, trau dồi giới đức, tiếp nối mạng mạch Phật pháp. Nơi đây cũng chính là chốn tổ đã hun đúc nên Đức Đệ nhất Pháp chủ GHPGVN, Hòa thượng Thích Đức Nhuận (1981), một vị cao Tăng tiêu biểu của thiền phái Tào Động, trụ trì tại chùa Đồng Đắc, tổ đình hệ phái Lâm Tế.
Không chỉ chú trọng đào tạo, chùa còn là trung tâm văn hóa tín ngưỡng với các hoạt động tâm linh phong phú như khóa tu, khóa niệm, lớp giáo lý, hội thảo, lễ Phật đản, Vu Lan, giới đàn cho Tăng Ni và Phật tử. Công tác từ thiện xã hội cũng được nhà chùa đặc biệt quan tâm, với hàng trăm triệu đồng mỗi năm hỗ trợ cho học sinh nghèo vượt khó, người già cô đơn không nơi nương tựa, trẻ em mồ côi, các hộ nghèo, gia đình chính sách và bà mẹ Việt Nam anh hùng mỗi dịp lễ, tết truyền thống và đại lẽ của Phật giáo.
Hiện nay, chùa do Thượng tọa Thích Thọ Lạc, pháp danh Thanh Trung, thế danh Trần Văn Duẩn, sinh năm 1963 tại thôn Đông Đắc, xã Đồng Hướng, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Ngay từ thuở thiếu thời, ngài đã xuất gia tu học tại Tổ đình Kim Liên (chùa Đồng Đắc), thụ giới Sa di dưới sự hướng dẫn của Hòa thượng Quý Liêm. Khi đến tuổi trưởng thành, Thượng tọa tiếp tục thụ giới Tỳ kheo và theo học với Hòa thượng Đức Nhuận tại Tổ đình Hoàng Ân (chùa Quảng Bả), phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội. Năm 2007, ngài thụ giới Bồ tát tại Tổ đình Viên Minh (chùa Quang Lãng), huyện Phú Xuyên, Hà Nội, do Hòa thượng Phổ Tuệ truyền giới, và chính thức có pháp hiệu là Thọ Quang.
Không chỉ là bậc chân tu am tường giáo lý, Thượng tọa Thích Thọ Lạc còn là một nhà lãnh đạo tôn giáo năng động, giữ nhiều trọng trách quan trọng trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam cũng như trong các tổ chức xã hội. Hiện nay, ngài là Ủy viên Thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đồng thời đảm nhiệm cương vị Phó Trưởng ban Thường trực Ban Văn hóa Trung ương GHPGVN. Bên cạnh đó, Thượng tọa còn là Phó Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Nghệ An, Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Ninh Bình, kiêm Trưởng ban Trị sự GHPGVN huyện Kim Sơn, quê hương của ngài. Trong lĩnh vực xã hội, ngài là đại biểu Hội đồng Nhân dân tỉnh Ninh Bình, Ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Ninh Bình và tỉnh Nghệ An. Với những đóng góp cho cộng đồng, Thượng tọa Thích Thọ Lạc đã được Trường World Record University (Anh quốc) trao tặng danh hiệu Tiến sĩ danh dự, một ghi nhận xứng đáng cho hành trình phụng sự đạo pháp và dân tộc của ngài.
Theo cuốn Thiền Phái Tào Động ở Việt Nam có chép: “Hòa thượng Thích Thanh Nghĩa, trụ trì chùa Đồng Đắc, xã Đồng Hướng, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình.” Ngoài ra còn có Sư Tổ Thích Tâm Nhân, thuộc Thiền phái Tào Động tại chùa Quảng Bá – Hà Nội cũng trụ trì tại chùa Đồng Đắc, tuy nhiên chưa rõ chính xác hòa thượng trụ trì vào năm nào.
Ninh Bình là vùng đất có truyền thống tín ngưỡng lâu đời, với phần lớn cư dân theo đạo Phật. Bên cạnh đó, đạo Thiên Chúa cũng sớm du nhập vào tỉnh từ năm 1627, khởi đầu tại thôn Hảo Nho, xã Yên Lâm, huyện Yên Mô, và nhanh chóng lan rộng ra nhiều địa phương, đặc biệt là hai huyện Yên Khánh và Kim Sơn. Từ đầu thế kỷ XX, Kim Sơn đã trở thành một trong những trung tâm Thiên Chúa giáo lớn nhất cả nước, nổi bật với giáo xứ Phát Diệm. Không chỉ là vùng đất tôn giáo, nơi đây còn nổi tiếng với các nghề thủ công truyền thống như dệt chiếu cói.
Trong bối cảnh đó, chùa Đồng Đắc, là một trong những chốn tổ linh thiêng của Phật giáo, tiếp tục được bảo tồn và phát triển mạnh mẽ dưới sự hướng dẫn của Thượng tọa Thích Thọ Lạc.
Trải qua thời gian lịch sử, chùa Đồng Đắc đã được trùng tu, xây dựng mới lại nhiều lần. Gần đây ngôi chùa đang trong quá trình đại trùng tu với tổng diện tích nội tự hơn 3,2 ha. Công trình được khởi công và đặt đá xây dựng vào ngày 6 tháng 1 năm 2013 (tức ngày 25 tháng 11 năm Nhâm Thìn).
Vào năm 2023, chùa Đồng Đắc long trọng tổ chức lễ khánh thành Điện Quan Âm công trình tâm linh quan trọng, nơi tôn trí tôn tượng Bồ Tát Quán Thế Âm. Sự kiện diễn ra trong không khí trang nghiêm, thành kính với sự hiện diện của chư tôn đức Giáo phẩm Hội đồng Chứng minh, Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Tại buổi lễ, chư tôn đức đã cùng cử hành nghi lễ chú nguyện và cắt băng khánh thành.
Ngày nay chùa Đồng Đắc trở thành trung tâm lớn của tỉnh, vừa là nơi nghiên cứu, giáo dục, hoằng pháp, tu học lý tưởng cho Tăng Ni, Phật tử, vừa là điểm đến du lịch tâm linh hấp dẫn đối với du khách thập phương.
Kiến trúc cảnh quan
Xưa kia, chùa Đồng Đắc được xây dựng theo kiểu chữ Đinh, hướng Tây, trên diện tích rộng lớn. Toàn bộ kiến trúc làm bằng gỗ lim, từ cột, kèo đến xà ngang đều được chạm khắc tinh xảo với nghệ thuật chạm bong, chạm lộng đặc sắc. Tiền Đường gồm 7 gian đặt tượng Đức Ông, Đức Thánh Hiền và Hộ Pháp; Thượng Điện bài trí 5 hàng tượng Phật sơn son thếp vàng, mang vẻ uy nghi và từ bi. Toàn bộ ngôi chùa được làm bằng gỗ lim, từ các cột trụ lớn đến vì kèo, xà ngang, xà dọc. Những chi tiết kiến trúc như vì kèo, ván nong, ván lưng, cánh cửa… đều được chạm khắc bong kênh, chạm lộng tinh xảo, tạo nên các tác phẩm nghệ thuật gỗ sống động và độc đáo. Tăng Đường và Điện Mẫu đều nối liền với Tiền Đường, tạo nên tổng thể 17 gian liên hoàn, góp phần tạo nên vẻ đẹp kiến trúc truyền thống và linh thiêng cho ngôi chùa.
Chùa Đồng Đắc hiện nay được xây dựng với quy mô lớn trên khu đất rộng, quay theo hướng Tây. Dù đến nay khuôn viên chùa vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện, nhưng nhiều hạng mục quan trọng đã được xây dựng khang trang, tạo nên diện mạo uy nghiêm cho ngôi chùa. Các công trình chính như cổng chùa, Tam Bảo, Khu Lăng Mộ, Điện Quan Âm, Vườn Tháp, tất cả đều đã hoàn tất và đi vào sử dụng.
Cổng
Cổng chùa Đồng Đắc được xây dựng theo phong cách truyền thống của kiến trúc Phật giáo Việt Nam, nằm ngay ngoài trục đường chính đi lại của dân làng. Cổng chùa với kiến trúc đơn giản, từ hai trụ cổng tạo thành. Cổng có dạng vòm cao rộng, mái lợp ngói đỏ với bốn góc uốn cong mềm mại hình đầu đao. Toàn bộ cổng được để trơn không trang trí hoa văn.
Bên trong là hai cánh cửa gỗ, bên trái cổng là bảng giới thiệu phối cảnh tổng thể ngôi chùa, giúp khách hành hương dễ hình dung quy mô công trình. Nối liền với cổng ở hai bên là dãy tường chạy bao quanh khuôn viên di tích. Ở khoảng giữa tường có đặt các hàng chấn song con tiện.
Bước qua cổng chùa, là con đường bê tông rộng rãi, sạch sẽ dẫn vào sân chính. Hai bên đường là khoảng đất trống được tận dụng trồng cây ăn quả và các loài hoa, tạo nên khung cảnh xanh mát, yên bình. Ngay phía bên phải cổng là một ngôi nhà ba gian đơn sơ, làm nơi nghỉ ngơi, làm việc của các bác bảo vệ và thành viên ban quản lý di tích.
Tam bảo
Tọa lạc trong khuôn viên rộng rãi, ngôi Tam Bảo chùa Đồng Đắc nằm ở bên tay phải cổng, nổi bật với kiến trúc quy mô lớn, hướng nhìn ra hồ nước phía trước, tạo nên thế phong thủy hài hòa, khoáng đạt. Công trình được xây dựng trên nền cao, gồm bốn tầng, mang dáng dấp hiện đại nhưng vẫn giữ được hồn cốt truyền thống của kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Mái chồng diêm, uốn cong mềm mại ở bốn góc theo kiểu đao truyền thống, lợp ngói đỏ. Trên đỉnh mái chính giữa là phù điêu lưỡng long chầu nhật.
Mỗi tầng gồm 13 gian lớn, được thiết kế đăng đối, kiên cố. Tầng một là không gian thờ Phật, với các ban thờ được sắp đặt trang trọng, an vị tượng các vị Hộ Pháp, A Di Đà, Đức Ông, Đức Thánh Hiền cùng nhiều pho tượng khác. Mỗi ban thờ đều được bài trí đầy đủ đồ thờ cúng trang nghiêm.
Tầng hai là khu vực thờ Tổ, với năm ban thờ được đặt sát tường, bên trên thờ các vị Tổ sư cùng bài vị và tượng thờ được sắp xếp cẩn thận. Phía trước là không gian rộng dùng làm hội trường tiếp khách và tổ chức sinh hoạt Phật sự. Tại đây còn có một quả chuông đồng nhỏ, đúc từ năm Quý Mão -Thiệu Trị thứ 3 (1843), treo bên cạnh một chiếc mõ cá bằng gỗ.
Tầng ba là không gian hội trường lớn, nơi tổ chức các khóa tu, sinh hoạt cộng đồng và các sự kiện Phật sự quan trọng của chùa. Tầng bốn trên cùng là không gian trưng bày các bức tranh Phật, tượng Phật và các tài liệu quý, góp phần lưu giữ và giới thiệu những giá trị văn hóa tâm linh tiêu biểu của chùa Đồng Đắc.
Với sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc hiện đại và yếu tố truyền thống, Tam Bảo chùa Đồng Đắc không chỉ là trung tâm thờ tự linh thiêng mà còn là điểm nhấn nổi bật về văn hóa, giáo dục và tâm linh của Phật giáo Kim Sơn nói riêng và tỉnh Ninh Bình nói chung.
Khu Lăng Mộ
Trong khuôn viên di tích chùa Đồng Đắc, một không gian linh thiêng được dành để tưởng niệm các bậc tiền nhân có công gây dựng và duy trì chốn Tổ. Khu lăng mộ được xây dựng tiết diện vuông, nền lát gạch đỏ. Bên trong là 3 ngôi tháp, phía trước là ngôi tháp hai tầng, phía sau là hai tháp một tầng đối xứng hai bên, tạo thành một thể cân đối hài hòa. Thân tháp xây bằng gạch trần, không trát vữa, bên trong mỗi tháp đều đặt bát hương, là nơi con cháu, Tăng Ni và Phật tử đến dâng hương tưởng niệm, tri ân công đức của các bậc tiền bối đã góp phần gìn giữ và lan tỏa ánh sáng Phật pháp nơi vùng đất Kim Sơn.
Vườn Tháp
Nằm cách hồ nước một đoạn là khu Vườn Tháp, nơi an vị của các vị thiền sư từng trụ trì chùa. Khu vực được quy hoạch gọn gàng, nền lát gạch đỏ sạch sẽ, tổng thể vườn tháp gồm 9 ngôi tháp được xây dựng mới, cao ba tầng và để gạch trần.
Bố cục tháp chia thành ba hàng rõ ràng:
Hàng đầu gồm hai tháp đối xứng nhau, không có tên tháp
Hàng thứ hai gồm bốn ngôi tháp mang tên: tháp Kim Liên, tháp Phổ Đồng, tháp Minh Châu và tháp Liên Bảo Bình.
Hàng cuối cùng là ba ngôi tháp: tháp Lê Vân, tháp Từ Tế và tháp Từ Vân,
Trong đó 8 ngôi tháp đều có cấu trúc hình vuông giống nhau, duy có tháp Từ Vân là có hình dáng lục giác.
Bên trong mỗi ngôi tháp đều đặt bài vị, là nơi lưu giữ và tưởng niệm công hạnh tu hành, hóa độ của các bậc chân tu. Vườn Tháp không chỉ là một phần di tích của chùa, mà còn là nơi quy tụ tinh thần hiếu đạo, tri ân, nơi mà người đời sau đến chiêm bái, thành kính tưởng nhớ các vị Tổ đã cống hiến đời mình cho đạo pháp.
Lễ hội
Để tưởng nhớ công đức của Sư tổ Phổ Tế (1790–1875), người có công khai sáng chùa Đồng Đắc, ngôi chùa đầu tiên được xây dựng trên vùng đất phù sa mới bồi của Kim Sơn, hằng năm, từ ngày 2 đến ngày 4 tháng 2 Âm lịch, lễ hội tưởng niệm Sư tổ được tổ chức trang trọng tại chùa. Ngài không chỉ là vị khai sơn ngôi tổ đình Kim Liên mà còn là người cùng với Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ góp phần quan trọng trong việc lập ấp, hình thành huyện Kim Sơn vào năm 1829. Ngôi chùa Đồng Đắc được khởi dựng từ năm 1832 và hoàn thành năm 1838, trở thành chốn Tổ của Phật giáo Kim Sơn, bởi hầu hết các ngôi chùa trong huyện sau này đều có nguồn gốc từ tổ đình này.
Lễ hội diễn ra trong ba ngày với nhiều hoạt động như cúng lễ, tụng kinh, tìm hiểu lịch sử ngôi chùa và hành trạng của Sư tổ, kết hợp với các hoạt động văn hóa, vui chơi giải trí. Lễ hội thu hút hàng ngàn lượt người dân, Tăng Ni và Phật tử từ khắp nơi về dự. Đây không chỉ là dịp để tưởng niệm một bậc tiền nhân có công lớn với đạo pháp và dân sinh, mà còn thể hiện tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, tri ân sâu sắc đối với vị Tổ khai sơn của Phật giáo huyện Kim Sơn.
Xếp hạng
Hiện chưa tìm thấy thông tin về xếp hạng di tích tại chùa Đồng Đắc.
Tài liệu tham khảo
- Thích Đồng Bổn, Nhân vật Phật giáo Việt Nam (1800 – 2017), bản in lần thứ I, Nxb Ananda viet foundation.
- Nguyễn Đại Đồng, Nguyễn Hồng Dương, Nguyễn Phú Lợi (2017), Lịch sử phật giáo Ninh Bình, Nxb Tôn Giáo.
- Lịch sử đảng bộ tỉnh Ninh Bình, tập 1 (1930 – 1975), Ban chấp hành đảng bộ tỉnh Ninh Bình ( 2023).
- Nguyễn Hoàng Thân, Bùi Kim Phượng, “Ứng xử với biển của cư dân huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình”, Tạp chí Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục, đăng ngày 01/11/2015.
- Thích Thọ Lạc – Chu Văn Tuấn (2020), Thiền phái tào động ở Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
- “Ninh Bình: Giới thiệu Chùa Đồng Đắc – Tổ đình Kim Liên”, kênh Văn Hóa Phật Giáo Việt Nam.
