Tên gọi vị trí địa lý
Gaya là một thành phố cổ thuộc bang Bihar, miền đông bắc Ấn Độ, cách Bồ Đề Đạo Tràng (Bodh Gaya) khoảng 12 km về phía bắc. Thành phố này nằm ven sông Phalgu, giữa vùng đồi núi thấp và được bao quanh bởi các ngọn đồi linh thiêng như Gayāsīsa (Brahmayoni) và Prabhās.
Tên gọi Gaya được cho là biến âm từ Gajasīsa – nghĩa là “Đầu voi”, do hình dáng ngọn đồi Gayāsīsa giống con voi đang phủ phục. Đây là một trong bảy thánh địa của Ấn Độ giáo, đồng thời cũng là nơi ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng trong cuộc đời đức Phật.
Lịch sử và nhân vật
Gaya là một trong bảy thánh địa của Ấn Độ giáo (Hinduism). Ngay từ thời đức Phật, người Ấn đã hành hương đến đây để thực hiện lễ nghi cầu siêu cho cha mẹ đã khuất và tắm trong sông Phalgu, những nghi lễ vẫn được duy trì đến ngày nay. Các địa điểm thiêng liêng nhất đối với tín đồ Ấn Độ giáo tại Gaya là đền Vishnupāda, đền Akṣayavaṭa với cây đa bất tử nổi tiếng, và hồ Brahmakund.
Tuy bị gắn liền sâu sắc với truyền thống Ấn Độ giáo, Gaya vẫn giữ ý nghĩa quan trọng đối với Phật giáo, bởi nơi đây từng chứng kiến nhiều sự kiện trọng đại trong cuộc đời đức Phật.
Sau mùa an cư đầu tiên tại Lộc Uyển (Sarnath), đức Phật quay trở lại Bồ Đề Đạo Tràng (Bodh Gaya), nơi Ngài hóa độ ba anh em Uruvela Kassapa, Nadī Kassapa, Gayā Kassapa cùng với một nghìn đệ tử của họ. Sau đó, đức Phật cùng toàn thể Tăng đoàn tân thọ giới này tiến đến Gaya, tại đây Ngài đã thuyết giảng nhiều thời pháp.
Không có bằng chứng cho thấy đức Phật quay lại Gaya sau đó, có thể vì nơi đây là trung tâm thực hành các nghi lễ mà Ngài không tán đồng. Trong Kinh Phẩn Dụ (Vatthūpama Sutta), đức Phật dạy:
“Nếu không nói dối, không hại sinh linh nào,
Không trộm cắp, không xan tham và có lòng tin,
Ngươi còn đến Gaya để làm gì nữa?
Gaya đâu khác giếng nước trong nhà.” (Trích từ Kinh Trung Bộ – Vatthūpama Sutta).
Kiến trúc cảnh quan
Gaya là một trung tâm tôn giáo lâu đời với các di tích Phật giáo và Ấn Độ giáo đan xen. Nổi bật nhất là Gayāsīsa (Brahmayoni) – nơi đức Phật thuyết Kinh Lửa, Surjikund – hồ nước thiêng gắn với Kinh Suciloma, và Sitakund – cụm đền dưới chân đồi Prabhās có dấu chân Phật được tôn thờ. Ngoài ra còn có Bảo tàng Gaya, nơi lưu giữ tượng điêu khắc cổ tìm thấy trong vùng. Cảnh quan Gaya kết hợp giữa thiên nhiên, lịch sử và tôn giáo, phản ánh chiều sâu văn hóa của vùng đất này.
Brahmayoni
Ngọn đồi cao nổi bật phía trên thị trấn này thời đức Phật được gọi là Gayāsīsa. Theo Buddhaghosa, tên gốc của ngọn đồi là Gajāsīsa – nghĩa là “Đầu Voi” – do hình dáng giống voi đang phủ phục. Thành phố Gaya cũng mang tên biến âm từ “gaja”.
Tại nơi đây, đức Phật đã thuyết bài pháp thứ ba – Kinh Lửa (Ādittapariyāya Sutta) – cho một nghìn vị Tỳ-kheo mới thọ giới. Luận giải cổ xưa cho biết đức Phật cùng hội chúng ngồi trên một phiến đá lớn trong lúc thuyết pháp. Ngày nay, không còn thấy phiến đá đơn lẻ như vậy, nhưng bên triền đỉnh chính có một vùng đá phẳng rộng đủ sức chứa hàng nghìn người. Trên một phần sườn nơi này vẫn còn dấu tích mờ nhạt của một bảo tháp cổ. Để đến được đây, cần đi theo cầu thang đá, qua mái đình giữa đường, rồi rẽ trái theo lối mòn gồ ghề. Từ đỉnh có thể nhìn bao quát sông Phalgu và xa hơn tới Pragbodhi. Dấu chân trên đá gần đó mới được chạm khắc trong thập kỷ gần đây.
Trong một bài kinh thú vị khác, đức Phật nhìn từ Gayāsīsa thấy người ta tắm sông với niềm tin có thể rửa sạch nghiệp ác. Ngài nói:
“Không phải nước làm sạch người,
Dù nhiều người đến tắm nơi đây.
Nhưng người sống với chân thật và Pháp,
Ấy là bậc thanh tịnh, là Bà-la-môn.” (Trích từ Kinh Tập – Udāna)
Vào cuối đời đức Phật, Devadatta đã chia rẽ Tăng đoàn, dẫn 500 đệ tử đến ở tại Gayāsīsa, nơi vua Ajātasattu cho dựng tịnh xá. Đức Phật cử Mahā Moggallāna và Sāriputta đến khuyến hóa, cuối cùng các vị ấy đã khiến họ hồi tâm quy ngưỡng.
Khi Huyền Trang (Huien Tsiang) đến Gaya, ông ghi nhận thị trấn chỉ có khoảng một nghìn hộ dân. Vào thời điểm đó, Gayāsīsa được xem là nơi quan trọng trong nghi thức đăng quang. Ông viết: “Từ thời cổ đại, tục lệ của các vị quân vương khi lên ngôi là phải lên núi để tuyên bố việc kế vị cùng các nghi lễ kèm theo nhằm thu phục lòng dân và vang danh hơn các đời trước.”
Huyền Trang cũng ghi nhận một bảo tháp do vua A Dục (Asoka) xây trên đỉnh đồi. Có dấu tích cho thấy người hành hương vẫn đến Gayāsīsa cho đến nửa sau thế kỷ XVI. Vào thời ấy, đạo sĩ Prince Rāmagopāla, một hành giả Mật giáo, đã viếng thăm “tất cả các thánh tích của bậc Chiến Thắng, các khu lâm viên và thành thị như thể trong một cuộc du ngoạn kỳ vĩ.” Những nơi ông đi qua bao gồm Kukkutapādagiri, Gijjhakūṭa và Gayāsīsa.
Ngày nay, Brahmayoni được xem là nơi linh thiêng với người theo Ấn Độ giáo, và họ tin rằng nếu có thể bò qua khe đá gần đỉnh đồi, sẽ được tái sinh vào cảnh giới tốt. Đây cũng là ngọn đồi cuối cùng khi rời khỏi Gaya theo lối đường cũ dọc bờ sông về Bồ Đề Đạo Tràng (Bodh Gaya).
Surjikund
Tại trung tâm Gaya có một hồ lớn gọi là Surjikund, nơi người theo Ấn Độ giáo đến thực hiện nghi lễ tắm gội thanh tịnh. Hồ có hình chữ nhật, bao quanh bởi bức tường cao xây từ các khối đá lớn được đẽo gọt tinh xảo, với một ghat ở một đầu hồ.
Chính tại hồ này đã xảy ra sự kiện được ghi lại trong Kinh Suciloma (Suciloma Sutta). Bên cạnh hồ từng có một công trình dạng tháp gọi là Tankitamanca, nơi quỷ Suciloma (Tóc Gai) cư ngụ. Đáng chú ý, tháp này cũng được nhắc đến trong Mahābhārata, dưới tên gọi Brahmaripa.
Suciloma đã cố dọa đức Phật nhưng không thành, rồi hỏi Ngài một câu, kèm lời đe dọa sẽ ném Ngài xuống sông nếu không trả lời được: “Từ đâu phát sinh dục và sân? Từ đâu phát sinh thích, ghét và sợ? Từ đâu vọng tưởng xuất hiện và quấy rối tâm như trẻ nhỏ chọc phá một con quạ?”
Đức Phật đáp:
“Dục và sân sinh từ ngã chấp,
Cũng như thích, ghét và sợ hãi.
Vọng tưởng cũng từ ngã sinh,
Quấy nhiễu tâm như trẻ đùa con quạ.” (Trích từ Kinh Tương Ưng – Suciloma Sutta)
Ngày nay, không còn dấu tích nào của Tankitamanca, nhưng tên Surjikund rõ ràng có nguồn gốc từ tên Suciloma. Dưới gốc cây thiêng gần ghat, có một số điêu khắc cổ, bao gồm cả vài tháp Phật giáo.
Để đến Surjikund, đi theo đường dẫn đến đền Vishnupāda, cách khoảng 100 mét trước đền có một hẻm nhỏ rẽ trái; đi vào hẻm rồi rẽ phải là đến nơi.
Sitakund
Có rất nhiều đền thờ của Ấn Độ giáo ở trong và quanh Gaya hiện đang lưu giữ các cổ vật Phật giáo. Một số hiện vật được mang từ Bồ Đề Đạo Tràng (Bodh Gaya) về, số khác đến từ các ngôi chùa Phật giáo cổ từng tồn tại tại Gaya nhưng nay đã biến mất.
Khi nhà khảo sát người Anh Francis Buchanan đến Gaya năm 1811, ông ghi nhận rằng nhiều công trình trong thành phố được xây dựng từ đá mang về từ Bodh Gaya.
Nếu hành giả đi bộ ra bờ sông phía sau đền Vishnupāda và nhìn sang bờ đối diện sẽ thấy một ngọn đồi nhỏ, dưới chân có quần thể đền thờ và điện miếu. Tập hợp công trình tôn giáo nên thơ này được gọi là Sitakund, còn ngọn đồi mang tên Prabhās.
Trong sân ngôi đền cao nhất có một phiến đá tròn lớn khắc dấu chân Phật. Hiện vật độc đáo này tương tự với một số phiến đá tại Bodh Gaya, và có thể đã được chuyển về từ đó. Ngày nay, người theo Ấn Độ giáo thờ phiến đá này như là dấu chân của Vishnu.
Các vị ẩn sĩ tóc bện, loại từng được kinh điển Tạng Pāli (Tipiṭaka) nhắc đến như cư trú tại Gaya, thường tụ họp quanh Sitakund.
Bảo tàng Gaya (The Gaya Museum)
Bảo tàng Gaya tọa lạc trong một tòa nhà cũ kỹ, gần như xuống cấp hoàn toàn. Bảo tàng này lưu giữ một bộ sưu tập nhỏ các tượng điêu khắc Phật giáo và Ấn Độ giáo được tìm thấy tại Gaya và các vùng phụ cận.
Theo quy định, bảo tàng mở cửa từ 10 giờ sáng đến 5 giờ chiều mỗi ngày, nghỉ vào thứ Hai. Tuy nhiên, trên thực tế, bảo tàng chỉ mở cửa vào những thời điểm hiếm hoi khi người quản lý có mặt.
Tòa nhà bảo tàng nằm kế bên Dak Bungalow, gần tòa án Gaya (Gaya Court).
Tham khảo
- Thích Phước Tiến. Phật Quốc Ký Sự. Thư Viện Hoa Sen. Truy cập từ: https://thuvienhoasen.org/p73a5580/phat-quoc-ky-su-thich-phuoc-tien
- Bhikkhu Shravasti Dhammika, Middle Land Middle Way – A Pilgrim’s Guide to the Buddha’s India.
