Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Tây Phúc tọa lạc tại tổ dân phố Thanh Vân, phường Tân Phú, thành phố Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. Ngôi chùa nằm ven sông Cầu, trong một không gian khoáng đạt với cảnh sắc thiên nhiên hài hòa, tĩnh lặng, tạo nên một điểm đến tâm linh thanh tịnh và hấp dẫn. Về vị trí địa lý, chùa cách trung tâm tỉnh Thái Nguyên khoảng 32km. Ngoài ra, chùa Tây Phúc còn nằm cách di tích đình Vân Trai khoảng 500m về phía Đông, tạo thành cụm di tích lịch sử – văn hóa gắn bó chặt chẽ với đời sống cộng đồng địa phương.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Tây Phúc được khởi dựng vào năm 1732, dưới triều vua Lê Duy Phường (1729–1732), là một công trình mang đậm dấu ấn cộng đồng, do nhân dân hai làng Thanh Vân và Thư Trai cùng nhau công đức xây dựng với tâm nguyện cầu mong cuộc sống an bình, no đủ. Dấu tích lịch sử còn lưu lại rõ nét qua các bài ký khắc trên cột đá của chùa, trong đó có ghi tên những người đã đóng góp xây dựng chùa vào đầu thế kỷ XVIII, niên đại Lê Long Đức nguyên niên (1731). Đến cuối thế kỷ XIX, hai làng Thanh Vân và Thư Trai được hợp nhất thành làng Vân Trai; sau đó, Vân Trai tiếp tục sáp nhập với làng Phú Cốc thành xã Vân Phú.
Chùa Tây Phúc là ngôi chùa thờ Phật và thờ Mẫu, vừa là nơi tu hành, vừa là điểm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cư dân địa phương. Không chỉ có giá trị về mặt tôn giáo, chùa còn là một địa chỉ cách mạng trong lịch sử hiện đại: vào các năm 1955–1957 và 1965–1967, nơi đây từng là địa điểm trú đóng và làm việc của Học viện Chính trị – Bộ Quốc phòng. Sự kiện này góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử của ngôi chùa trong tiến trình bảo vệ và xây dựng đất nước.
Kiến trúc và cảnh quan
Chùa Tây Phúc ở Phổ Yên, Thái Nguyên không chỉ nổi bật bởi bề dày lịch sử mà còn gây ấn tượng với kiến trúc cổ kính và cảnh quan hài hòa, mang đậm dấu ấn văn hóa vùng trung du Bắc Bộ. Hiện nay, chùa vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc truyền thống từ thời kỳ đầu xây dựng. Tam quan bề thế, cao khoảng 10 mét, rộng 2,5 mét, mở ra một sân chùa rộng tới 263m², tạo cảm giác khoáng đạt ngay từ lối vào. Tiền đường gồm năm gian, được xây dựng theo kiểu kẻ truyền đặc trưng, với mái ngói cổ và hệ vì kèo gỗ bền vững. Trên các ván lá gió của tiền đường, nghệ nhân xưa đã chạm nổi tinh xảo các đề tài tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng) và tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai), phản ánh thẩm mỹ truyền thống và tinh thần triết lý Á Đông.
Nối liền tiền đường với thượng điện là bốn cột đá lớn, được đẽo gọt công phu, có hình tròn hoặc vuông. Trên thân cột khắc các bài ký và hoa văn mềm mại, đầu cột chạm hình mặt trời và mây lửa, phía dưới nổi bật hàng đại tự “Tây Phúc thiền tự” với đường nét sâu, tinh xảo. Các bài ký này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa lịch sử, khi ghi lại tên những người đã công đức mua cột đá dựng chùa vào năm 1731 – niên hiệu Long Đức nguyên niên dưới triều Lê. Một số tài liệu cho biết hiện chùa còn lưu ba cột đá có văn khắc cổ quý giá. Bên trong chùa hiện còn giữ gần 20 pho tượng cổ, trong đó nổi bật là bộ Tam thế được tạc bằng gỗ, có hình khối cân đối, đường nét mềm mại, thể hiện trình độ tạo tác cao. Ngoài ra, chùa còn lưu giữ một quả chuông đồng có hình thức đẹp, trên thân chuông có khắc bài minh rõ nét, góp phần làm phong phú kho tàng di vật Phật giáo nơi đây.
Về cảnh quan, chùa Tây Phúc tọa lạc ven sông Cầu, giữa không gian thiên nhiên tĩnh lặng và hữu tình. Từ triền đê nhìn xuống, chùa hiện ra như một bức họa thủy mặc, ẩn hiện giữa cây xanh, sông nước và mái ngói rêu phong, tạo nên cảm giác yên bình, thanh thoát. Không gian quanh chùa được người dân và du khách nhận xét là sạch sẽ, yên tĩnh, thích hợp cho hành hương, chiêm bái và tìm về sự an nhiên trong tâm hồn. Với sự hòa quyện giữa kiến trúc truyền thống và cảnh sắc tự nhiên, chùa Tây Phúc thực sự là điểm đến tâm linh và văn hóa đặc sắc của vùng đất Phổ Yên – Thái Nguyên.
Hiện vật
Chùa Tây Phúc ở Phổ Yên, Thái Nguyên là một công trình cổ kính còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Trong quần thể kiến trúc chùa, nổi bật nhất là hệ thống cột đá có văn khắc: chùa được xây dựng với nhiều cột đá hình tròn và hình vuông, trên thân cột chạm khắc hoa văn tinh xảo cùng các bài ký cổ. Nghệ thuật chạm đá tại đây đạt đến trình độ cao, thể hiện qua những nét khắc tinh vi, mềm mại và uyển chuyển. Đặc biệt, phần đầu các cột đá có khắc hình mặt trời và cụm mây lửa, bên dưới nổi bật hàng đại tự “Tây Phúc thiền tự”, thể hiện rõ danh hiệu và ý nghĩa linh thiêng của ngôi chùa. Trên một số cột còn ghi lại tên của những người đã công đức mua cột đá xây chùa vào năm Lê Long Đức nguyên niên (1731). Hiện tại, ít nhất có 3 cột đá có văn khắc vẫn được bảo tồn tại chùa.
Bên cạnh đó, chùa Tây Phúc còn lưu giữ gần 20 pho tượng cổ, trong đó đáng chú ý là bộ Tam Thế Phật bằng gỗ có giá trị nghệ thuật cao, thể hiện sự tinh tế trong kỹ thuật tạc tượng truyền thống. Ngoài ra, những quả chuông đồng được đúc vào thời Nguyễn với hình thức đẹp, trên đó có khắc bài minh văn thơ trau chuốt, cũng là một phần không thể thiếu trong tổng thể cảnh quan và nghi lễ của chùa.
Không gian chùa còn được điểm xuyết bởi các di văn Hán Nôm, bao gồm 3 bia đá, 4 câu đối và 2 hoành phi, ghi chép lại những thông điệp văn hóa, giáo lý và tinh thần hộ quốc an dân. Những di vật này không chỉ làm phong phú thêm vẻ đẹp cổ kính của di tích mà còn là nguồn tư liệu quý giá phục vụ cho công tác nghiên cứu về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của vùng đất Phổ Yên xưa và nay.
Sự kiện và lễ hội
Với chức năng thờ Phật và thờ Mẫu, chùa không chỉ là nơi thể hiện niềm tin tâm linh của nhân dân mà còn là địa điểm văn hóa có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống thường nhật. Vào các ngày rằm, chùa thường xuyên đón tiếp người dân và Phật tử đến lễ bái, tụng kinh, cầu an, cho thấy các hoạt động tín ngưỡng định kỳ vẫn được duy trì đều đặn, góp phần gìn giữ nếp sống văn hóa truyền thống.
Xếp hạng
Chùa Tây Phúc đã được xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
Tham khảo
- Khu di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Tây Phúc, đăng trên trang thông tin điện tử Trường THCS Tân Phú, truy cập tại: http://thcstanphu.phoyen.edu.vn/
- Về Phổ Yên vãn cảnh chùa Tây Phúc, đăng trên Báo Thái Nguyên điện tử, truy cập tại: https://baothainguyen.vn/
- Đình Quỳnh (2020), Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh chùa Linh Phúc, đăng trên Cổng thông tin điện tử thành phố Phổ Yên, truy cập tại: https://phoyen.thainguyen.gov.vn/
