Thân thế
Lê Long Đĩnh (chữ Hán: 黎龍鋌, 15 tháng 11 năm 986 – 19 tháng 11 năm 1009), còn có tên là Lê Chí Trung (黎至忠), là vị hoàng đế thứ ba, đồng thời cũng là vị hoàng đế cuối cùng của nhà Tiền Lê trong lịch sử Việt Nam. Ông sinh ngày Bính Ngọ, tháng 10 năm Bính Tuất (tức 15 tháng 11 năm 986) tại kinh đô Hoa Lư.
Lê Long Đĩnh là con trai thứ năm của Hoàng đế Lê Đại Hành. Mẹ ông được sử sách ghi chép không thống nhất, có chỗ gọi là Chi hậu Diệu Nữ, có chỗ lại ghi là Sơ hầu Di Nữ. Nhiều nguồn tư liệu cũng khẳng định ông là em cùng mẹ với Nam Phong vương Lê Long Việt (tức vua Lê Trung Tông).
Ngay từ nhỏ, Long Đĩnh đã được vua cha ưu ái. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vào năm Hưng Thống thứ 4 (992), ông được phong tước Khai Minh vương (開明王), và được ban thực ấp tại Đằng Châu (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Đây là một vùng đất trù phú, có vị trí chiến lược quan trọng, giúp ông sớm có cơ sở thế lực riêng.
Bối cảnh lịch sử
Năm 1004, khi Kình Thiên đại vương Lê Long Thâu, con trai trưởng của Lê Đại Hành, qua đời, triều đình rơi vào thế tranh chấp ngôi kế vị. Vua Lê Đại Hành ban đầu có ý định lập Lê Long Đĩnh làm Thái tử, nhưng sau khi đình thần bàn luận, các đại thần cho rằng việc “bỏ trưởng lập thứ” là trái với lễ nghi và phép tắc. Do đó, Long Đĩnh không được chọn. Cuối cùng, Nam Phong vương Lê Long Việt (người anh cùng mẹ với Long Đĩnh) được lập làm Hoàng Thái tử. Để an ủi và củng cố địa vị, vua cha gia phong Long Đĩnh làm Khai Minh đại vương, còn Lê Long Tích được phong làm Đông Thành đại vương. Từ đó, Lê Long Đĩnh nuôi chí lớn và luôn ấp ủ tham vọng đoạt ngôi.
Năm 1005, vua Lê Đại Hành băng hà tại điện Trường Xuân. Cái chết của ông đã mở ra một giai đoạn rối ren trong triều đình Tiền Lê, khi các hoàng tử cùng nổi dậy tranh giành ngôi báu. Bốn nhân vật chính trong cuộc tranh chấp là Thái tử Lê Long Việt, Đông Thành vương Lê Long Tích, Trung Quốc vương Lê Long Kính và Khai Minh vương Lê Long Đĩnh – em cùng mẹ với Long Việt.
Sách An Nam chí lược chép rằng:
“Lê Hoàn đã chết, mấy người con đều tụ tập binh mã, chia đặt trại sách, quan thuộc ly tán, nhân dân lo sợ.”
Tình hình bất ổn kéo dài suốt 8 tháng, khiến đất nước không có chủ. Đến tháng 10 năm 1005, Lê Long Việt đánh bại Đông Thành vương Lê Long Tích, buộc ông phải chạy vào đất Cử Long rồi sang Chiêm Thành. Tuy nhiên, khi đến cửa biển Cơ La (Thạch Hà, Hà Tĩnh ngày nay), Long Tích bị người địa phương giết chết. Sau thắng lợi này, Long Việt lên ngôi, trở thành Trung Tông Hoàng đế.
Tuy nhiên, Trung Tông chỉ ở ngôi được 3 ngày. Do lòng nhân hậu, không nỡ giết em cùng mẹ là Long Đĩnh khi y làm loạn. Chính sự nhân nhượng này dẫn đến kết cục bi thảm, Long Đĩnh ngầm sai bọn thích khách trèo tường vào cung ám sát, khiến vua mất khi mới 22 tuổi. Đại Việt sử ký toàn thư ghi:
“Đại Hành băng, Trung Tông vâng di chiếu nối ngôi. Long Đĩnh làm loạn, Trung Tông vì anh em cùng mẹ không nỡ giết, tha cho. Sau Long Đĩnh sai bọn trộm cướp đêm trèo tường vào cung giết Trung Tông.”
Sự nghiệp trị quốc
Dẹp loạn buổi đầu lên ngôi
Sau khi đoạt được ngôi, vào mùa đông năm 1005, Lê Long Đĩnh chính thức xưng đế với tôn hiệu dài là Khai Thiên Ứng Vận Thánh Văn Thần Vũ Tắc Thiên Sùng Đạo Đại Thắng Minh Quang Hiếu Hoàng đế (開天應運聖文神武則天崇道大勝明光孝皇帝), và truy tôn mẹ làm Hưng Quốc Quảng Thánh Hoàng thái hậu. Về việc truy phong thụy hiệu cho vua anh Lê Trung Tông, sử sách có sự khác biệt: Đại Việt sử ký tiền biên cho rằng thực chất đây là hiệu do nhà Lý, chứ không phải do Long Đĩnh đặt.
Không lâu sau khi lên ngôi, Long Đĩnh phải đối diện với sự phản loạn từ chính anh em mình. Năm 1005, Ngự Bắc vương Lê Long Cân cùng Trung Quốc vương Lê Long Kính chiếm trại Phù Lan làm phản. Nhà vua thân chinh đi đánh, bao vây nhiều tháng khiến lương thực trong trại cạn kiệt. Long Cân buộc phải nộp Long Kính để cầu xin tha tội. Long Kính bị xử chém, còn Long Cân được miễn. Tiếp đó, vua đem quân đánh Ngự Man vương Lê Long Đinh ở Phong Châu, buộc ông phải quy thuận. Trên đường trở về, Long Đĩnh đổi tên Đằng Châu thành phủ Thái Bình, coi như nơi đặt nền móng cho sự ổn định quyền lực của mình.
Năm 1006, Lê Long Đĩnh bắt đầu phong tước cho con cái và con nuôi nhằm củng cố vương quyền. Con trưởng Lê Sạ được phong làm Khai Phong vương; con nuôi Lê Thiệu Lý được phong làm Sở vương; Lê Thiệu Huân được phong làm Hán vương; còn một con nuôi khác là Lê Ác Thuyên được phong làm Tam Nguyên vương (1008). Đây là một trong những biện pháp chính trị nhằm tạo dựng thế lực mới trong triều.
Tuy nhiên, theo nhận định của sử gia Ngô Thì Sĩ, chính cuộc tranh giành đẫm máu giữa anh em họ Lê đã làm suy yếu hoàng tộc, tạo điều kiện cho thế lực của Lý Công Uẩn trỗi dậy:
“Quân Tứ sương (do Lý Công Uẩn chỉ huy) chỉ đứng ngoài xem ai thành ai bại, để cho người họ khác vào nắm binh quyền, Công Uẩn dần dần mạnh lên, rồi họ Lý nổi lên không ai ngăn nổi.”
Như vậy, dù Lê Long Đĩnh đã dẹp được các anh em phản loạn và củng cố quyền lực trong một thời gian ngắn, song chính những biến động này đã vô tình tạo tiền đề cho sự sụp đổ của nhà Tiền Lê và sự thành lập triều Lý sau đó.
Ngoại giao
Ngay sau khi Lê Đại Hành qua đời, nội bộ nhà Tiền Lê rối loạn vì các hoàng tử tranh ngôi. Vùng biên giới phía Bắc cũng đứng trước nguy cơ bị nhà Tống can thiệp. Một số quan lại ở biên ải tâu xin triều đình Tống nhân cơ hội này đem quân sang đánh Đại Cồ Việt. Tuy nhiên, Tống Chân Tông từ chối và cho rằng: “Họ Lê thường sai con sang chầu, góc biển ấy vẫn được yên, chưa từng bất trung, bất thuận. Nay nghe tin Lê Hoàn mới mất, chưa có lễ thăm viếng mà đã vội đem quân đánh kẻ đang có tang, đó chẳng phải là việc làm của đấng vương giả” (Đại Việt sử ký toàn thư).
Năm 1006, Lê Long Đĩnh ban lệnh cải cách quan chế và đổi chế độ triều phục của quan văn võ, tăng đạo theo đúng mô thức nhà Tống. Đây là cách ông vừa lấy tính chính thống vừa làm đẹp lòng thiên triều. Năm 1007, ông cử em là Minh Xưởng và Chưởng Thư ký Hoàng Thành Nhã sang Tống, dâng tê ngưu trắng và xin Đại Tạng kinh. Triều Tống phong cho vua Đại Cồ Việt tước Giao Chỉ quận vương, lĩnh Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ và ban tên là Chí Trung. Năm 1009, ông lại xin mở chợ trao đổi hàng hóa tại Ung Châu, nhưng Tống chỉ cho buôn bán ở Liêm Châu và Như Hồng.
Mặc dù giữ được hòa hiếu với Tống, hình tượng của ông trong Tống sử lại bị phê phán: “Chí Trung mới 26 tuổi, nhưng tàn nhẫn, bạo ngược, bất pháp, người trong nước không theo”. Điều này cho thấy sự tiêu cực mà triều đình phương Bắc nhìn về vị vua trẻ tuổi.
Phát triển kinh tế
Trong thời gian trị vì ngắn ngủi, Lê Long Đĩnh vẫn để lại dấu ấn ở phương diện phát triển giao thông và thủy lợi. Khi đi tuần ở Ái Châu, đến sông Vũ Lung, thấy nhiều người qua sông bị chết đuối, ông sai thử lội ba lần, không sao, rồi xuống chiếu cho đóng thuyền ở các bến Vũ Lung, Bạt Cừ và Động Lung để dân tiện qua lại.
Tại Hoàn Giang, ông sai Phòng át sứ Hồ Thủ Ích đem hơn 5.000 quân sửa đường từ sông Châu Giáp ra cửa biển Nam Giới. Ngoài ra, ông còn sai dân Ái Châu đào kênh, đắp đường từ cửa Vân Long qua Đỉnh Sơn đến sông Vũ Lũng, nối liền thủy – bộ. Những công trình này vừa phục vụ quân sự, vừa thúc đẩy kinh tế.
Những chính sách ấy cho thấy Long Đĩnh kế thừa tư tưởng của cha là Lê Đại Hành, chú trọng đến hệ thống giao thông và thủy lợi để khẳng định năng lực quản lý đất nước.
Cầu kinh
Một trong những thành tựu nổi bật là việc cầu kinh từ Trung Hoa. Mùa xuân năm Đinh Mùi (1007), ông cử Minh Xưởng và Hoàng Thành Nhã sang Tống dâng biểu xin “Cửu kinh” của Nho giáo và “Đại Tạng kinh” của Phật giáo. Đến năm 1008, Tống Chân Tông chấp thuận, ban cho Đại Cồ Việt cả hai bộ kinh sách đồ sộ.
Cửu kinh gồm Kinh Dịch, Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Xuân Thu, Hiếu Kinh, Luận Ngữ, Mạnh Tử, Chu Lễ – nền tảng của Nho học. Đây là lần đầu tiên những bộ sách ấy được nhập chính thức vào Việt Nam. Còn Đại Tạng kinh là bộ sưu tập hơn 5.000 quyển, kết tinh một thiên niên kỷ Phật học Trung Hoa. Việc thỉnh Đại Tạng chứng minh triều đình Tiền Lê quan tâm đến Phật giáo, đồng thời mở đường cho sự hưng thịnh Phật học thời Lý.
Hành động này cho thấy Lê Long Đĩnh không chỉ quan tâm đến quân sự mà còn có tầm nhìn văn hóa, đưa cả Nho học và Phật học vào nước ta qua con đường ngoại giao.
Cầm quân trinh phạt
Trong 4 năm trị vì ngắn ngủi (1005 – 1009), Lê Long Đĩnh không chỉ nổi bật với những cải cách về đối nội và hoạt động ngoại giao, mà còn đích thân nhiều lần thân chinh đi đánh dẹp để bảo vệ và củng cố quyền lực của triều đình. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ông đã 5 lần cầm quân, chủ yếu trấn áp nội loạn trong hoàng tộc và dẹp yên các cuộc nổi dậy của người Man ở vùng biên viễn.
Cuộc chinh phạt thứ nhất (1005)
Ngay sau khi giành ngôi vua, Lê Long Đĩnh phải đối diện với những người anh em còn lại trong dòng họ, đặc biệt là Ngự Bắc vương Lê Long Ngân và Trung Quốc vương Lê Long Kính. Tại trại Phù Lan (thuộc Hưng Yên ngày nay), Long Ngân bắt được Long Kính rồi nộp cho vua. Lê Long Đĩnh cho xử chém Long Kính nhưng tha tội cho Long Ngân. Sau đó, ông lại tiếp tục tiến quân đánh Ngự Man vương Lê Long Đinh ở vùng Phong Châu (nay là Phú Thọ). Thế lực của Long Đinh nhanh chóng tan rã, buộc phải đầu hàng. Đây là bước đi đầu tiên nhằm loại trừ các đối thủ trong nội tộc, củng cố ngôi vị vừa mới chiếm được giữa bối cảnh tranh giành quyền lực gay gắt sau khi Lê Hoàn qua đời.
Cuộc chinh phạt thứ hai (1005)
Khi còn đang giao tranh với lực lượng ở Phù Lan, Lê Long Đĩnh nhận tin báo về giặc Cử Long xuất hiện ở vùng cửa biển Thần Phù (Ninh Bình). Ông lập tức dẫn quân quay về, tiến sang Ái Châu (Thanh Hóa) để dẹp loạn. Thể hiện sự cơ động trong chỉ huy quân sự của nhà vua, không để kẻ địch có cơ hội mở rộng phạm vi cướp phá trong lúc triều đình đang phân tán vì nội chiến.
Cuộc chinh phạt thứ ba (1008)
Ba năm sau khi lên ngôi, Lê Long Đĩnh thân chinh đánh người Man nổi dậy ở hai châu Đô Lương và Vị Long (nay thuộc Nghệ An và vùng phụ cận).Đây là một phần trong chính sách bình định các châu động phía Tây Bắc Nghệ An, nơi vốn thường xuyên có biến động, gây ảnh hưởng đến sự ổn định vùng biên thùy.
Cuộc chinh phạt thứ tư (1008)
Trong cùng năm 1008, vua lại phải đem quân tiến đánh giặc nổi lên ở Hoan châu và Thiên Liêu (khoảng Nghệ An – Hà Tĩnh ngày nay). Cho thấy tình hình biên cương phía Nam triều Lê đầu thế kỷ XI vẫn còn nhiều bất ổn, buộc triều đình phải liên tục tổ chức quân đội để bảo vệ trật tự.
Cuộc chinh phạt thứ năm (1009)
Tháng 7 năm Kỷ Dậu (1009), chỉ vài tháng trước khi qua đời, Lê Long Đĩnh lại thân chinh đánh giặc ở Hoan Đường và Thạch Hà (thuộc Hà Tĩnh ngày nay). Đây là trận chinh phạt cuối cùng trong đời vua, tiếp tục nằm trong nỗ lực bình định vùng Nghệ Tĩnh, một địa bàn chiến lược của Đại Cồ Việt.
Qua 5 lần thân chinh, Lê Long Đĩnh đã thể hiện rõ sự quyết đoán và tinh thần sẵn sàng trực tiếp cầm quân, chứ không chỉ ủy thác cho tướng lĩnh. Những chiến dịch này vừa có mục đích chính trị (loại bỏ đối thủ trong hoàng tộc), vừa có mục đích quân sự (bình định biên cương, trấn áp các lực lượng nổi dậy). Tuy nhiên, cũng qua đó có thể thấy tình trạng đất nước dưới thời ông liên tục bất ổn, từ nội chiến hoàng tộc cho đến các cuộc nổi dậy ở biên thùy. Chính sử nhà Tống cũng chép rằng ông “mới 26 tuổi nhưng tàn nhẫn bạo ngược, bất pháp, người trong nước không theo”, cho thấy uy tín chính trị của ông không đủ mạnh để giữ vững sự ổn định lâu dài.
Gia quyến
Cha mẹ: vua Lê Đại Hành và Chi hậu Diệu Nữ.
Anh trai: Lê Trung Tông
Cuối đời – thờ phụng
Lê Long Đĩnh cai trị được 4 năm. Đến tháng 10, ngày Tân Hợi, năm Kỷ Dậu (tức 19/11/1009), ông qua đời, hưởng dương 24 tuổi. Cái chết của Long Đĩnh diễn ra trong bối cảnh triều Tiền Lê đã suy yếu nghiêm trọng sau nhiều năm nội loạn. Con trai ông là Lê Cao Sạ còn nhỏ, không đủ khả năng nối nghiệp. Các hoàng thân như Lê Minh Đề, Lê Minh Xưởng tranh giành ngôi báu nhưng nhanh chóng bị Lý Công Uẩn dẹp bỏ. Với sự vận động của Đào Cam Mộc cùng sự hậu thuẫn của giới sư tăng, đặc biệt là thiền sư Vạn Hạnh, triều thần đã tôn Lý Công Uẩn lên ngôi Hoàng đế, lập ra triều Lý, mở đầu cho một giai đoạn mới của lịch sử Việt Nam.
Các bộ sử như Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục đều chép rằng Long Đĩnh mất vì hậu quả của đời sống hoang dâm, tửu sắc. Riêng Đại Việt sử ký tiền biên của Ngô Thì Sĩ cho rằng có khả năng ông bị Lý Công Uẩn đầu độc khi đang bệnh nặng:
“Khai Minh vương hung hãn bạo ngược… nhân lúc bệnh tật, Lý Thái Tổ sai người vào đầu độc giết đi rồi giấu kín việc đó, nên sử không được chép. Nếu quả như vậy, cũng là đạo trời hay báo.”
An Nam chí lược của Lê Tắc cũng nhấn mạnh rằng khi Lý Công Uẩn cướp ngôi, triều đình nhà Tống coi đó là hành động bất nghĩa:
“Chí Trung bất nghĩa mà được ngôi, nay Công Uẩn bắt chước làm bậy, lại càng đáng ghét.”
Ngay cả sử gia Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư cũng thẳng thắn bình luận:
“Nhà Lê thay nhà Đinh, nhà Lý thay nhà Lê, nhà Trần thay nhà Lý… nói cho cùng, cũng đều chưa khỏi tiếng cướp ngôi.”
Điều này cho thấy, sự kết thúc của nhà Tiền Lê được các sử gia đời sau nhìn nhận không chỉ như một sự sụp đổ tự nhiên, mà còn gắn liền với mâu thuẫn chính trị, sự thoái hóa trong nội bộ hoàng tộc, và cả sự thao túng quyền lực từ phía những thế lực mới trỗi dậy.
Sau khi qua đời, Lê Long Đĩnh được hậu thế nhớ đến với miếu hiệu Ngọa Triều Hoàng đế. Tuy nhiên, danh hiệu này bị đánh giá là một cách gọi mang ý miệt thị, do sử gia đời sau hoặc chính triều Lý gán cho, nhằm làm xấu đi hình tượng của ông. Ngô Thì Sĩ trong Đại Việt sử ký tiền biên đã thẳng thắn phê phán việc này:
“Xét việc Long Đĩnh cướp ngôi, cố nhiên không đáng được thụy hiệu đẹp, mà cái tên Ngoạ Triều cũng không đúng… nên theo cách chép của Cương mục về Tề vương Trọng Quý, chỉ tước bỏ hiệu đế, vãn chép là Khai Minh Vương.”
Hiện nay, một số di tích vẫn còn gắn với thời Tiền Lê và Long Đĩnh:
- Đền vua Lê Đại Hành tại Hoa Lư, nơi có phối thờ Lê Long Đĩnh.
- Chùa Nhất Trụ, với cột kinh đá khắc chữ Hán, là di vật quý hiếm còn tồn tại từ thời Tiền Lê.
Mặc dù bị phê phán nặng nề trong chính sử, Lê Long Đĩnh vẫn để lại dấu ấn trong lịch sử qua các hoạt động quân sự, ngoại giao và đặc biệt là việc mang Cửu kinh và Đại Tạng kinh về nước, tạo nền tảng cho sự phát triển của Nho – Phật giáo ở Đại Cồ Việt.
Nhận định – đánh giá
Trong lịch sử, Lê Long Đĩnh (Ngọa Triều) là vị vua để lại nhiều tranh cãi nhất của triều Tiền Lê. Hình tượng ông trong chính sử chủ yếu gắn với bạo ngược, dâm loạn và tàn ác, nhưng một số học giả hiện đại cho rằng những ghi chép này có phần phóng đại, mang tính thiên lệch chính trị.
Nhận định của sử gia Lê Văn Hưu
Trong Đại Việt sử ký toàn thư, sử thần Lê Văn Hưu có lời phê phán gay gắt:
“Ngọa Triều giết anh, tự lập làm vua; bạo ngược với dân chúng để thỏa lòng hung ác, đến nỗi mất nước mất ngôi, không phải là sự bất hạnh của nhà Lê, lỗi ở Đại Hành không sớm đặt Thái tử và do Trung Tông không biết phòng giữ từ khi mới chớm nên đến nỗi thế.”
Nhận định này cho thấy, cái chết sớm của vua Trung Tông cùng sự thiếu chuẩn bị kế vị đã mở đường cho Lê Long Đĩnh đoạt ngôi, và từ đó dẫn đến kết cục diệt vong của nhà Tiền Lê. Ở đây, trách nhiệm không chỉ quy cho Long Đĩnh, mà còn thuộc về chính sách kế vị của Lê Đại Hành và sự thiếu cảnh giác của Lê Trung Tông.
Ghi chép trong Đại Việt sử lược
Đại Việt sử lược lại nhấn mạnh vào sự tàn bạo trong hành vi của vua. Bộ sử này kể rằng năm 1008, khi thân chinh đánh hai châu Đô Lương, Vị Long, ông bắt được nhiều người Man, sai lấy gậy đánh đến mức họ kêu gào phạm húy tên vua cha. Lê Long Đĩnh lại lấy đó làm thú vui.
Ngoài ra, ông còn tự làm tướng đi đánh Hoan Châu và Thiên Liêu, bắt được người thì nhốt vào chuồng rồi đốt. Hình phạt được thi hành dưới thời ông mang tính hành hạ khốc liệt: quấn cỏ gianh vào người mà đốt, dùng dao cùn xẻo thịt, hay giam trong chuồng dưới nước cho chết ngạt. Những chi tiết này khiến hình ảnh của Lê Long Đĩnh hiện lên như một bạo chúa hiếu sát.
Nhận định từ sử liệu nước ngoài
Ngay cả Tống sử cũng ghi nhận rằng:
“Chí Trung mới 26 tuổi nhưng tàn nhẫn bạo ngược bất pháp, người trong nước không theo.”
Điều này cho thấy tiếng ác của Lê Long Đĩnh không chỉ tồn tại trong sử Việt, vốn có thể bị hậu triều xuyên tạc, mà còn lan ra cả nước lân bang. Sự đồng quy giữa các nguồn sử khác nhau phần nào củng cố tính xác thực của lời chép.
Nghi vấn về bệnh “ngọa triều”
Một vấn đề gây tranh luận là bệnh tình của ông. Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Dã sử chép: vua say đắm tửu sắc phát ra bệnh trĩ.” Chính vì bệnh này mà ông được gọi là “Ngọa Triều” – tức là nằm mà coi chầu.
Tuy nhiên, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục đời Nguyễn lại cho rằng cách gọi này không chính xác, vì Long Đĩnh không có thụy hiệu chính thức. Thậm chí Đại Việt sử ký tiền biên còn cho rằng đây có thể là sự bôi nhọ của nhà Lý nhằm chính danh khi thay thế triều Tiền Lê. Việc đặt biệt hiệu “Ngọa Triều” vừa mang tính hạ nhục, vừa đánh dấu một sự kết án về mặt đạo đức đối với ông.
Từ các nguồn sử liệu và nhận định trên có thể thấy hình ảnh Lê Long Đĩnh là sự pha trộn giữa thực tế và truyền thuyết chính trị. Không thể phủ nhận rằng ông là một vị vua đoạt ngôi bằng bạo lực và có nhiều hành vi tàn ác, song cũng không loại trừ khả năng sử sách đời sau đã tô đậm thêm để hạ thấp uy tín của ông và đề cao chính danh của triều Lý.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
- Lý Tế Xuyên (1961), Việt điện u linh tập, Nxb Khai Trí.
_________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Le Long Dinh (Chinese: 黎龍鋌; 15 November 986 – 19 November 1009), also known as Le Chi Trung (黎至忠), was the third and last emperor of the Early Le (Tien Le) dynasty in Vietnamese history. He was born on the day Bing-Ngo, the tenth lunar month of the year Binh Tuat (i.e., 15 November 986), at the capital Hoa Lu.
Le Long Dinh was the fifth son of Emperor Le Dai Hanh. His mother’s identity is inconsistently recorded in historical sources: some call her Lady-in-Waiting Dieu Nu (Chi hau Dieu Nu), others record her as Noble Consort Di Nu (So hau Di Nu). Many sources also affirm that he was the uterine younger brother of Nam Phong Prince Le Long Viet (later Emperor Le Trung Tong).
From childhood, Long Dinh was favored by his father. According to the Dai Viet su ky toan thu (Complete Annals of Dai Viet), in the 4th year of Hung Thong (992) he was created Prince of Khai Minh (開明王) and granted a fief at Dang Chau (now in Hung Yen Province). This was a prosperous region of strategic importance, giving him an early personal power base.
Historical Context
In 1004, when Kinh Thien Prince Le Long Thau, the eldest son of Le Dai Hanh, died, the court fell into a succession dispute. Emperor Le Dai Hanh initially intended to make Le Long Dinh Crown Prince, but after deliberation, the courtiers argued that “setting aside the elder to establish the younger” violated rites and norms. Consequently, Long Dinh was not chosen. In the end, Nam Phong Prince Le Long Viet (Long Dinh’s uterine elder brother) was made Crown Prince. To console him and strengthen his position, the emperor elevated Long Dinh to Grand Prince of Khai Minh, while Le Long Tich was made Grand Prince of Dong Thanh. From then on, Le Long Dinh nursed grand ambitions and harbored the desire to seize the throne.
In 1005, Emperor Le Dai Hanh passed away at Truong Xuan Hall. His death ushered in a period of turmoil in the Early Le court, as the princes rose up to compete for the throne. The four principal contenders were Crown Prince Le Long Viet, Dong Thanh Prince Le Long Tich, Trung Quoc Prince Le Long Kinh, and Khai Minh Prince Le Long Dinh—the uterine younger brother of Long Viet.
The An Nam chi luoc records:
“After Le Hoan died, several of his sons gathered troops, divided up camps and stockades; officials scattered, and the people were fearful.”
The instability dragged on for eight months, leaving the country without a sovereign. In the tenth lunar month of 1005, Le Long Viet defeated Dong Thanh Prince Le Long Tich, forcing him to flee to Cu Long and then to Champa. However, when he reached the Co La seagate (present-day Thach Ha, Ha Tinh), Long Tich was killed by locals. After this victory, Long Viet ascended the throne as Emperor Trung Tong.
However, Trung Tong reigned for only three days. Out of fraternal compassion, he could not bring himself to execute his uterine brother Long Dinh when the latter rebelled. This leniency proved fatal: Long Dinh secretly sent assassins to scale the palace walls and murder him; the emperor died at age 22. The Dai Viet su ky toan thu writes:
“When Dai Hanh passed away, Trung Tong obeyed the testament and succeeded to the throne. Long Dinh rebelled; Trung Tong, as they were uterine brothers, could not bear to kill him and pardoned him. Later Long Dinh sent thieves at night to climb the walls and kill Trung Tong.”
Reign
Suppressing Rebellions at the Outset
After seizing the throne in the winter of 1005, Le Long Dinh formally proclaimed himself emperor with the lengthy temple title Khai Thien Ung Van Thanh Van Than Vu Tac Thien Sung Dao Dai Thang Minh Quang Hieu Hoang De (開天應運聖文神武則天崇道大勝明光孝皇帝), and posthumously honored his mother as Empress Dowager Hung Quoc Quang Thanh. Regarding the posthumous style conferred on his elder brother Emperor Le Trung Tong, sources differ: the Dai Viet su ky tien bien contends this was in fact a style granted by the Ly, not by Long Dinh.
Soon after his accession, Long Dinh faced rebellions from his own brothers. In 1005, Ngu Bac Prince Le Long Can and Trung Quoc Prince Le Long Kinh seized the Phu Lan stockade and revolted. The emperor personally led a campaign, besieging it for many months until supplies ran out. Long Can surrendered Long Kinh in exchange for pardon. Long Kinh was beheaded; Long Can was spared. The emperor then marched on Ngu Man Prince Le Long Dinh in Phong Chau, forcing his submission. On the return journey, Long Dinh renamed Dang Chau as Thai Binh Prefecture, effectively establishing it as a foundation for consolidating his power.
In 1006, Le Long Dinh began enfeoffing sons and adopted sons to buttress royal authority. His eldest son Le Sa was created Prince of Khai Phong; the adopted son Le Thieu Ly, Prince of So; Le Thieu Huan, Prince of Han; and another adopted son, Le Ac Thuyen, Prince of Tam Nguyen (1008). This was a political measure to construct a new factional base within the court.
However, as historian Ngo Thi Si observed, the blood-soaked fraternal struggle within the Le clan weakened the royal house and enabled the rise of Ly Cong Uan:
“The Tu Suong troops (commanded by Ly Cong Uan) merely stood aside to see who would prevail, allowing a man of another clan to take control of the army; Cong Uan gradually grew strong, and then the Ly rose, with none able to check them.”
Thus, although Le Long Dinh suppressed his rebellious brothers and briefly consolidated power, these upheavals inadvertently laid the groundwork for the fall of the Early Le and the subsequent establishment of the Ly dynasty.
Diplomacy
Immediately after Le Dai Hanh’s death, the Early Le was riven by princely struggles. The northern frontier also faced the risk of Song intervention. Some border officials memorialized to the Song court to seize the opportunity to invade Dai Co Viet. Yet Emperor Zhenzong of Song refused, saying: “The Le customarily send their sons to court; that corner by the sea has remained peaceful, never disloyal or disobedient. Now, hearing Le Hoan has just died, before we even pay condolences, to hastily send troops against one in mourning is not the conduct of a true sovereign” (Dai Viet su ky toan thu).
In 1006, Le Long Dinh ordered reforms to the official system and altered the ceremonial dress of civil and military officials and clergy to follow Song models—both to claim orthodoxy and to please the “celestial court.” In 1007, he sent his brother Minh Xuong and Chief Scribe Hoang Thanh Nha to Song, offering a white sacrificial ox and requesting the Buddhist Tripitaka. The Song conferred on the ruler of Dai Co Viet the title “Jiaozhi Commandery King,” concurrently Military Commissioner of Jinghai Circuit, and granted him the personal name Chi Trung. In 1009, he requested to open a trade mart at Yong (Ung) Prefecture; the Song permitted trade only at Lian (Liem) Prefecture and Ruhu (Nhu Hong).
Although he maintained amity with the Song, his image in Song History is critical: “Chi Trung was only twenty-six, yet cruel, tyrannical, and lawless; the people of his country did not follow him.” This reflects the negative northern appraisal of the young monarch.
Economic Development
Despite his short reign, Le Long Dinh left marks in transport and irrigation. While inspecting Ai Chau, at the Vu Lung River, seeing many drownings, he ordered trial fordings three times without incident, then decreed that boats be stationed at the Vu Lung, Bat Cu, and Dong Lung ferries for the people’s convenience.
At Hoan Giang, he ordered Commander of the Ward Office Ho Thu Ich to lead over 5,000 troops to repair the road from the Chau Giap River to the Nam Gioi seagate. He also ordered the people of Ai Chau to dig canals and build a road from Van Long estuary through Dinh Son to the Vu Lung River, linking water and land routes. These works served both military and economic purposes.
Such policies show Long Dinh inherited his father Le Dai Hanh’s emphasis on transport and irrigation as proofs of administrative capacity.
Petitioning for Scriptures
One notable achievement was obtaining scriptures from China. In the spring of Dinh Mui (1007), he dispatched Minh Xuong and Hoang Thanh Nha to the Song, memorializing for the “Nine Classics” of Confucianism and the Buddhist Tripitaka. In 1008, Emperor Zhenzong consented, granting Dai Co Viet both monumental corpora.
The “Nine Classics” comprise the Changes, Odes, Documents, Rites, Spring and Autumn Annals, Classic of Filial Piety, Analects, Mencius, and Rites of Zhou—the foundation of Confucian learning. This was the first formal importation of these works into Vietnam. The Tripitaka is a collection of over 5,000 fascicles, distilling a millennium of Chinese Buddhism. Bringing the Tripitaka shows the Early Le court’s concern for Buddhism and opened the way for the flourishing of Buddhist studies under the Ly.
This action indicates that Le Long Dinh cared not only for military affairs but also had a cultural vision, introducing both Confucian and Buddhist learning into the realm via diplomacy.
Campaigns
In his brief four-year reign (1005–1009), Le Long Dinh not only enacted internal measures and diplomatic initiatives but also personally led multiple campaigns to secure and consolidate the court’s authority. According to the Dai Viet su ky toan thu, he led five expeditions, chiefly to quell intra-clan rebellions and suppress upland uprisings along the marches.
First campaign (1005). Immediately after taking the throne, Le Long Dinh confronted remaining princely rivals, notably Ngu Bac Prince Le Long Ngan and Trung Quoc Prince Le Long Kinh. At Phu Lan stockade (in today’s Hung Yen), Long Ngan captured Long Kinh and surrendered him to the emperor. Le Long Dinh had Long Kinh executed but pardoned Long Ngan. He then advanced against Ngu Man Prince Le Long Dinh in Phong Chau (now Phu Tho), whose forces quickly collapsed, forcing surrender. This initial step eliminated intra-clan rivals and shored up a throne seized amid fierce contention after Le Hoan’s death.
Second campaign (1005). While still engaged at Phu Lan, Le Long Dinh received news of Cu Long bandits appearing at the Than Phu seagate (Ninh Binh). He immediately led troops back, advancing into Ai Chau (Thanh Hoa) to suppress them—demonstrating operational agility and denying foes the chance to widen depredations during civil strife.
Third campaign (1008). Three years after accession, Le Long Dinh personally campaigned against upland groups rising in Do Luong and Vi Long prefectures (now in Nghe An and environs). This was part of a policy to pacify the western uplands of Nghe An, a region prone to disturbances affecting frontier stability.
Fourth campaign (1008). In the same year, the emperor again led troops against uprisings in Hoan Chau and Thien Lieu (roughly present-day Nghe An–Ha Tinh), underscoring persistent instability along the southern frontier in the early 11th century, which compelled repeated mobilizations.
Fifth campaign (1009). In the seventh lunar month of Ky Dau (1009), only months before his death, Le Long Dinh personally campaigned against rebels in Hoan Duong and Thach Ha (in today’s Ha Tinh). This was his final expedition, continuing efforts to pacify the strategic Nghe Tinh region of Dai Co Viet.
Across five personal campaigns, Le Long Dinh showed decisiveness and a readiness to command in person rather than delegate entirely to generals. These operations had both political aims (eliminating clan rivals) and military aims (securing the marches, suppressing uprisings). Yet they also reveal continual instability under his rule, from princely civil war to frontier revolts. Song sources likewise note that he was “only twenty-six yet cruel and lawless, and the people did not follow him,” suggesting his political legitimacy was insufficient to sustain long-term stability.
Family
Parents: Emperor Le Dai Hanh and Lady-in-Waiting Dieu Nu.
Elder brother: Emperor Le Trung Tong.
Final Years and Posthumous Veneration
Le Long Dinh ruled for four years. On the day Tan Hoi of the tenth lunar month, year Ky Dau (i.e., 19 November 1009), he died at age 24. His death occurred as the Early Le had been gravely weakened by years of internal strife. His son Le Cao Sa was still young and unable to succeed effectively. Princes such as Le Minh De and Le Minh Xuong contended for the throne but were swiftly suppressed by Ly Cong Uan. Through the maneuvering of Dao Cam Moc and with the backing of the Buddhist clergy—especially the monk Van Hanh—the court acclaimed Ly Cong Uan emperor, founding the Ly dynasty and opening a new era in Vietnamese history.
Histories such as Viet su luoc, Dai Viet su ky toan thu, and Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc record that Long Dinh died as a consequence of a life of debauchery and sexual excess. By contrast, Ngo Thi Si’s Dai Viet su ky tien bien proposes that he may have been poisoned by Ly Cong Uan while gravely ill:
“The Khai Minh Prince was fierce and tyrannical… taking advantage of his illness, Emperor Ly Thai To sent someone to poison him and kept it secret; therefore the histories did not record it. If so, it was perhaps Heaven’s retribution.”
Le Tac’s An Nam chi luoc also emphasizes that when Ly Cong Uan usurped the throne, the Song court regarded it as an unrighteous act:
“Chi Trung gained the throne without righteousness; now Cong Uan imitates wrongdoing, and is all the more detestable.”
Even historian Ngo Si Lien in the Dai Viet su ky toan thu frankly commented:
“The Le supplanted the Dinh, the Ly supplanted the Le, the Tran supplanted the Ly… in the end all could not escape the charge of usurpation.”
These views indicate that the end of the Early Le was seen not merely as natural collapse but as bound up with political conflict, internal decadence of the royal clan, and power manipulation by rising forces.
After his death, Le Long Dinh was remembered with the posthumous epithet “Ngoa Trieu” (the “Reclining Court” Emperor). However, this title is often judged derisive, possibly assigned by later historians or by the Ly to tarnish his image. Ngo Thi Si in Dai Viet su ky tien bien forthrightly criticized this:
“Considering that Long Dinh seized the throne, he certainly did not deserve a fine posthumous style, but the name ‘Ngoa Trieu’ is also inaccurate… following the Cuong muc’s treatment of Qi Prince Zhong Gui, one should merely strip the imperial style and record him as Khai Minh Prince.”
Today, several sites remain associated with the Early Le and Long Dinh:
Temple of Emperor Le Dai Hanh at Hoa Lu, where Le Long Dinh is also venerated.
Nhat Tru Pagoda, with a stone scripture pillar inscribed in Chinese characters, a rare relic surviving from the Early Le.
Though harshly criticized in the official histories, Le Long Dinh nonetheless left a mark through military and diplomatic activities and, in particular, by bringing the Nine Confucian Classics and the Buddhist Tripitaka to the country, laying foundations for the development of Confucian-Buddhist learning in Dai Co Viet.
Assessments and Evaluations
In history, Le Long Dinh (Ngoa Trieu) is among the most controversial rulers of the Early Le. His portrayal in official histories is largely associated with cruelty, debauchery, and brutality; yet some modern scholars argue that these accounts are exaggerated and politically biased.
Historian Le Van Huu’s assessment
In the Dai Viet su ky toan thu, court historian Le Van Huu sharply criticized:
“Ngoa Trieu killed his elder brother and made himself king; he tyrannized the people to gratify his wicked heart, to the point of losing country and throne. The misfortune of the Le was not accidental; the fault lay with Dai Hanh for not appointing a Crown Prince early and with Trung Tong for failing to guard against danger at its onset, thus leading to this outcome.”
This view holds that the premature death of Emperor Trung Tong and the lack of a planned succession enabled Le Long Dinh’s seizure of the throne and, in turn, the demise of the Early Le. Responsibility thus lies not only with Long Dinh but also with Le Dai Hanh’s succession policy and Trung Tong’s lack of vigilance.
Records in Viet su luoc
The Viet su luoc emphasizes the king’s cruelty. It relates that in 1008, while campaigning in Do Luong and Vi Long, he captured many uplanders and had them beaten with sticks until they cried out taboo names that offended his late father’s name—something he took as amusement.
It further says that he personally led forces against Hoan Chau and Thien Lieu, and upon capturing people, caged and burned them. Punishments under his rule were exceedingly torturous: wrapping victims in thatch and burning them, slicing flesh with dull knives, or penning them under water to suffocate. Such details portray Le Long Dinh as a bloodthirsty tyrant.
Assessments from foreign sources
Even the Song History records:
“Chi Trung, only twenty-six, was cruel, tyrannical, and lawless; the people of his country did not follow him.”
This suggests his infamy was not confined to Vietnamese histories—potentially colored by successor-dynasty polemic—but was also noted by a neighboring state. Convergence among disparate sources lends some credence to these depictions.
The “Ngoa Trieu” illness question
A debated issue is his medical condition. The Dai Viet su ky toan thu states: “Unofficial histories say the king, addicted to wine and women, developed hemorrhoids.” Because of this, he was said to “hold court lying down” (Ngoa Trieu).
However, the Nguyen-era Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc argues that this label is inaccurate, since Long Dinh had no formal posthumous style. Dai Viet su ky tien bien even suggests it may have been Ly propaganda to legitimize replacing the Early Le. The epithet “Ngoa Trieu” both humiliates and morally condemns him.
Taken together, the sources and assessments suggest a figure at the intersection of fact and political legend. It is undeniable that he seized the throne by violence and committed many cruel acts; yet later histories may also have amplified these traits to denigrate him and exalt the Ly’s legitimacy.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
- Lý Tế Xuyên (1961), Việt điện u linh tập, Nxb Khai Trí.
_________________
Tiếng Pháp (français’)
Origines
Le Long Dinh (chinois : 黎龍鋌 ; 15 novembre 986 – 19 novembre 1009), également connu sous le nom de Le Chi Trung (黎至忠), fut le troisième et dernier empereur de la dynastie Le antérieure (Tien Le) dans l’histoire du Viet Nam. Il naquit le jour Bing-Ngo, au dixième mois lunaire de l’année Binh Tuat (c’est-à-dire le 15 novembre 986), à la capitale Hoa Lu.
Le Long Dinh était le cinquième fils de l’empereur Le Dai Hanh. L’identité de sa mère varie selon les sources : certaines la nomment Dame d’honneur Dieu Nu (Chi hau Dieu Nu), d’autres mentionnent Noble concubine Di Nu (So hau Di Nu). De nombreuses sources confirment aussi qu’il était le frère utérin de Nam Phong, le prince Le Long Viet (devenu l’empereur Le Trung Tong).
Dès l’enfance, Long Dinh fut favorisé par son père. Selon le Dai Viet su ky toan thu (Chroniques complètes du Dai Viet), en la 4e année Hung Thong (992), il reçut le titre de prince de Khai Minh (開明王) et une seigneurie à Dang Chau (actuelle province de Hung Yen), région prospère et stratégique qui lui fournit très tôt une base de pouvoir personnelle.
Contexte historique
En 1004, à la mort du prince Kinh Thien, Le Long Thau, fils aîné de Le Dai Hanh, la cour sombra dans une querelle de succession. L’empereur Le Dai Hanh envisagea d’abord de désigner Le Long Dinh comme prince héritier, mais, après délibération, les dignitaires jugèrent que « déshériter l’aîné pour établir le cadet » contrevenait aux rites. Long Dinh ne fut donc pas choisi. Finalement, le prince Nam Phong, Le Long Viet (frère utérin de Long Dinh), fut établi prince héritier. Pour l’apaiser et consolider sa position, l’empereur éleva Long Dinh au rang de grand prince de Khai Minh, tandis que Le Long Tich devint grand prince de Dong Thanh. Dès lors, Le Long Dinh nourrit de hautes ambitions et la volonté de s’emparer du trône.
En 1005, l’empereur Le Dai Hanh mourut au pavillon Truong Xuan. Sa disparition inaugura une période de troubles : les princes s’insurgèrent pour se disputer la couronne. Les quatre principaux prétendants furent le prince héritier Le Long Viet, le prince de Dong Thanh Le Long Tich, le prince de Trung Quoc Le Long Kinh et le grand prince de Khai Minh Le Long Dinh — frère utérin de Long Viet.
L’An Nam chi luoc rapporte :
« Après la mort de Le Hoan, plusieurs de ses fils réunirent des troupes, se partagèrent des camps et redoutes ; les officiers se dispersèrent, et le peuple fut saisi de crainte. »
L’instabilité dura huit mois, laissant le pays sans souverain. Au dixième mois lunaire de 1005, Le Long Viet vainquit le prince de Dong Thanh Le Long Tich, qui s’enfuit vers Cu Long puis au Champa. Mais, parvenu au pertuis de Co La (actuel Thach Ha, Ha Tinh), Long Tich fut tué par des habitants locaux. Après cette victoire, Long Viet monta sur le trône sous le nom d’empereur Trung Tong.
Cependant, Trung Tong ne régna que trois jours. Par mansuétude fraternelle, il ne put se résoudre à exécuter son frère utérin Long Dinh, bien que celui-ci se fût révolté. Cette indulgence lui fut fatale : Long Dinh dépêcha secrètement des assassins qui escaladèrent les murs du palais et le tuèrent ; l’empereur mourut à vingt-deux ans. Le Dai Viet su ky toan thu écrit :
« A la mort de Dai Hanh, Trung Tong suivit le testament et succéda. Long Dinh se révolta ; Trung Tong, parce qu’ils étaient frères utérins, ne put le faire mettre à mort et l’épargna. Plus tard, Long Dinh envoya des voleurs de nuit escalader les murs et tuer Trung Tong. »
Règne
Répression des révoltes initiales
Après s’être emparé du trône à l’hiver 1005, Le Long Dinh prit officiellement le titre impérial long de Khai Thien Ung Van Thanh Van Than Vu Tac Thien Sung Dao Dai Thang Minh Quang Hieu Hoang De (開天應運聖文神武則天崇道大勝明光孝皇帝), et éleva sa mère au rang d’impératrice douairière Hung Quoc Quang Thanh. Quant au style posthume conféré à son frère, l’empereur Le Trung Tong, les sources divergent : le Dai Viet su ky tien bien soutient qu’il s’agissait en réalité d’un titre attribué par les Ly, non par Long Dinh.
Peu après son avènement, Long Dinh affronta la rébellion de ses propres frères. En 1005, le prince de Ngu Bac Le Long Can et le prince de Trung Quoc Le Long Kinh s’emparèrent du retranchement de Phu Lan et se révoltèrent. L’empereur mena personnellement la campagne et assiégea la place plusieurs mois jusqu’à épuisement des vivres. Long Can livra Long Kinh pour obtenir grâce. Long Kinh fut décapité ; Long Can, gracié. Le souverain marcha ensuite contre le prince de Ngu Man, Le Long Dinh, à Phong Chau, et l’obligea à se soumettre. Sur le chemin du retour, Long Dinh rebaptisa Dang Chau en préfecture de Thai Binh, l’érigeant en pierre angulaire de sa consolidation du pouvoir.
En 1006, Le Long Dinh commença à enfeoffrer ses fils et fils adoptifs afin de renforcer l’autorité royale. Son fils aîné, Le Sa, reçut le titre de prince de Khai Phong ; le fils adoptif Le Thieu Ly, celui de prince de So ; Le Thieu Huan, celui de prince de Han ; et un autre fils adoptif, Le Ac Thuyen, devint prince de Tam Nguyen (1008). Il s’agissait d’une mesure politique destinée à se forger un nouveau réseau à la cour.
Toutefois, comme l’a noté l’historien Ngo Thi Si, ces luttes fratricides sanglantes affaiblirent la maison Le et ouvrirent la voie à l’ascension de Ly Cong Uan :
« Les troupes Tu Suong (commandées par Ly Cong Uan) restèrent en observatrices, attendant l’issue, ce qui permit à un homme d’un autre clan de s’emparer du commandement ; Cong Uan se renforça peu à peu, et la maison Ly s’éleva sans qu’on pût l’arrêter. »
Ainsi, bien que Le Long Dinh eût maté ses frères rebelles et consolidé un temps son pouvoir, ces soubresauts préparèrent malgré lui la chute des Le antérieurs et l’avènement des Ly.
Diplomatie
Aussitôt après la mort de Le Dai Hanh, la dynastie Le antérieure fut minée par les rivalités princières. La frontière nord risquait aussi une intervention Song. Certains officiers frontaliers conseillèrent à la cour Song de profiter de l’occasion pour envahir Dai Co Viet. L’empereur Zhenzong (Song Zhenzong) refusa toutefois, déclarant : « Les Le envoient d’ordinaire leurs fils rendre hommage ; ce coin du littoral est resté paisible, sans déloyauté ni insoumission. Apprenant que Le Hoan vient de mourir, avant même d’envoyer nos condoléances, dépêcher des troupes contre un pays en deuil ne serait pas agir en vrai souverain » (Dai Viet su ky toan thu).
En 1006, Le Long Dinh réforma l’appareil administratif et modifia les tenues de cour des civils, des militaires et du clergé selon les modèles Song — manière d’affirmer l’orthodoxie et d’agréer la « cour céleste ». En 1007, il envoya son frère Minh Xuong et le chef des secrétaires Hoang Thanh Nha auprès des Song, offrant un bœuf blanc et sollicitant le Tripitaka bouddhique. La cour Song conféra au souverain de Dai Co Viet le titre de « roi de la commanderie de Jiaozhi », en même temps que celui de gouverneur militaire du circuit de Jinghai, et lui attribua le nom personnel Chi Trung. En 1009, il demanda l’ouverture d’un marché à Yong (Ung) ; les Song n’autorisèrent toutefois le commerce qu’à Lian (Liem) et Ruhu (Nhu Hong).
S’il maintint la paix avec les Song, son image dans l’Histoire des Song est sévère : « Chi Trung, âgé de vingt-six ans à peine, était cruel, tyrannique et hors-la-loi ; son peuple ne le suivait pas. »
Développement économique
Malgré la brièveté de son règne, Le Long Dinh laissa des marques dans les infrastructures de transport et d’irrigation. En tournée à Ai Chau, au passage de la rivière Vu Lung, voyant de nombreux noyés, il fit trois essais de gué, puis ordonna d’établir des bacs aux passages de Vu Lung, Bat Cu et Dong Lung pour faciliter la traversée des habitants.
A Hoan Giang, il chargea le Phong at su (commandant de circonscription) Ho Thu Ich de conduire plus de 5 000 soldats pour restaurer la route de la rivière Chau Giap jusqu’au pertuis maritime de Nam Gioi. Il ordonna en outre aux habitants d’Ai Chau de creuser un canal et de tracer une voie de Van Long, via Dinh Son, jusqu’à la rivière Vu Lung, reliant ainsi voies d’eau et de terre. Ces travaux servaient à la fois les objectifs militaires et l’économie.
Ces mesures montrent que Long Dinh prolongea l’orientation de son père Le Dai Hanh, mettant l’accent sur les communications et l’hydraulique pour attester de sa capacité à gouverner.
Demande des écritures
Un fait marquant fut l’obtention d’écritures de Chine. Au printemps de l’année Dinh Mui (1007), il dépêcha Minh Xuong et Hoang Thanh Nha auprès des Song pour solliciter les « Neuf Classiques » confucéens et le Tripitaka bouddhique. En 1008, l’empereur Zhenzong accéda à la demande et accorda à Dai Co Viet ces deux corpus monumentaux.
Les « Neuf Classiques » englobent le Classique des Mutations (Yijing), le Classique des Odes, le Classique des Documents, les Rites, les Annales du Printemps et de l’Automne, le Classique de la Piété filiale, les Entretiens (Lunyu), le Mencius, et les Rites de Zhou — fondements du confucianisme. Ce fut la première importation officielle de ces textes au Viet Nam. Le Tripitaka (Grand Canon bouddhique) rassemble plus de 5 000 fascicules, somme d’un millénaire de bouddhisme chinois. Sa réception atteste l’attention portée par la cour Le antérieure au bouddhisme et ouvre la voie à l’essor des études bouddhiques sous les Ly.
Cette initiative montre que Le Long Dinh ne se limitait pas aux affaires militaires : il portait aussi un horizon culturel, introduisant confucianisme et bouddhisme par la voie diplomatique.
Campagnes militaires
Durant ses quatre années de règne (1005–1009), Le Long Dinh ne se distingua pas seulement par des mesures internes et une diplomatie active : il mena aussi, en personne, plusieurs campagnes pour sécuriser et consolider l’autorité de la cour. D’après le Dai Viet su ky toan thu, il dirigea cinq expéditions, principalement pour réprimer les luttes intraclaniques et les soulèvements des populations montagnardes aux confins.
Première campagne (1005). Sitôt monté sur le trône, Le Long Dinh affronta les princes rivaux, notamment le prince de Ngu Bac Le Long Ngan et le prince de Trung Quoc Le Long Kinh. Au retranchement de Phu Lan (actuel Hung Yen), Long Ngan captura Long Kinh et le remit à l’empereur. Le Long Dinh fit exécuter Long Kinh mais gracia Long Ngan. Il marcha ensuite contre le prince de Ngu Man, Le Long Dinh, à Phong Chau (aujourd’hui Phu Tho), dont les forces se disloquèrent rapidement : reddition. Ce premier mouvement élimina des adversaires intrafamiliaux et affermit un trône conquis au cœur d’une lutte acharnée après la mort de Le Hoan.
Deuxième campagne (1005). Alors qu’il combattait encore à Phu Lan, Le Long Dinh apprit l’apparition de bandits de Cu Long au pertuis de Than Phu (Ninh Binh). Il fit aussitôt volte-face et entra en Ai Chau (Thanh Hoa) pour les réprimer, témoignant d’une grande mobilité opérative et empêchant l’ennemi d’étendre ses ravages durant la guerre civile.
Troisième campagne (1008). Trois ans après son avènement, Le Long Dinh mena personnellement une expédition contre des groupes montagnards insurgés aux châu de Do Luong et Vi Long (actuel Nghe An et environs), dans le cadre d’une politique de pacification des hautes terres occidentales de Nghe An, zone fréquemment agitée.
Quatrième campagne (1008). La même année, il dut encore conduire des troupes contre des révoltes à Hoan Chau et Thien Lieu (région Nghe An – Ha Tinh), signe de la persistance des troubles sur la frontière sud au début du XIe siècle.
Cinquième campagne (1009). Au septième mois lunaire de Ky Dau (1009), quelques mois avant sa mort, Le Long Dinh mena en personne une campagne contre des rebelles à Hoan Duong et Thach Ha (actuelle Ha Tinh) — sa dernière expédition —, prolongeant l’effort de pacification de la zone stratégique de Nghe Tinh.
Ces cinq campagnes illustrent sa décision et sa volonté de commander lui-même plutôt que de déléguer. Elles poursuivaient à la fois des objectifs politiques (éliminer des rivaux de sang) et militaires (sécuriser les marches, réprimer les soulèvements). Elles révèlent aussi l’instabilité chronique du pays sous son règne, de la guerre princière aux troubles frontaliers. Les sources Song notent de même qu’il était « âgé de vingt-six ans à peine, cruel et hors-la-loi, et le peuple ne le suivait pas », laissant entendre une légitimité insuffisante pour une stabilité durable.
Famille
Parents : l’empereur Le Dai Hanh et Dame d’honneur Dieu Nu.
Frère aîné : l’empereur Le Trung Tong.
Fin de règne et culte posthume
Le Long Dinh régna quatre ans. Le jour Tan Hoi du dixième mois lunaire, année Ky Dau (soit le 19 novembre 1009), il mourut à vingt-quatre ans. Son décès survint alors que la dynastie Le antérieure était gravement affaiblie par des années de guerres internes. Son fils, Le Cao Sa, était encore enfant et incapable de succéder efficacement. Des princes comme Le Minh De et Le Minh Xuong se disputèrent le trône, mais Ly Cong Uan les élimina rapidement. Par l’entremise de Dao Cam Moc et avec l’appui du clergé bouddhique — en particulier du moine Van Hanh —, la cour acclama Ly Cong Uan empereur, fondant la dynastie Ly et ouvrant une nouvelle ère de l’histoire vietnamienne.
Des ouvrages tels que le Viet su luoc, le Dai Viet su ky toan thu et le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc rapportent que Long Dinh mourut des suites d’une vie dissolue et débauchée. A l’inverse, le Dai Viet su ky tien bien de Ngo Thi Si avance l’hypothèse d’un empoisonnement orchestré par Ly Cong Uan alors que Long Dinh était gravement malade :
« Le prince de Khai Minh, violent et tyrannique… profitant de sa maladie, l’empereur Ly Thai To envoya quelqu’un l’empoisonner et cacha l’affaire ; c’est pourquoi les chroniques ne l’ont pas notée. Si tel fut le cas, ce fut peut-être la rétribution du Ciel. »
L’An Nam chi luoc de Le Tac souligne également que, lorsque Ly Cong Uan usurpa le trône, la cour Song y vit un acte d’iniquité :
« Chi Trung avait obtenu le trône sans justice ; à présent Cong Uan imite cette mauvaise action, ce qui le rend plus haïssable encore. »
Même l’historien Ngo Si Lien, dans le Dai Viet su ky toan thu, commenta sans détour :
« Les Le remplacèrent les Dinh, les Ly remplacèrent les Le, les Tran remplacèrent les Ly… en fin de compte, nul n’échappa au reproche d’usurpation. »
Ces appréciations indiquent que la fin des Le antérieurs ne fut pas perçue comme une simple décadence naturelle, mais comme le produit de conflits politiques, de la déliquescence interne du lignage impérial et des manœuvres de nouvelles forces montantes.
Après sa mort, Le Long Dinh fut rappelé sous l’épithète posthume « Ngoa Trieu » (l’Empereur « à la cour couchée »). Ce titre est toutefois considéré comme dépréciatif, peut-être attribué par des historiens postérieurs ou par les Ly pour ternir son image. Ngo Thi Si, dans le Dai Viet su ky tien bien, critiqua vivement cette pratique :
« Considérant que Long Dinh usurpa le trône, il ne méritait certes pas un beau style posthume ; mais le nom “Ngoa Trieu” est inexact… suivant le Cuong muc à propos du prince de Qi Zhong Gui, il conviendrait seulement de lui retirer le style impérial et de l’énoncer comme prince de Khai Minh. »
Aujourd’hui subsistent plusieurs sites associés aux Le antérieurs et à Long Dinh :
Temple de l’empereur Le Dai Hanh à Hoa Lu, où Le Long Dinh est également honoré.
Pagode Nhat Tru, avec sa colonne de sutras en pierre gravée en caractères chinois, rare vestige de l’époque Le antérieure.
Bien que sévèrement jugé par les chroniques officielles, Le Long Dinh laissa néanmoins une empreinte par son action militaire et diplomatique et, surtout, par l’introduction au pays des Neuf Classiques et du Tripitaka, qui jeta les bases du développement conjoint du confucianisme et du bouddhisme à Dai Co Viet.
Appréciations et évaluations
Dans l’historiographie, Le Long Dinh (Ngoa Trieu) est l’un des souverains les plus controversés des Le antérieurs. Les chroniques l’associent surtout à la cruauté, à la débauche et à la brutalité ; toutefois, certains chercheurs contemporains estiment que ces récits sont en partie amplifiés et biaisés politiquement.
Jugement de l’historien Le Van Huu
Dans le Dai Viet su ky toan thu, le chroniqueur de cour Le Van Huu condamne avec sévérité :
« Ngoa Trieu tua son frère et se fit roi ; il opprima le peuple pour satisfaire sa méchanceté, au point de perdre pays et trône. Le malheur des Le ne fut pas accidentel : la faute revient à Dai Hanh, qui n’établit pas tôt un prince héritier, et à Trung Tong, qui ne sut se prémunir dès les premiers signes, d’où cette issue. »
Ce jugement souligne que la mort prématurée de Trung Tong et l’absence de plan de succession ouvrirent la voie à la prise de pouvoir de Le Long Dinh, conduisant à la chute des Le antérieurs. La responsabilité ne saurait donc peser sur Long Dinh seul.
Notices du Viet su luoc
Le Viet su luoc insiste sur la cruauté du souverain. Il relate qu’en 1008, lors de la campagne contre Do Luong et Vi Long, il fit bastonner des montagnards capturés jusqu’à ce qu’ils profèrent des noms tabous offensant celui de son père défunt — ce qui l’amusait.
Il ajoute qu’en campagne contre Hoan Chau et Thien Lieu, il fit enfermer des prisonniers dans des cages pour les brûler. Sous son règne, des supplices atroces furent infligés : envelopper de chaume et incendier, entailler la chair avec des couteaux émoussés, ou noyer en cage. Ces éléments brossent le portrait d’un tyran sanguinaire.
Appréciations étrangères
L’Histoire des Song note également :
« Chi Trung, à peine âgé de vingt-six ans, était cruel, tyrannique et hors-la-loi ; le peuple de son pays ne le suivait pas. »
Ce témoignage suggère que sa mauvaise renommée dépassa les frontières du Viet Nam et ne fut pas seulement un produit d’une éventuelle polémique dynastique.
La question de la maladie “Ngoa Trieu”
Un point débattu concerne son état de santé. Le Dai Viet su ky toan thu mentionne : « Les histoires officieuses disent que, enivré de vin et de femmes, le roi contracta des hémorroïdes. » D’où l’expression « tenir cour en étant couché » (Ngoa Trieu).
Cependant, le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc (époque Nguyen) estime que cette appellation est inexacte, Long Dinh n’ayant pas de style posthume officiel. Le Dai Viet su ky tien bien va jusqu’à y voir une possible diffamation orchestrée par les Ly pour légitimer leur succession. L’épithète « Ngoa Trieu » conjugue humiliation et condamnation morale.
Au total, les sources laissent l’image d’un personnage au croisement du fait et de la légende politique. Qu’il ait pris le trône par la violence et commis maints actes cruels paraît indéniable ; mais il n’est pas exclu que les chroniques postérieures aient accentué ces traits pour exalter la légitimité des Ly.
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
- Lý Tế Xuyên (1961), Việt điện u linh tập, Nxb Khai Trí.
__________________
Tiếng Trung (中文)
身世
黎龍鋌（986年11月15日－1009年11月19日），又名黎至忠，是越南歷史上前黎王朝的第三位、亦是最後一位皇帝。他於丙戌年十月丙午日（即公元986年11月15日）生於京城華閭。
黎龍鋌是黎大行皇帝的第五子。關於其母，史籍記載不一，有的稱之為「持後妙女」，有的稱之為「初侯怡女」。多種史料也確認他與南豐王黎龍越（即黎中宗皇帝）為同母兄弟。
自幼，龍鋌即受父皇寵愛。《大越史記全書》載，興統四年（992年），冊封為開明王，賜封於滕州（今興安省）。此地沃壤豐饒，地勢險要，使其早有獨立勢力根基。
歷史背景
1004年，黎大行長子京天大王黎龍韜去世，朝廷遂陷於繼位之爭。黎大行本欲立黎龍鋌為太子，但群臣認為「廢長立幼」違背禮制，故龍鋌未被選中。最終，同母兄南豐王黎龍越被立為皇太子。為安撫並加強其地位，皇帝進封龍鋌為開明大王，黎龍積為東城大王。自此，黎龍鋌懷抱篡位之志。
1005年，黎大行在長春殿駕崩，前黎王朝陷入混亂。諸王爭位，主要四人為太子黎龍越、東城王黎龍積、中國王黎龍敬與開明王黎龍鋌（黎龍越之同母弟）。
《安南志略》載：
「黎桓既卒，諸子並聚兵馬，分置寨柵，官屬離散，百姓恐懼。」
亂局延續八月之久，國無定主。至1005年十月，黎龍越擊敗東城王黎龍積，迫其奔句龍，再往占城。至居羅海口（今河靜石河），為當地人所殺。龍越遂登基，是為中宗皇帝。
然中宗僅在位三日。因仁厚，不忍誅同母弟龍鋌之亂。此心軟終致殺身之禍：龍鋌密令刺客潛入宮中弒帝，中宗時年僅二十二歲。《大越史記全書》曰：
「大行崩，中宗奉遺詔即位。龍鋌作亂，中宗以同母兄弟不忍誅，赦之。後龍鋌遣盜夜踰牆入宮，弒中宗。」
治國事業
平亂初政
龍鋌奪位後，于1005年冬正式稱帝，尊號「開天應運聖文神武則天崇道大勝明光孝皇帝」，追尊母為興國廣聖皇太后。關於兄皇黎中宗之諡號，史載有異：《大越史記前編》稱此乃後來李朝所加，非龍鋌所立。
不久，龍鋌即遭兄弟叛亂。1005年，御北王黎龍斤與中國王黎龍敬據守扶蘭寨反叛。帝親征，圍攻數月，寨糧竭。龍斤乃獻龍敬以求免。龍敬被斬，龍斤得赦。隨後又討御蠻王黎龍丁於峯州，迫其歸順。回程時，改滕州為太平府，以固根基。
1006年，龍鋌開始分封子嗣與養子以鞏固權力。長子黎灑封開封王；養子黎紹理封楚王；黎紹渾封漢王；又一養子黎惡川於1008年封三原王。此舉意在建立新勢力集團。
史家吳時仕評曰：
「四霜軍（李公蘊所統）但觀誰勝誰敗，使他姓得兵權，公蘊遂漸強，李氏興起，無人能遏。」
故雖龍鋌暫能平亂、鞏固皇權，卻為李氏崛起埋下伏筆。
對外關係
黎大行死後，國內動亂，北邊亦有宋人干預之虞。邊臣勸宋廷伐大瞿越，然宋真宗拒之曰：
「黎氏常遣子入朝，海外安寧，未嘗不忠不順。今聞黎桓新亡，未弔而遽伐，非王者之事。」（《大越史記全書》）
1006年，龍鋌改官制，易文武僧道朝服，效法宋制，以取正統，悅宗主國。1007年，遣弟明敞、掌書記黃成雅入宋，獻白犀，求《大藏經》。宋封大瞿越君主為交趾郡王，領靜海軍節度使，賜名至忠。1009年，又請開市於邕州，宋只許於廉州、如洪交易。
雖維持和好，《宋史》卻評其：「至忠年僅二十六，殘忍暴虐，非法度，國人不從。」
經濟建設
黎龍鋌在位雖短，仍重交通水利。巡至愛州武隴江，見溺斃者眾，親試三度無事，遂詔於武隴、拔渠、洞隴置舟渡民。
又令房押使胡守益率兵五千餘修自周甲江至南界海口之道；並使愛州人掘渠築路，自雲龍口經頂山至武隴江，連接水陸。此皆兼軍事與經濟之用。
此顯示其承襲黎大行之志，注重交通水利，以示治國能力。
求經舉措
丁未年春（1007），遣明敞、黃成雅入宋，奏請儒家「九經」與佛教《大藏經》。至1008年，宋真宗許之，賜大瞿越兩大典籍。
「九經」即《易》、《詩》、《書》、《禮》、《春秋》、《孝經》、《論語》、《孟子》、《周禮》，乃儒學根基。此為其首次正規傳入越南。《大藏經》則五千餘卷，匯集千年漢傳佛學。此舉表明前黎王朝重佛教，亦為李朝佛學盛世奠基。
此顯示龍鋌不僅顧軍事，亦具文化遠見，以外交引入儒佛二學。
征討行軍
龍鋌在位四年，凡親征五次。《大越史記全書》載，多為平內亂、鎮邊寇：
第一次（1005） 平御北王黎龍銀、中國王黎龍敬於扶蘭。斬敬赦銀，再討御蠻王黎龍丁於峯州，迫降。
第二次（1005） 扶蘭未平，聞句龍寇據神浮海口（寧平），帝即赴愛州討之。
第三次（1008） 親征堵良、位隆二州蠻亂（今乂安）。
第四次（1008） 復討桓州、天遼（今乂安、河靜）。
第五次（1009） 己酉七月，親征桓塘、石河（今河靜），為末次行軍。
五次親征，顯示其果決與親力。然國內不靖，皇族相爭，邊蠻叛亂不絕。宋史亦曰：「至忠年二十六，殘忍暴逆，非法度，國人不從。」足見其威望不足以固國。
家族
父母：黎大行皇帝與持後妙女。
兄長：黎中宗皇帝。
晚年與身後
黎龍鋌在位四年，己酉年十月辛亥日（1009年11月19日）崩，年二十四。時前黎已衰，子黎高灑尚幼，不堪承嗣。諸王黎明提、黎明敞爭位，為李公蘊所廢。因道監牧與僧萬行推舉，群臣奉李公蘊即帝位，開創李朝。
《越史略》、《大越史記全書》、《欽定越史通鑑綱目》皆稱龍鋌因荒淫酒色而亡。《大越史記前編》吳時仕則謂或為李公蘊乘病重時毒殺：
「開明王兇悍暴逆……病中，太祖使人毒殺之，秘不載。若然，亦天道之報。」
《安南志略》黎崱亦言，李公蘊篡位，宋廷以為不義：
「至忠不義而得位，今公蘊效其非，更可憎。」
《大越史記全書》吳士連評曰：
「黎代丁，李代黎，陳代李……總之皆不免奪位之名。」
龍鋌死後，後世稱之「臥朝皇帝」。然此廟號多為貶義，或李朝所加以抹黑。吳時仕直言：
「考龍鋌篡位，固不當美諡，然臥朝之名亦不正……當如《綱目》記齊王仲貴，削帝號，僅書開明王。」
今尚存與前黎、龍鋌相關之遺跡：
華閭黎大行廟，並祀龍鋌。
一柱寺，存刻漢文石經柱，為珍貴遺物。
雖正史多加苛評，黎龍鋌仍以其軍事、外交及引入「九經」與《大藏經》之舉，在越南文化史留名。
評價
黎龍鋌（臥朝）為前黎最具爭議之君。正史多載其殘暴荒淫，但近代學者認為或有誇張與政治偏見。
黎文休評（《大越史記全書》）：
「臥朝弒兄自立；暴虐百姓，以快兇心，至亡國失位。非黎氏之不幸，乃大行不早立太子，中宗不防篡亂之咎。」
《越史略》記：
1008年征堵良、位隆，擒蠻人，鞭笞至呼父帝名，以為戲。又於桓州、天遼擒人，囚籠中燒之。其酷刑如以茅縛焚、鈍刀割肉、水牢淹死，皆甚慘烈。
《宋史》評：
「至忠二十六歲，殘忍暴虐，非法度，國人不從。」
「臥朝」病因：
《大越史記全書》云：「野史曰，帝沉湎酒色，發痔疾。」因而「臥朝」。然《欽定越史通鑑綱目》稱此名不正，《大越史記前編》更疑為李朝抹黑以自正。
總觀史料，黎龍鋌既是以暴力奪位之君，亦為酷政之主，但不排除後世史家誇張以貶之，襯托李朝正統。
參考文獻
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
- Lý Tế Xuyên (1961), Việt điện u linh tập, Nxb Khai Trí.
