Thân thế
Trần Thiếu Đế (1396 – ?), tên húy là Trần An (𭴣), là con trưởng của vua Trần Thuận Tông và Khâm Thánh Hoàng hậu Hồ Thánh Ngâu, con gái lớn của Hồ Quý Ly và Huy Ninh Công chúa. Ông được lập làm thái tử khi còn nhỏ và đến tháng 3 năm Mậu Dần (1398), lúc mới 2 tuổi, đã được đưa lên ngôi, trở thành vị hoàng đế thứ 13 và cũng là vị vua cuối cùng của triều Trần trong lịch sử Đại Việt.
Bối cảnh lịch sử
Từ giữa thế kỷ XIV, đất nước liên tiếp hứng chịu nhiều biến động: nạn đói, thiên tai, dịch bệnh cùng với nạn ngoại xâm từ Chiêm Thành và Ai Lao khiến dân tình điêu đứng. Nội bộ triều đình thì mục nát, các vua Trần sau thời Dụ Tông đa phần nhu nhược, ham mê hưởng lạc, không còn đủ uy tín và năng lực điều hành chính sự. Sau khi Nghệ Tông mất (1394), đến lượt con là Trần Thuận Tông lên ngôi, Hồ Quý Ly càng có cơ hội củng cố thế lực, nắm giữ quyền bính trong tay.
Năm 1398, Trần Thuận Tông bị buộc phải nhường ngôi cho con trai mới hai tuổi là Trần An, tức Trần Thiếu Đế, còn bản thân Thuận Tông bị ép đi tu. Đây là bước đi mang tính toán của Hồ Quý Ly, dựng lên một vị vua nhỏ tuổi để dễ dàng khống chế và điều khiển.
Sự nghiệp trị quốc
Triều đại của Trần Thiếu Đế (1398 – 1400) thực chất chỉ tồn tại trên danh nghĩa, bởi toàn bộ quyền lực đều nằm trong tay Hồ Quý Ly, ông ngoại của Thiếu Đế.
Ngay sau khi cháu ngoại lên ngôi, Quý Ly tự xưng là Khâm Đức Hưng Liệt Đại vương, uy quyền vượt hẳn vua. Đến năm 1399, ông tổ chức hội thề Đốn Sơn ở Thanh Hóa để thâu tóm thêm quyền lực. Trong dịp này, một số trung thần nhà Trần như Trần Nguyên Hãn, Trần Khát Chân, Phạm Khả Vĩnh âm mưu trừ khử Quý Ly, nhưng thất bại. Kết quả, Hồ Quý Ly thẳng tay đàn áp: hơn 370 người thân tín và họ hàng của những người mưu sự bị giết sạch, tài sản bị tịch thu, con gái bị bắt làm nô tỳ, con trai từ một tuổi trở lên bị giết hoặc bị dìm nước. Nỗi sợ hãi bao trùm toàn quốc, đến mức dân chúng quen biết chỉ dám nhìn nhau chứ không dám trò chuyện. Các làng xã phải đặt trạm tuần canh, mọi người qua lại đều bị kiểm tra gắt gao.
Ông tự xưng là Quốc tổ Chương hoàng, cho ra vào dùng tới 12 lạng vàng; con trưởng là Hồ Nguyên Trừng giữ chức Tư đồ, con thứ là Hồ Hán Thương xưng Nhiếp Thái phó, trực tiếp tham gia điều hành triều chính.
Năm 1399, khởi nghĩa của Nguyễn Nhữ Cái bùng phát với hàng vạn người tham gia, cướp bóc khắp vùng Lập Thạch, sông Đáy, Lịch Sơn, sông Đà, Tản Viên. Chính quyền địa phương gần như bất lực, mãi bốn tháng sau mới được An phủ sứ Đông Lộ Nguyễn Bằng Cử dẹp yên.
Đến ngày 28 tháng 2 năm Canh Thìn (1400), Hồ Quý Ly buộc vua nhỏ tuổi phải nhường ngôi. Để hợp thức hóa, Quý Ly bắt hoàng tộc nhà Trần và các quan văn võ phải ba lần dâng biểu khuyên nhường. Cuối cùng, ông chính thức lên ngôi, đổi họ từ Lê sang Hồ, lập niên hiệu Thánh Nguyên, đặt quốc hiệu Đại Ngu, mở đầu cho triều đại mới.
Gia quyến
Cha: Trần Thuận Tông (1377 – 1400), là vị hoàng đế thứ 12 của triều Trần, trị vì từ năm 1388 đến năm 1398.
Mẹ: Khâm Thánh Hoàng hậu Hồ Thánh Ngâu, là con gái lớn của Hồ Quý Ly và Huy Ninh Công chúa.
Nhận định – đánh giá
Sau khi bị Hồ Quý Ly ép nhường ngôi vào năm Canh Thìn (1400), Trần Thiếu Đế không còn giữ danh hiệu hoàng đế mà chỉ được giáng xuống làm Bảo Ninh Đại vương (保寧大王). Tuy bị phế truất, nhưng do là cháu ngoại của Hồ Quý Ly, ông không bị giết hại như cha mình là Trần Thuận Tông, mà chỉ bị giam lỏng, quản thúc chặt chẽ, để loại bỏ khả năng trở thành ngọn cờ phục hồi nhà Trần.
Sự kiện Thiếu Đế bị phế truất cũng đồng nghĩa với việc triều đại nhà Trần chính thức chấm dứt sau 175 năm trị vì Đại Việt, mở ra triều đại mới của nhà Hồ. Từ đó, tên tuổi và số phận về sau của ông gần như rơi vào quên lãng, không có sử liệu nào ghi chép rõ ràng.
Tài liệu tham khảo
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
