Đình thờ Bà Chúa Kho (Đình Giảng Võ – Ba Đình, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Đình Giảng Võ, còn gọi là Đền Bà Chúa Kho, tọa lạc tại số 129 phố Giảng Võ, phường Cát Linh, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội. Di tích nằm trên vùng đất xưa vốn là nơi đặt trường Giảng Võ – trung tâm luyện binh của kinh thành Thăng Long. Đền thờ Bà Lý Châu Nương (tức Lý Thị Châu), một nữ tướng triều Trần phụ trách kho lương quân đội, được nhân dân tôn xưng là “Bà Chúa Kho”. Bà được xem là vị thần phù trợ cho tài lộc và sự no đủ, nên đền trở thành điểm đến linh thiêng, nơi người dân thường đến dâng hương, tưởng niệm và cầu may mắn trong cuộc sống.

Lịch sử và nhân vật

Theo thần phả cổ lưu tại đình Giảng Võ, Bà Chúa Kho – tên thật Lý Châu Nương, sinh ra tại phường Võ Trại (nay là khu vực phố Giảng Võ, quận Đống Đa, Hà Nội), thuộc huyện Quảng Đức, phủ Phụng Thiên, kinh thành Thăng Long xưa. Từ nhỏ, bà đã nổi tiếng thông minh, nết na, giỏi văn chương và tỏ rõ khí chất kiên cường. Khi trưởng thành, bà theo học tại phường Bích Câu, nơi quy tụ nhiều nhân tài của kinh thành thời Trần.

Năm 22 tuổi, Lý Châu Nương kết duyên cùng Trần Thái Bảo, một võ tướng tài ba từng trấn giữ vùng Hoan Châu (nay thuộc Nghệ An – Hà Tĩnh). Ông là người từng phục vụ dưới hai triều vua Trần Thái Tông và Trần Nhân Tông, lập nhiều công lớn trong sự nghiệp bảo vệ đất nước. Trong thời kỳ kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba (1287 – 1288), bà được triều đình giao trọng trách quản lý kho lương quân đội tại Thăng Long, một vị trí đặc biệt quan trọng, góp phần đảm bảo hậu cần cho các chiến thắng vang dội ở Vạn Kiếp và Bạch Đằng.

Tương truyền, khi kho lương bị quân giặc xâm phạm, bà đã kiên quyết bảo vệ đến cùng và hy sinh anh dũng. Sau khi mất, “trong kho lương của thành Thăng Long vang lên tiếng sấm lớn, hồn Châu Nương bay về cõi trời, để lại chiếc khăn hồng và đôi hài khảm phượng bị cuốn theo gió bay về đúng nơi bà sinh ra – làng Giảng Võ.” Dân làng vô cùng thương tiếc, đã chôn cất chiếc khăn và đôi hài tại nơi ấy để tưởng nhớ công lao của bà.

Kỳ lạ thay, khi giặc tràn vào cướp phá kho lương, “một con rắn thần từ trong kho lao ra dữ tợn”, khiến quân giặc kinh hãi tháo chạy. Sau khi đất nước toàn thắng, vua Trần nghe chuyện vô cùng cảm động, đã sắc phong cho bà danh hiệu “Hiển ứng anh linh khố lương công chúa Chủ Khố Đại Vương Phu Nhân Thánh Mẫu”, đồng thời cho dựng đền thờ tại vị trí kho lương cũ. Từ đó, Đền Bà Chúa Kho Giảng Võ trở thành nơi thờ tự linh thiêng, không chỉ để tưởng nhớ người nữ tướng trung trinh, mà còn là biểu tượng cho đức hi sinh, sự đảm đang và phúc lộc sung túc trong tâm thức người Việt.

Kiến trúc cảnh quan

Đình Giảng Võ – nơi thờ Bà Chúa Kho Lý Châu Nương – toạ lạc tại ngõ 612 đường La Thành, phường Giảng Võ, quận Ba Đình, Hà Nội, trên khu đất rộng gần 2.000 m², vốn là trung tâm làng Giảng Võ xưa. Mặc dù trải qua nhiều biến động của thời gian và chiến tranh, ngôi đình vẫn giữ được vẻ cổ kính, trang nghiêm và đã được trùng tu nhiều lần để bảo tồn giá trị kiến trúc truyền thống.

Phía trước đình là miếu thờ Cô Đệ Nhất và Cô Đệ Nhị, hai thị nữ trung thành hầu cận Bà Chúa Kho. Khu trung tâm gồm nhà Phương Đình và toà Đại Đình, trong đó toà Đại Đình là nơi đặt Bài vị và Long ngai của Bà. Hai bên Phương Đình là nhà Tả mạc và Hữu mạc, được xem là phần kiến trúc cổ nhất còn lại của di tích, mang đậm phong cách nhà gỗ truyền thống Việt Nam với kết cấu vì kèo quá giang, đầu hồi bít đốc, và các trụ đỡ mái chạm khắc tinh xảo. Trên đỉnh trụ có hai con nghê đá quay mặt vào nhau, biểu tượng cho sự linh thiêng và bảo hộ.

Trong khuôn viên đình còn lưu giữ bốn con nghê đá, hai tấm bia cổ cùng một số trụ kê cột bằng đá xanh – dấu tích kiến trúc cổ còn sót lại. Trên nóc đình có bức đại tự ghi bốn chữ “Lý Trần phương danh”, tôn vinh công đức của hai triều đại Lý – Trần. Bên trong, bức đại tự “Nữ trung anh kiệt” cùng đôi câu đối ca ngợi tài đức và công lao của Bà:

Tài chính túc sung quân, môn nội mệnh văn Thiên tử chiếu.
Âm mưu năng thoái lỗ, quốc trung danh chấn nữ thần cơ.

Dịch:

Của cải đủ nuôi quân, khắp chốn nghe tin Vua xuống chiếu.
Mưu hay lui giặc dữ, nước nhà nức tiếng gái tài cao.

Phía trước đình là khoảng sân rộng rợp bóng cây đa cổ thụ soi mình xuống mặt nước trong xanh, tạo nên không gian thanh tịnh, linh thiêng, góp phần tôn thêm vẻ uy nghiêm và giá trị văn hoá – lịch sử của ngôi đình cổ giữa lòng Hà Nội.

Hiện vật

Hiện nay nơi thờ chính của bà ở Đền Bà Chúa Kho Giảng Võ còn lưu giữ rất nhiều hoành phi, câu đối, các bức đại tự kể về và ca ngợi công lao của Bà Lý Thị Châu.

Lễ Hội

Lễ hội đình Giảng Võ – nơi thờ Bà Chúa Kho Lý Châu Nương – là một trong những sinh hoạt tín ngưỡng dân gian đặc sắc của cư dân Thăng Long – Hà Nội, được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ công lao của vị nữ tướng tài ba và tôn vinh truyền thống uống nước nhớ nguồn. Theo lệ cổ, đình Giảng Võ có hai kỳ lễ lớn vào tháng Hai và tháng Bảy âm lịch, tương ứng với ngày sinh và ngày hoá của Bà Chúa Kho.

Hội tháng Hai là lễ chính, trước đây kéo dài 7 ngày, nay duy trì trong 3 ngày (từ 11 đến 13 tháng Hai âm lịch) với nhiều nghi thức truyền thống. Ngày 11, dân làng cử hành lễ tế yết buổi sáng để cáo yết và xin phép mở hội, buổi chiều là lễ dâng hương (hay lễ trình) của các chạ anh, chạ em thuộc khu vực “Thập tam trại” gồm các làng Vạn Phúc, Ngọc Khánh, Đại Yên, Hữu Tiệp, Cống Vị, Kim Mã, Ngọc Hà, Liễu Giai, Hào Nam… cùng các đoàn đại diện từ Lệ Mật (Gia Lâm), quê gốc nội tộc của Thập tam trại, và Đình Bảng (Bắc Ninh) – quê nội của Bà, đều về dự hội.

Ngày 12 là chính lễ, gồm lễ tế long trọng có sự tham gia của các làng trại và lễ tế nữ quan, tượng trưng cho lòng tri ân công đức người nữ anh hùng. Sau lễ tế, dân chúng và khách thập phương nô nức dâng hương, cùng nhau tham dự các trò vui dân gian mang đậm bản sắc văn hóa như cờ người (biểu trưng cho trí tuệ và tinh thần thượng võ), bắt vịt trong ao đình (người thắng được cho là nhận lộc của Bà, hứa hẹn một năm may mắn), ca hát, ngâm thơ, hát ca trù trên bờ ao, cùng các tiết mục múa rối nước, rối cạn mời từ các phường rối nổi tiếng Thạch Thất (Hà Tây) và Thuận Thành (Bắc Ninh), diễn chèo và tuồng vào ban đêm.

Ngày 13 diễn ra lễ tạ trong đình, khép lại ba ngày hội đầy linh thiêng và đậm đà văn hóa dân gian. Riêng hội tháng Bảy, tổ chức vào ngày 20 âm lịch, là ngày tưởng niệm Bà Chúa Kho hoá thân, chỉ cử hành lễ dâng hương trang trọng của dân làng Giảng Võ và làng Đình Bảng, không tổ chức trò hội.

Lễ hội đình Giảng Võ không chỉ là dịp tưởng nhớ vị nữ thần “Hiển ứng anh linh khố lương công chúa Chủ Khố Đại Vương Phu Nhân Thánh Mẫu”, mà còn là minh chứng sống động cho sự giao thoa giữa lịch sử – tín ngưỡng – nghệ thuật dân gian, góp phần bảo tồn nét đẹp văn hoá truyền thống Thăng Long – Hà Nội.

Xếp hạng

Ngày 20 tháng 7 năm 1994, Đình Giảng Võ chính thức được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ra quyết định công nhận là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia