Hội Yên Thế – Xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh.

Thời gian

Ba ngày 15, 16 và 17 tháng 3 Dương lịch hàng năm

Địa điểm tổ chức

Xã Yên Thế, Tỉnh Bắc Ninh.

Nhân vật thờ tự

Hoàng Hoa Thám (1858 – 1913), tên thật là Trương Văn Thám, quê ở Tiên Lữ, Hưng Yên, là một trong những lãnh tụ nông dân nổi tiếng chống Pháp cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.

Hoàng Hoa Thám từng gia nhập nghĩa binh của Trần Xuân Soạn, lãnh binh Bắc Ninh. Khi Pháp chiếm Bắc Kỳ lần thứ 2 (tháng 4 năm 1882), ông tham gia khởi nghĩa của Cai Kinh (Hoàng Đình Kinh) ở Hữu Lũng (1882–1888). Cuối năm 1885 ông cùng Bá Phức trở lại Yên Thế đứng dưới cờ của Lương Văn Nắm.

Tháng 4 năm 1892, Đề Nắm bị thủ hạ Đề Sặt sát hại. Hoàng Hoa Thám trở thành thủ lĩnh tối cao của phong trào Yên Thế, tiếp tục hoạt động, lập căn cứ ở Yên Thế và trở thành thủ lĩnh danh tiếng nhất của phong trào với biệt danh “Hùm thiêng Yên Thế”. Trong gần 30 năm lãnh đạo, ông đã tổ chức đánh nhiều trận, tiêu biểu là Luộc Hạ, Cao Thượng (tháng 10 năm 1890), thung lũng Hố Chuối (tháng 12 năm 1890) và Đồng Hom (tháng 2 năm 1892), trực tiếp đương đầu với các Thiếu tướng Godin, Voyron và Đại tá Frey.

Từ 1897 đến 1909, Pháp nhiều lần thương lượng với Hoàng Hoa Thám để “tạm hòa”, cho phép ông cai quản một vùng Yên Thế đổi lấy việc giữ yên trật tự. Tuy nhiên, sau đó Pháp nuốt lời tiếp tục tấn công, buộc nghĩa quân phải chiến đấu đến cùng.

Đến 1913, phong trào Yên Thế suy yếu do bị bao vây, cạn lương thực và lực lượng giảm sút. Năm đó, Hoàng Hoa Thám bị phản bội và bị sát hại tại vùng Hữu Lũng (Lạng Sơn), chấm dứt hơn 29 năm khởi nghĩa Yên Thế.

Sau khi cuộc khởi nghĩa Yên Thế thất bại, lễ hội Phồn Xương không còn được tổ chức với quy mô và diễn trình như trước. Thay vào đó, nhân dân Phồn Xương thường tổ chức hội vào ngày 5 tháng Giêng (ngày giỗ của Hoàng Hoa Thám) để tưởng nhớ vị anh hùng của dân tộc. Năm 1984, nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày nổ ra cuộc khởi nghĩa Yên Thế, tỉnh Hà Bắc đã quyết định tổ chức Lễ hội Phồn Xương vào 3 ngày 15, 16 và 17 tháng 3 Dương lịch hàng năm và lấy tên là Lễ hội Yên Thế.

Lễ hội

Sáng ngày 16 tháng 3 là dịp chính hội, chính quyền cùng nhân dân địa phương bắt đầu tổ chức lễ khai hội. Đoàn rước ngựa từ làng Hả được đón về Phồn Xương, mở đầu cho chuỗi hoạt động của đoàn rước. Tiếp đó là lễ dâng hương tưởng niệm vị anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám và các nghĩa sĩ đã tham gia cuộc khởi nghĩa.

Đoàn rước của xã Phồn Xương mang lư hương từ chùa Lèo về khu vực trung tâm lễ hội. Dẫn đầu là đội múa lân và người múa cờ ngũ hành. Theo sau là kiệu được bốn trai đinh khiêng, trên kiệu đặt mâm xôi gấc và thủ lợn luộc chín. Hai bên kiệu có người che tàn, lọng; phía sau là các cụ cao tuổi trong trang phục truyền thống, rồi đến đông đảo nhân dân ăn mặc chỉnh tề cùng tiến vào lễ đài. Những người khiêng kiệu, cầm cờ, tàn, lọng đều mặc áo đỏ, đầu chít khăn đỏ, tạo nên không khí trang nghiêm và rộn ràng.

Đoàn rước kiệu bát cống của thị trấn Cầu Gồ gồm tám trai tân được tuyển chọn kỹ lưỡng, mặc áo, đầu chít khăn đỏ. Trên kiệu đặt mâm ngũ quả cùng xôi oản. Khi đến giờ lành, đoàn bắt đầu tiến về nơi thờ tự tưởng niệm. Dẫn đầu vẫn là đội múa lân, sư, cùng các anh hề và chú Tễu biểu diễn vui nhộn theo nhịp trống. Tiếp theo là cờ ngũ hành, rồi đến mười trai đinh đi thành hai hàng, tay cầm bát bửu. Sau đó là kiệu, hai bên có người cầm lọng che, nối tiếp là các cụ ông trong trang phục tế lễ, rồi đến các cụ bà mặc áo vàng truyền thống.

Hai kiệu của xã Phồn Xương và thị trấn Cầu Gồ cùng đứng uy nghi hai bên tượng đài, phía dưới là hàng ngũ đại biểu và khách thập phương trang trọng dự lễ, hướng về tượng đài Hoàng Hoa Thám trong không khí linh thiêng và thành kính.

Khi lễ khai hội kết thúc, tại đồn Phồn Xương (trong đền thờ Bà Ba), nhân dân chẩn bị lễ vật để tế linh hồn các nghĩa quân. Lễ vật cúng tế bao gồm 5 mâm lễ có đầy đủ gà, bánh dầy, cơm nắm, bánh gio, chè lam, xôi, thịt lợn ba chỉ luộc, rau diếp, 6 chiếc bát con, 6 đôi đũa, rượu, bánh chưng vuông, muối trắng, muối vừng.

Trò chơi dân gian

Hết phần lễ là đến phần hội, tại hội Yên Thế hiện nay vẫn duy trì tổ chức một số trò chơi dân gian truyền thống:

Đánh đu: Một trò chơi quen thuộc thể hiện sức mạnh, sự dẻo dai và khéo léo. Nam nữ thanh niên cùng tham gia, thể hiện tinh thần vui tươi, phóng khoáng và khát vọng vươn lên, tượng trưng cho ước mong mùa màng bội thu.

Đấu vật: Đây là trò chơi thể hiện tinh thần thượng võ, sức mạnh và lòng quả cảm của con người Yên Thế. Các đô vật khỏe mạnh tranh tài trong tiếng hò reo cổ vũ của người xem, tạo nên không khí sôi nổi, náo nhiệt.

Chơi cờ tướng: Cờ tướng là trò chơi trí tuệ, thu hút nhiều người cao tuổi và những người yêu thích chiến lược. Không khí thi đấu diễn ra chậm rãi, trí tuệ nhưng cũng rất hấp dẫn.

Kéo co: Trò chơi thể hiện tinh thần đoàn kết, sức mạnh tập thể. Hai đội cùng nỗ lực giành chiến thắng trong tiếng reo hò cổ vũ, tạo nên không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng.

Tài liệu tham khảo

Trần Thị Nhung, 2013, Khai thác lễ hội Yên Thế phục vụ du lịch, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội, Hà Nội.
Trần Hoàng Biên, 2019, Quản lý lễ hội Yên thế, thị trấn Cầu gồ, huyện Yên thế, tỉnh Bắc Giang, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương, Hà Nội.

Các ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Hoi Yen The

Time
Three days: 15, 16, and 17 March (solar calendar) each year

Venue
Yen The Commune, Bac Ninh Province

Honored Figure
Hoang Hoa Tham (1858–1913), born Truong Van Tham in Tien Lu, Hung Yen, was one of the most prominent peasant leaders in the anti-French resistance in the late 19th and early 20th centuries.
Hoang Hoa Tham once joined the militia of Tran Xuan Soan, the military commander of Bac Ninh. When the French launched their second occupation of Bac Ky (April 1882), he took part in the uprising led by Cai Kinh (Hoang Dinh Kinh) in Huu Lung (1882–1888). At the end of 1885, he and Ba Phuc returned to Yen The under the banner of Luong Van Nam.

In April 1892, after De Nam was assassinated by De Sat, Hoang Hoa Tham became the supreme leader of the Yen The movement. He continued resistance activities, established bases in Yen The, and became its most renowned leader, earning the epithet “The Sacred Tiger of Yen The.” Over nearly 30 years of leadership, he organized many battles, notably at Luoc Ha and Cao Thuong (October 1890), Ho Chuoi Valley (December 1890), and Dong Hom (February 1892), confronting Major Generals Godin, Voyron, and Colonel Frey.

From 1897 to 1909, the French repeatedly negotiated with Hoang Hoa Tham for temporary truces, allowing him to administer a portion of Yen The in exchange for maintaining order. However, they later broke their promises and resumed attacks, forcing the insurgents to fight to the very end.

By 1913, the Yen The movement weakened due to encirclement, food shortages, and declining manpower. That year, Hoang Hoa Tham was betrayed and assassinated in the Huu Lung area (Lang Son), bringing an end to more than 29 years of the Yen The uprising.

After the failure of the uprising, the Phon Xuong Festival was no longer held with its former scale and rituals. Instead, the people of Phon Xuong gathered annually on the 5th day of the first lunar month (the death anniversary of Hoang Hoa Tham) to honor the national hero. In 1984, on the 100th anniversary of the outbreak of the Yen The uprising, Ha Bac Province decided to restore the Phon Xuong Festival, organizing it on 15–17 March annually and officially renaming it the Yen The Festival.

The Festival

The main festival day is the morning of 16 March, when local authorities and residents hold the opening ceremony. The horse procession from Ha Village is welcomed to Phon Xuong, marking the start of a series of ritual activities. This is followed by the incense-offering ceremony honoring national hero Hoang Hoa Tham and the fallen insurgent soldiers.

The procession of Phon Xuong Commune carries an incense burner from Leo Pagoda to the festival’s central area. Leading the procession are the lion dance troupe and performers carrying the Five-Element flag. Behind them is a palanquin borne by four young men, on which rests a tray of gac sticky rice and a boiled pig’s head. People holding parasols accompany the palanquin on both sides, followed by elderly participants in traditional attire, then the local residents—neatly dressed—advancing toward the ceremonial stage. The palanquin bearers and flag holders all wear red garments and red headscarves, creating a solemn yet vibrant atmosphere.

The bat cong palanquin procession from Cau Go Town consists of eight carefully selected young men dressed in red garments and headscarves. The palanquin carries a tray of five fruits and offerings of sticky rice. At the auspicious hour, the procession moves toward the memorial site. Leading it are lion and dragon dancers, accompanied by jesters and the character Chu Teu, performing lively acts to drum rhythms. Next are the Five-Element flags, followed by ten young men in two rows holding sacred ceremonial objects. Behind them is the palanquin with attendants holding parasols, then elderly men in ceremonial robes, and elderly women in traditional yellow garments.

The two palanquins from Phon Xuong Commune and Cau Go Town stand solemnly on either side of the monument, while delegates and visitors gather respectfully below, facing the statue of Hoang Hoa Tham in an atmosphere of reverence and sanctity.

After the opening ceremony, at the Phon Xuong garrison (inside Ba Ba Temple), villagers prepare offerings to honor the spirits of the insurgent soldiers. The offerings include five ceremonial trays containing chicken, banh day, rice balls, banh gio, che lam, sticky rice, boiled pork belly, lettuce, six small bowls, six pairs of chopsticks, wine, square banh chung, white salt, and sesame salt.

Folk Games

Following the rituals, the festival shifts to recreational activities. The Yen The Festival still preserves several traditional folk games:

Swinging on the bamboo swing: A well-known game demonstrating strength, flexibility, and agility. Young men and women participate enthusiastically, symbolizing joy, freedom, and aspirations for abundant harvests.

Wrestling: This game expresses the martial spirit, strength, and bravery of the people of Yen The. Strong wrestlers compete amid cheering crowds, creating an energetic and dynamic atmosphere.

Chinese chess (co tuong): An intellectual game attracting many elders and strategy enthusiasts. The matches progress slowly and thoughtfully, yet remain deeply engaging.

Tug-of-war: Symbolizing unity and collective strength, two teams compete amid loud cheers, fostering community spirit and joy.

References

Trần Thị Nhung, 2013, Khai thác lễ hội Yên Thế phục vụ du lịch, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội, Hà Nội.
Trần Hoàng Biên, 2019, Quản lý lễ hội Yên thế, thị trấn Cầu gồ, huyện Yên thế, tỉnh Bắc Giang, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương, Hà Nội.

Tiếng Pháp

Hoi Yen The

Temps

Trois jours : les 15, 16 et 17 mars (calendrier solaire) chaque année

Lieu

Commune de Yen The, province de Bac Ninh

Personnage honoré

Hoang Hoa Tham (1858–1913), de son vrai nom Truong Van Tham, originaire de Tien Lu (Hung Yen), fut l’un des chefs paysans les plus connus du mouvement de résistance contre les Français à la fin du XIXᵉ et au début du XXᵉ siècle.

Hoang Hoa Tham rejoignit d’abord les troupes insurgées de Tran Xuan Soan, commandant militaire de Bac Ninh. Lorsque les Français occupèrent le Tonkin pour la deuxième fois (avril 1882), il participa au soulèvement de Cai Kinh (Hoang Dinh Kinh) à Huu Lung (1882–1888). À la fin de 1885, il retourna à Yen The avec Ba Phuc sous la bannière de Luong Van Nam.

En avril 1892, après l’assassinat de De Nam par De Sat, Hoang Hoa Tham devint le chef suprême du mouvement de Yen The. Il poursuivit les activités de résistance, établit des bases dans la région et en devint la figure la plus renommée, surnommé le « Tigre sacré de Yen The ». Durant près de 30 ans de direction, il mena de nombreuses batailles, notamment à Luoc Ha et Cao Thuong (octobre 1890), dans la vallée de Ho Chuoi (décembre 1890) et à Dong Hom (février 1892), affrontant directement les généraux Godin, Voyron et le colonel Frey.

De 1897 à 1909, les Français négocièrent à plusieurs reprises avec Hoang Hoa Tham pour conclure des « trêves temporaires », lui permettant d’administrer une partie de Yen The en échange du maintien de l’ordre. Cependant, ils rompirent ensuite leurs engagements et reprirent les attaques, obligeant les insurgés à combattre jusqu’au bout.

En 1913, le mouvement de Yen The s’affaiblit à cause de l’encerclement, du manque de vivres et de la diminution des forces. Cette même année, Hoang Hoa Tham fut trahi et assassiné dans la région de Huu Lung (Lang Son), mettant fin à plus de 29 ans d’insurrection.

Après l’échec du soulèvement, la fête de Phon Xuong ne fut plus célébrée avec l’ampleur et les rituels d’antan. À la place, les habitants de Phon Xuong organisèrent chaque année, le 5ᵉ jour du premier mois lunaire (jour anniversaire de la mort de Hoang Hoa Tham), une cérémonie commémorative. En 1984, à l’occasion du centenaire du soulèvement de Yen The, la province de Ha Bac décida de rétablir la fête de Phon Xuong, célébrée les 15, 16 et 17 mars chaque année, et de la renommer Fête de Yen The.

La Fête

Le 16 mars au matin est le jour principal de la fête ; les autorités locales et la population ouvrent la cérémonie inaugurale. La procession du cheval venant du village de Ha est accueillie à Phon Xuong, marquant le début de la série des activités rituelles. Elle est suivie de la cérémonie d’offrande d’encens en hommage au héros national Hoang Hoa Tham et aux insurgés tombés au combat.

La procession de la commune de Phon Xuong transporte l’encensoir depuis la pagode Leo jusqu’au centre du festival. En tête se trouvent la troupe de danse du lion et le porteur du drapeau des Cinq Éléments. Derrière eux marche un palanquin porté par quatre jeunes hommes, sur lequel est posée une corbeille de riz gluant au gac et une tête de porc bouillie. Des porteurs de parasols les accompagnent, suivis des anciens en tenue traditionnelle, puis de la population locale, vêtue avec soin, avançant vers l’estrade. Les porteurs du palanquin, des drapeaux et des parasols portent tous des habits rouges et un foulard rouge, créant une atmosphère solennelle et animée.

La procession du bat cong de la ville de Cau Go comprend huit jeunes hommes soigneusement sélectionnés, vêtus eux aussi d’habits et de foulards rouges. Le palanquin transporte un plateau de cinq fruits ainsi que du riz gluant. À l’heure propice, la procession se dirige vers le lieu de commémoration. En tête, la danse du lion et du dragon, accompagnée de bouffons et du personnage Chu Teu, rythme la marche au son des tambours. Viennent ensuite les drapeaux des Cinq Éléments, puis dix jeunes hommes disposés en deux rangées portant des insignes sacrés. Derrière eux marche le palanquin avec ses porteurs de parasols, suivi des anciens en tenue rituelle, puis des femmes âgées habillées de jaune traditionnel.

Les deux palanquins de Phon Xuong et de Cau Go se tiennent avec majesté de part et d’autre du monument, tandis que les représentants et les visiteurs se rassemblent solennellement au-dessous, tournés vers la statue de Hoang Hoa Tham dans une atmosphère empreinte de respect et de recueillement.

Après la cérémonie d’ouverture, au poste de Phon Xuong (dans le temple Ba Ba), les habitants préparent des offrandes pour honorer les esprits des insurgés. Les offrandes comprennent cinq plateaux rituels contenant du poulet, des banh day, des boulettes de riz, des banh gio, du che lam, du riz gluant, du porc bouilli, de la laitue, six petits bols, six paires de baguettes, de l’alcool, des banh chung carrés, du sel blanc et du sel au sésame.

Jeux populaires

Après la partie rituelle vient la partie festive. La Fête de Yen The conserve encore plusieurs jeux traditionnels :

La balançoire : un jeu familier exprimant la force, la souplesse et l’adresse. Les jeunes hommes et femmes y participent, symbolisant la gaieté, l’élan vital et l’aspiration à une récolte abondante.

La lutte traditionnelle : ce jeu met en valeur l’esprit martial, la vigueur et le courage du peuple de Yen The. Les lutteurs s’affrontent sous les acclamations enthousiastes, créant une ambiance vive et animée.

Les échecs chinois (co tuong) : un jeu intellectuel qui attire les personnes âgées et les amateurs de stratégie. Les parties, lentes et réfléchies, n’en restent pas moins captivantes.

Le tir à la corde : un jeu symbolisant l’unité et la force collective. Deux équipes s’affrontent dans l’enthousiasme général, renforçant la cohésion communautaire.

Références

Trần Thị Nhung, 2013, Khai thác lễ hội Yên Thế phục vụ du lịch, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội, Hà Nội.
Trần Hoàng Biên, 2019, Quản lý lễ hội Yên thế, thị trấn Cầu gồ, huyện Yên thế, tỉnh Bắc Giang, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương, Hà Nội.

Tiếng Trung

时间

每年阳历 3 月 15、16、17 日三天

举办地点

北宁省安世社

祭祀人物

黄花探（Hoang Hoa Tham，1858–1913），本名张文探（Truong Van Tham），籍贯兴安省先吕，是十九世纪末至二十世纪初著名的农民起义领袖之一。

黄花探曾加入北宁领兵陈春蒜（Tran Xuan Soan）的义军。1882 年 4 月法国第二次占领北圻时，他参加了黄廷经（Hoang Dinh Kinh，又称 Cai Kinh）在 Huu Lung（互陇）地区领导的起义（1882–1888）。1885 年底，他与巴福（Ba Phuc）回到安世（Yen The），追随梁文南（Luong Van Nam）。

1892 年 4 月，提南（De Nam）被部下提薩（De Sat）杀害后，黄花探成为安世运动的最高领袖。他继续开展武装活动，在安世建立根据地，成为该运动最著名的领袖，被称为“安世神虎”。近 30 年的领导期间，他组织了多次重要战斗，如 1890 年 10 月的洛夏、高清，1890 年 12 月的胡蕉谷，以及 1892 年 2 月的同含，曾直接对抗法军少将 Godin、Voyron 和 Frey 上校。

1897 至 1909 年间，法方多次与黄花探谈判“暂时和解”，允许他管理安世部分地区以换取治安稳定。然而此后法方违背承诺继续发动进攻，迫使义军殊死抵抗。

1913 年，由于被包围、粮食匮乏和兵力衰减，安世运动日渐式微。同年，黄花探在谅山省互陇地区遭人出卖并被暗杀，结束了长达二十九年的安世起义。

安世起义失败后，繁昌（Phon Xuong）传统节会不再按原规模举行。当地民众改为每年农历正月初五（黄花探祭日）举办纪念活动。1984 年，值安世起义爆发 100 周年，河北省决定恢复繁昌节会，并定为每年阳历 3 月 15、16、17 日举行，命名为“安世节”。

节会活动

3 月 16 日上午为正会日，当地政府与民众举行开幕仪式。从哈村举行的迎马队伍被接引至繁昌，拉开祭典序幕。随后进行祭献仪式，缅怀民族英雄黄花探及为起义牺牲的义士。

繁昌社的迎香炉队伍从 Leopagoda（寺庙 Lèo）抬香炉前往节会中心。队伍前方是舞狮队与五行旗表演者。随后是由四名丁男抬着的花轿，轿上放置红果糯米饭与煮熟的猪头。花伞侍者在两侧护持，之后是身着传统服饰的长者，接着是衣着整齐的民众，一同进入祭台。抬轿与持旗者均穿红衣、戴红巾，场面庄重而热烈。

沟古镇（Cau Go）的八贡花轿队由八名精挑细选的青年抬轿，均着红衣红巾。轿上供有五果盘与糯米糕点。良辰一到，队伍便向祭祀地点出发。前方仍为舞狮舞龙队，其后是小丑与“咀笑”（Chu Teu）角色伴随鼓点表演。接着是五行旗，后有十名丁男分两列手持八宝器物。再后是花轿及持伞者，随后是身穿祭服的老者，最后是穿黄传统服饰的老妇队伍。

繁昌社与沟古镇的两队花轿并列立于纪念碑两侧，下方为出席的代表与各地宾客，庄重地朝向黄花探雕像，气氛神圣而肃穆。

开幕仪式结束后，在繁昌屯（位于三婆庙内），民众准备祭品以祭奠义军亡灵。祭品包括五盘供物：鸡、粢糕、饭团、灰糕、姜糖糕、糯米饭、三层煮猪肉、生菜、六只小碗、六双筷子、酒、方形粽、白盐与芝麻盐。

民俗游戏

祭典结束后进入娱乐活动。安世节仍保持多项传统游戏：

荡秋千：展示力量、柔韧与技巧的传统游戏，青年男女共同参与，象征欢乐、自由与丰收愿望。
摔跤：展现安世人民尚武精神、力量与勇气。摔跤手在观众呐喊助威中激烈角逐，场面热烈。
象棋（中国象棋／co tuong）：智力游戏，吸引长者与策略爱好者。比赛节奏缓慢沉着，却十分引人入胜。
拔河：象征团结与集体力量。两队在欢呼声中全力竞争，增强社区凝聚力。

参考资料

Trần Thị Nhung, 2013, Khai thác lễ hội Yên Thế phục vụ du lịch, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội, Hà Nội.
Trần Hoàng Biên, 2019, Quản lý lễ hội Yên thế, thị trấn Cầu gồ, huyện Yên thế, tỉnh Bắc Giang, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương, Hà Nội.

Chấm điểm

Biên tập: Mi Vũ

Tháng 4

Nội Dung Chính

Thông tin khác

Tải Apps