Xuất thân
Phan Huy Chú sinh tại thôn Thụy Khuê, huyện Yên Sơn, phủ Quốc Oai (xưa thuộc Sơn Tây, sau là Hà Tây, nay thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, Hà Nội). Quê gốc của ông ở thôn Chi Bông, xã Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay thuộc xã Thạch Châu, huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh). Ông có tên khai sinh là Hạo, sau đổi thành Chú để tránh húy triều Nguyễn; tự Lâm Khanh, hiệu Mai Phong.
Ông sinh ra trong gia đình khoa bảng nổi tiếng. Cha ông là Phan Huy Ích, Tiến sĩ, từng giữ chức Lễ bộ Thượng thư và làm quan qua ba triều Lê Trung Hưng, Tây Sơn và Nguyễn. Ông nội là Tiến sĩ Phan Huy Cận (sau đổi tên là Áng), người chuyển về sống ở Thụy Khuê từ năm 1787 và trở thành thủy tổ của chi họ Phan Huy tại đây. Một người chú khác của ông, Phan Huy Ôn, cũng là nhà nho nổi tiếng thời Lê Trung Hưng.
Mẹ ông là bà Ngô Thị Thực, con gái Ngô Thì Sĩ và em gái Ngô Thì Nhậm, vì vậy ông cũng chịu ảnh hưởng từ truyền thống học thức của dòng họ Ngô. Bà mất khi ông mới 10 tuổi. Ông còn một anh trai là Phan Huy Thực.
Lớn lên trong môi trường gia đình danh giá, hiếu học và được tiếp xúc với nhiều trí thức đương thời, Phan Huy Chú sớm hình thành năng lực và phong thái của một học giả. Thuở nhỏ, ông được cha và cậu ruột Ngô Thì Nhậm dạy dỗ cẩn thận từ năm sáu tuổi, nên nổi tiếng hay chữ ở vùng Quốc Oai. Tuy vậy, dù dự thi Hương hai lần (1807 và 1819), ông chỉ đỗ Tú tài, nên người đời gọi ông là “Kép Thầy”. Sau đó, ông từ bỏ con đường khoa cử để chuyên tâm vào nghiên cứu và trước tác.
Phan Huy Chú kết hôn với bà Nguyễn Thị Vũ, con gái Tiến sĩ Nguyễn Thế Lịch (còn gọi Nguyễn Gia Phan), người thôn Yên Lũng, Từ Liêm. Ông Lịch giỏi y thuật và từng làm quan đến chức Thượng thư Bộ Hộ dưới triều Tây Sơn, sau bị vua Gia Long xử phạt tại Văn Miếu năm 1803 cùng Ngô Thì Nhậm.
Sự nghiệp chính trị
Ngay từ khi còn đi học, Phan Huy Chú đã bắt tay biên soạn bộ Lịch triều hiến chương loại chí, một bộ sách đồ sộ mang tính bách khoa. Đến năm 1809, công trình này cơ bản đã hoàn thành.
Năm 1820, dưới triều Minh Mạng, ông được triệu vào kinh đô Huế và bổ nhiệm làm Biên tu tại Quốc Tử Giám. Cùng thời điểm, triều đình cũng triệu tập nhiều trí thức Bắc Thành vào kinh. Trong đó, một số người như Nguyễn Đăng Sở được trao chức Tu soạn ở Hàn lâm viện, còn Phan Huy Chú và các sĩ nhân khác được bổ vào các chức Biên tu, Kiểm thảo tùy theo năng lực.
Năm 1821, Phan Huy Chú dâng lên vua bộ Lịch triều hiến chương loại chí gồm 49 quyển. Nhà vua thưởng cho ông áo sa và bạc. Tuy nhiên, khi xem sách, Minh Mạng cũng tỏ ý phê bình rằng lối lập luận trong tác phẩm đôi chỗ thiên về họ Trịnh.
Đến năm 1823, ông dâng sớ điều trần bốn việc nhưng nội dung bị vua đánh giá là không sát thực tế nên bác bỏ.
Năm 1825, ông được cử làm Phó sứ sang Trung Quốc. Sau khi hoàn thành sứ mệnh trở về, ông lần lượt được bổ làm Phủ thừa phủ Thừa Thiên rồi thăng Hiệp trấn Quảng Nam (1829). Tuy nhiên, không lâu sau ông bị giáng chức vì mắc lỗi và được điều về Huế làm Thị độc Hàn lâm viện.
Năm 1831, ông tiếp tục được cử làm Phó sứ sang nhà Thanh, nhưng khi trở về, cả đoàn sứ bộ bị kết tội lộng quyền. Riêng ông bị cách chức. Sử sách chỉ ghi chung chung là đoàn sứ bộ đã lạm dụng việc sai phu trạm vận chuyển đồ riêng.
Năm 1832, để lập công chuộc tội, ông được cử đi theo phái bộ sang Batavia (nay thuộc Indonesia). Đến năm sau, nhờ hoàn thành nhiệm vụ, ông được khôi phục và bổ làm Tư vụ bộ Công.
Không lâu sau, do chán ngán chốn quan trường, ông cáo bệnh xin về quê ở làng Thanh Mai (huyện Tiên Phong, nay thuộc Ba Vì, Hà Nội). Tại đây, ông mở lớp dạy học và tiếp tục viết sách cho đến cuối đời.
Phần mộ và thờ tự
Phan Huy Chú mất ngày 27 tháng 4 năm Canh Tý (28 tháng 5 năm 1840) lúc 58 tuổi. Phần mộ của ông hiện ở tại thôn Mai Trai, xã Vạn Thắng, huyện Ba Vì, (trước thuộc Hà Tây, nay thuộc Hà Nội). Mộ phần của ông được tu sửa lại 2 lần và năm 2012 và được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2014.
Phan Huy Chú hiện được thờ tại nhà thờ họ Phan Huy thuộc khu di tích họ Phan Huy, ở thôn Gia Thiện và thôn Thanh Tân, xã Thạch Châu, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp bằng Chứng nhận di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia, theo Quyết định số 3777/QĐ/BT ngày 23/12/1995
Một số tác phẩm tiêu biểu
- Lịch triều hiến chương loại chí
- Hoàng Việt dư địa chí
- Mai Phong du Tây thành dã lục
- Hoa thiều ngâm lục (tập thơ đi sứ sang Trung Quốc)
- Hoa trình tục ngâm
- Hải trình chí lược, hay còn gọi là Dương trình ký kiến (ghi chép những điều trông thấy lúc đi Batavia)
- Lịch đại điển yếu thông luận,
- Và còn nhiều tác phẩm khác nay đã thất lạc
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Phan Huy Chu (1782–1840)
Background
Phan Huy Chu was born in Thuy Khue village, Yen Son district, Quoc Oai prefecture (formerly under Son Tay, later Ha Tay, now part of Sai Son commune, Quoc Oai district, Hanoi). His ancestral homeland was Chi Bong village, Thu Hoach commune, Thien Loc district, Duc Quang prefecture, Nghe An region (now belonging to Thach Chau commune, Thach Ha district, Ha Tinh). His birth name was Hao, later changed to Chu to avoid taboo names of the Nguyen dynasty; his courtesy name was Lam Khanh, and his pen name was Mai Phong.
He was born into a distinguished scholarly family. His father, Phan Huy Ich, was a Doctorate Degree holder who served as Minister of Rites and held office through three dynasties: Le Trung Hung, Tay Son, and Nguyen. His grandfather, Doctor Phan Huy Can (later renamed Ang), moved to live in Thuy Khue in 1787 and became the founding ancestor of the Phan Huy lineage there. Another uncle of his, Phan Huy On, was also a renowned Confucian scholar during the Le Trung Hung period.
His mother, Ngo Thi Thuc, was the daughter of Ngo Thi Si and younger sister of Ngo Thi Nham, which meant he inherited the scholarly traditions of the Ngo family as well. She passed away when he was only ten. He had an elder brother named Phan Huy Thuc.
Growing up in a prestigious, scholarly household and surrounded by contemporary intellectuals, Phan Huy Chu soon developed the abilities and demeanor of a learned scholar. As a child, he received careful instruction from his father and maternal uncle Ngo Thi Nham from the age of five or six, becoming known for his literary talent in the Quoc Oai region. However, despite taking the regional exam (Thi Huong) twice (in 1807 and 1819), he only achieved the Tu tai (Bachelor’s) degree, earning him the nickname “Kep Thay.” Afterwards, he abandoned the pursuit of civil service examinations and devoted himself to research and writing.
Phan Huy Chu married Nguyen Thi Vu, daughter of Doctor Nguyen The Lich (also known as Nguyen Gia Phan), from Yen Lung village, Tu Liem. Nguyen The Lich was skilled in medicine and once held the position of Minister of Revenue under the Tay Son dynasty, but was later punished by Emperor Gia Long at the Temple of Literature in 1803 along with Ngo Thi Nham.
Official Career
Even during his school years, Phan Huy Chu had begun compiling the monumental encyclopedic work Lich trieu hien chuong loai chi. By 1809, the work was essentially complete.
In 1820, under Emperor Minh Mang, he was summoned to the capital Hue and appointed Compiler (Bien tu) at the Imperial Academy (Quoc Tu Giam. At the same time, the court brought many scholars from Bac Thanh to the capital. Among them, some such as Nguyen Dang So were appointed as Editors (Tu soan) at the Han Lam Institute, while Phan Huy Chu and others were assigned positions as Compilers or Proofreaders depending on ability.
In 1821, he presented the completed Lich trieu hien chuong loai chi, consisting of 49 volumes, to the emperor. The king rewarded him with gauze robes and silver. However, after reading the work, Minh Mang also criticized it for containing arguments that appeared biased in favor of the Trinh lords.
In 1823, he submitted a memorial with four policy recommendations, but the emperor deemed them unrealistic and rejected them.
In 1825, he was sent as Deputy Envoy to China. After completing the mission and returning home, he was appointed Assistant Prefect of Thua Thien prefecture, then promoted to Deputy Governor of Quang Nam (1829). However, not long after, he was demoted for an offense and reassigned to Hue as Reader-in-Waiting at the Han Lam Institute.
In 1831, he was again appointed Deputy Envoy to the Qing court, but upon returning, the entire delegation was charged with abuse of authority. He was dismissed from office. Historical records state only vaguely that the mission had misused postal laborers for transporting private goods.
In 1832, to redeem himself, he was assigned to accompany the delegation to Batavia (present-day Indonesia). The following year, after successfully completing the task, he was reinstated and appointed Officer of the Ministry of Public Works (Bo Cong).
Soon afterward, weary of official life, he reported illness and retired to his hometown in Thanh Mai village (Tien Phong district, now part of Ba Vi, Hanoi). There, he opened a school and continued writing until the end of his life.
Burial and Commemoration
Phan Huy Chu passed away on April 27, Canh Ty year (May 28, 1840), at the age of 58. His tomb is located in Mai Trai village, Van Thang commune, Ba Vi district (formerly Ha Tay, now Hanoi). It was restored twice, most recently in 2012, and was recognized as a National Historical Site in 2014.
He is now venerated at the Phan Huy ancestral temples within the Phan Huy heritage complex in Gia Thien and Thanh Tan villages, Thach Chau commune, Loc Ha district, Ha Tinh. The site was designated a National Cultural–Historical Monument by the Ministry of Culture and Information (now the Ministry of Culture, Sports, and Tourism) under Decision No. 3777/QD/BT dated December 23, 1995.
Representative Works
- Lich trieu hien chuong loai chi
- Hoang Viet du dia chi
- Mai Phong du Tay thanh da luc
- Hoa thieu ngam luc (a poetry collection written during his mission to China)
- Hoa trinh tuc ngam
- Hai trinh chi luoc (also known as Duong trinh ky kien, a record of what he observed during the mission to Batavia)
- Lich dai dien yeu thong luan
- And many other works now lost.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Phan Huy Chu (1782-1840)
Origines
Phan Huy Chu naquit au village de Thuy Khue, district de Yen Son, prefecture de Quoc Oai (autrefois rattaché à Son Tay, puis à Ha Tay, aujourd’hui relevant de la commune de Sai Son, district de Quoc Oai, Hanoi). Sa lointaine origine familiale se situe au village de Chi Bong, commune de Thu Hoach, district de Thien Loc, prefecture de Duc Quang, province de Nghe An (aujourd’hui commune de Thach Chau, district de Thach Ha, Ha Tinh). Son nom de naissance était Hao ; il fut ensuite changé en Chu pour éviter un nom tabou sous la dynastie Nguyen ; son zi était Lam Khanh et son pseudonyme Mai Phong.
Il naquit dans une famille de lettrés renommée. Son père, Phan Huy Ich, était docteur, ancien ministre des Rites, et servit successivement sous les dynasties Le Trung Hung, Tay Son et Nguyen. Son grand-père, le docteur Phan Huy Can (plus tard renommé Ang), s’installa à Thuy Khue en 1787 et devint l’ancêtre de la branche locale de la famille Phan Huy. Un autre oncle, Phan Huy On, fut également un lettré réputé sous les Le Trung Hung.
Sa mère, Ngo Thi Thuc, était la fille de Ngo Thi Si et la sœur de Ngo Thi Nham ; de ce fait, Phan Huy Chu bénéficia également de la tradition savante de la famille Ngo. Elle mourut lorsqu’il n’avait que dix ans. Il avait aussi un frère aîné, Phan Huy Thuc.
Ayant grandi dans un milieu familial prestigieux et érudit, en contact avec de nombreux intellectuels de son époque, Phan Huy Chu développa très tôt les qualités et l’allure d’un véritable savant. Enfant, il fut instruit avec soin par son père et par son oncle maternel Ngo Thi Nham dès l’âge de six ans, ce qui le rendit célèbre pour son érudition dans la région de Quoc Oai. Cependant, malgré deux participations au concours Huong (1807 et 1819), il n’obtint que le grade de Tu tai, d’où son surnom de « Kep Thay ». Par la suite, il renonça à la carrière mandarine pour se consacrer entièrement à la recherche et à l’écriture.
Phan Huy Chu épousa Nguyen Thi Vu, fille du docteur Nguyen The Lich (également connu sous le nom Nguyen Gia Phan), originaire du village de Yen Lung, Tu Liem. Nguyen The Lich, réputé pour sa maîtrise de la médecine, exerça la fonction de ministre des Finances sous la dynastie Tay Son, mais fut condamné par Gia Long en 1803 au Temple de la Littérature, avec Ngo Thi Nham.
Carrière mandarinale
Dès ses années d’étude, Phan Huy Chu commença à rédiger le Lich trieu hien chuong loai chi, une vaste encyclopédie institutionnelle. En 1809, l’ouvrage était essentiellement achevé.
En 1820, sous le règne de Minh Mang, il fut convoqué à Hue et nommé Bien tu à l’Académie nationale (Quoc Tu Giam). À la même période, la cour impériale fit venir plusieurs lettrés du Nord ; parmi eux, Nguyen Dang So fut nommé Tu soan à l’Académie de Han lam, tandis que Phan Huy Chu et d’autres lettrés reçurent les postes de Bien tu ou Kiem thao selon leurs compétences.
En 1821, il présenta au souverain la version complète du Lich trieu hien chuong loai chi en 49 volumes. Le roi lui décerna une robe en gaze et de l’argent. Toutefois, Minh Mang critiqua certains passages qu’il jugeait trop favorables à la maison Trinh.
En 1823, il soumit un mémoire proposant quatre réformes, mais le contenu fut jugé peu réaliste et rejeté.
En 1825, il fut envoyé comme vice-ambassadeur en Chine. Au retour, il occupa successivement les postes de vice-préfet de Thua Thien, puis de Hiep tran à Quang Nam (1829). Cependant, il fut rapidement rétrogradé pour une faute administrative et rappelé à Hue comme Thi doc de l’Académie de Han lam.
En 1831, il fut de nouveau envoyé comme vice-ambassadeur auprès de la dynastie Qing, mais à leur retour, les membres de la mission furent accusés d’abus de pouvoir, notamment pour avoir utilisé des porteurs officiels pour transporter des biens personnels. Il fut destitué de ses fonctions.
En 1832, pour racheter sa faute, il fut envoyé dans la mission diplomatique à Batavia (l’actuelle Indonésie). L’année suivante, ayant accompli sa mission, il fut réhabilité et nommé Tu vu au ministère des Travaux publics.
Peu de temps après, lassé de la vie administrative, il demanda sa retraite et retourna au village de Thanh Mai (district de Tien Phong, aujourd’hui Ba Vi, Hanoi). Il y ouvrit une école et continua de rédiger ses ouvrages jusqu’à la fin de sa vie.
Tombe et culte
Phan Huy Chu mourut le 27 avril de l’année Canh Ty (28 mai 1840), à l’âge de 58 ans. Sa tombe se situe aujourd’hui au village de Mai Trai, commune de Van Thang, district de Ba Vi (anciennement Ha Tay, aujourd’hui Hanoi). Elle fut restaurée deux fois, dont en 2012, et fut classée monument historique national en 2014.
Phan Huy Chu est actuellement honoré dans les temples ancestraux de la famille Phan Huy situés dans le complexe patrimonial de cette lignée aux villages de Gia Thien et Thanh Tan, commune de Thach Chau, district de Loc Ha, province de Ha Tinh. Ce site fut reconnu monument historique national par le ministère de la Culture et de l’Information (aujourd’hui ministère de la Culture, des Sports et du Tourisme) par la décision n° 3777/QĐ/BT du 23 décembre 1995.
Quelques œuvres représentatives
- Lich trieu hien chuong loai chi
- Hoang Viet du dia chi
- Mai Phong du Tay thanh da luc
- Hoa thieu ngam luc (recueil poétique composé lors de sa mission en Chine)
- Hoa trinh tuc ngam
- Hai trinh chi luoc (ou Duong trinh ky kien, notes de voyage à Batavia)
- Lich dai dien yeu thong luan
- Et plusieurs autres œuvres aujourd’hui perdues.
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
潘輝箸（Phan Huy Chu，1782–1840）
出身
潘輝箸（Phan Huy Chu）生於瑞圭村、安山縣、國威府（古屬山西，後為河西，今屬河內市國威縣西山社）。其家族原籍於乞奉村、收獲社、天祿縣、德光府、乂安鎮（今屬河靜省石州縣石洲社）。他本名「皓」，後為避阮朝之諱而改名為「箸」；字「林卿」，號「梅峰」。
他出身於著名的科第世家。其父潘輝益（Phan Huy Ich）為進士，曾任禮部尚書，歷事後黎中興、西山與阮三朝。其祖父潘輝近（Phan Huy Can，後改名「昂」）為進士，自1787年起遷居瑞圭，成為當地潘輝氏一支的始祖。他的叔父潘輝溫（Phan Huy On）亦是黎中興時期著名儒士。
其母吳氏實（Ngo Thi Thuc）為吳時仕（Ngo Thi Si）之女、吳時任（Ngo Thi Nham）之妹，因此潘輝箸深受吳氏家族學風之影響。其母於他十歲時去世。他另有一兄潘輝實（Phan Huy Thuc）。
在名門、好學與多識之家庭環境中成長，並接觸當時眾多士林俊傑，使潘輝箸自幼即具備學者的才華與風範。六歲起，便由其父與舅吳時任親自教導，因此以文名著稱於國威一帶。然而，他於1807年與1819年兩度參加鄉試，僅得秀才，世人因而稱之為「怯師」。此後，他放棄科舉仕途，專心從事研究與著述。
潘輝箸娶阮氏武（Nguyen Thi Vu）為妻，為進士阮世歷（Nguyen The Lich，又稱 Nguyen Gia Phan）之女，原籍慈廉縣安隴村。阮世歷精於醫術，曾任西山朝戶部尚書，後於1803年與吳時任同遭嘉隆帝在文廟責罰。
為官經歷
潘輝箸自求學時期起，便開始編纂《歷朝憲章類誌》，此書體例宏富，具有百科全書性質。至1809年，書稿已大體完成。
1820年，明命（Minh Mang）元年，他被召入京師順化，授國子監編修。同時，朝廷亦徵召北城諸多學者入京，其中如阮登所（Nguyen Dang So）被授翰林院修撰，而潘輝箸等人則依才能分授編修、檢討等職。
1821年，他上呈《歷朝憲章類誌》共四十九卷。明命帝賞賜紗衣與白銀。然而，明命翻閱書稿後，也指出其中部分論述偏重於鄭氏。
1823年，他上奏陳述四事，但因內容不切實際而遭駁回。
1825年，他被派為副使出使中國。返國後，先後任承天府府丞，後昇任廣南協鎮（1829）。然而，他因過錯被降職，調回順化任翰林院侍讀。
1831年，他再度被派為副使出使清朝；返國時，全體使節因恣意濫權而受罪，其罪狀多為濫用驛站夫役以運送私人物品。他亦被革職。
1832年，為贖罪立功，他隨使團前往巴達維亞（今印度尼西亞）。次年，因圓滿完成使命而被復職，並授工部司務。
不久後，他厭倦仕途，以病辭官返居清梅村（今河內市三圍縣）。其後，他於當地設館授徒，並持續著述至終老。
陵墓與祭祀
潘輝箸卒於庚子年四月二十七日（公曆1840年5月28日），享年五十八歲。其墓現位於河內市三圍縣萬勝社梅齋村。墓地曾於2012年整修，並於2014年被列為國家級歷史遺跡。
潘輝箸現被祀於河靜省祿河縣石州社家善村與清新村的潘輝氏家廟，該處於1995年12月23日依文化—信息部（今文化體育與旅遊部）第 3777/QĐ/BT 號決定，被認定為國家級文化歷史遺跡。
代表性著作
- 《歷朝憲章類誌》
- 《皇越輿地誌》
- 《梅峰遊西城野錄》
- 《花潮吟錄》（出使中國時所作詩集）
- 《花程續吟》
- 《海程志略》，又名《洋程記見》（記巴達維亞使行所見）
- 《歷代典要通論》
- 及其他多種已佚著作
参考
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
