Tên gọi và vị trí địa lý
Đền An Lá còn gọi là đền Cả An Lá, thuộc thôn An Lá, xã Nghĩa An, huyện Nam Trực (nay thuộc phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình). An Lá xưa vốn là vùng đất hoang hoá thuộc huyện Thuận Vi, người dân ở trại Âu Hoá (nay là vùng Xích Thổ, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình) về đây lập ấp nên cũng đặt tên là trại Âu Hoá.
Tương truyền, khi tướng Nguyễn Tấn và Nguyễn Bặc họp quân ăn mừng, quân lính đông, phải ăn bằng lá thay bát nên nhân dân còn gọi là “trại Ăn Lá”, sau đọc chệch thành “trại An Lá”. Đền thờ ông Nguyễn Tấn, một danh tướng thời Đinh, thế kỷ thứ X.
Lịch sử và nhân vật
Nguyễn Tấn sinh ngày 10 tháng 3 năm Nhâm Dần (942) tại trại Âu Hóa. Từ thuở thiếu thời, ông đã bộc lộ tư chất thông minh, sớm rèn luyện võ nghệ với tinh thần bền bỉ, nghiêm túc.
Đến năm 966, khi đất nước rơi vào cảnh loạn lạc bởi 12 sứ quân, Nguyễn Tấn đã đứng ra chiêu mộ hàng trăm trai tráng, tổ chức huấn luyện võ bị và lập doanh trại ngay tại quê nhà. Nhờ lực lượng nghĩa quân này, một vùng rộng lớn quanh trại Âu Hóa được giữ gìn an ninh trật tự, giúp nhân dân yên tâm lao động, ổn định cuộc sống.
Ngày 10 tháng 12 năm Đinh Mão (967), sau khi sứ quân Kiều Công Hãn thất bại tại Phong Châu (nay thuộc Vĩnh Phúc) và bị Nguyễn Bặc truy kích, quân giặc chạy về vùng Âu Hóa. Tại đây, Nguyễn Tấn đã chủ động đem quân chặn đánh. Do phải rút chạy trong tình trạng mỏi mệt, đói khát, lực lượng của Kiều Công Hãn nhanh chóng suy yếu. Trong cuộc giao tranh, Kiều Công Hãn bị Nguyễn Tấn chém trọng thương ở cổ, phải bỏ chạy về làng Gin và sau đó tử trận.
Khi quân Nguyễn Bặc truy đuổi tới nơi, Nguyễn Tấn ngỡ là quân địch, lập tức bố trí binh lực sẵn sàng giao chiến. Chỉ đến khi Nguyễn Bặc cho người truyền lời giải thích, Nguyễn Tấn mới hay đó là tướng dưới trướng Đinh Bộ Lĩnh. Ông liền hạ cờ xin quy phục, hai bên hợp quân, mở tiệc mổ trâu, bò ăn mừng. Kể từ đó, Nguyễn Tấn một lòng theo phò Đinh Bộ Lĩnh, cùng các tướng lĩnh dốc sức dẹp loạn 12 sứ quân, góp phần quan trọng vào công cuộc thống nhất đất nước.
Khi đất nước trở lại thái bình, Nguyễn Tấn đã xin triều đình cho trở về quê hương sinh sống. Tại đây, ông chiêu mộ nhân dân từ nhiều nơi đến khai khẩn đất đai, lập làng dựng xóm, đồng thời khuyến khích mở mang ruộng đồng, đào sông, đắp đường, bắc cầu, mở chợ, từng bước gây dựng đời sống ổn định cho cư dân trong vùng.
Bên cạnh việc phát triển kinh tế, Nguyễn Tấn còn xây dựng một đội quân tinh nhuệ, thường xuyên rèn luyện võ nghệ, sẵn sàng ứng phó khi cần. Nhờ sự chăm lo cả về dân sinh lẫn quốc phòng, vùng đất Âu Hóa ngày càng yên ổn, trù phú và hưng thịnh.
Cho đến ngày nay, trên địa bàn vẫn còn lưu giữ nhiều địa danh và dấu tích gắn liền với thời kỳ hoạt động của ông như cồn Đôi, cồn Luyện, xóm Trung Quân, xóm Hổ Lửa…, minh chứng cho công lao và ảnh hưởng sâu đậm của Nguyễn Tấn đối với vùng đất này.
Vào năm Kỷ Mão (978), khi hay tin vua Đinh bị sát hại, Nguyễn Tấn lập tức tập hợp lực lượng, cho xây thành, đắp lũy, chủ động chuẩn bị ứng phó. Tuy nhiên, do tuổi cao, sức yếu, lại lâm bệnh nặng, nên không lâu sau đó ông qua đời, hưởng thọ 82 tuổi.
Trước sự ra đi của vị tướng tài đức, nhân dân trong vùng vô cùng thương tiếc. Để tưởng nhớ công lao và tấm lòng vì dân vì nước của ông, người dân đã xây dựng một ngôi đền thờ tại phía Bắc trại quân xưa, cách phần mộ khoảng 100 mét, tôn ông là Đức Thánh Cả, đời đời hương khói phụng thờ.
Ban đầu, Đền An Lá được dựng với quy mô nhỏ, đơn giản, đến thời Hậu Lê, ngôi đền được trùng tu, xây dựng lại khang trang hơn. Sang thời Nguyễn, đền tiếp tục được mở rộng với quy mô bề thế, thể hiện rõ giá trị nghệ thuật và tư duy kiến trúc cổ truyền của dân tộc.
Trong quá trình tồn tại, đền từng được cải tạo, tu sửa một số hạng mục, khoảng hơn 10 năm trở lại đây, nhiều hạng mục của di tích đã xuống cấp nghiêm trọng. Năm 2018, Nhà nước đã hỗ trợ tu sửa một phần mái, tuy nhiên, đến nay một số hạng mục vẫn bị xô lệch, thấm dột, nhiều cột, kèo, xà bằng gỗ hiện đã bị mối mọt, xuất hiện dấu hiệu mục ruỗng, cần sớm được bảo tồn, tu bổ.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc và nghệ thuật, Đền An Lá còn gắn liền với lịch sử cách mạng. Trong những năm kháng chiến, nơi đây từng là cơ sở hoạt động bí mật, là điểm rèn luyện võ nghệ, che giấu và bảo vệ cán bộ Việt Minh, góp phần quan trọng vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập của dân tộc.
Kiến trúc cảnh quan
Đền An Lá được xây dựng theo hướng Bắc, tọa lạc trên khu đất rộng hơn 3.000 m², xung quanh đền là những cánh đồng của nhân dân địa phương. Trong khuôn viên di tích có nhiều cây xanh và ao hồ, góp phần tôn thêm vẻ cổ kính, linh thiêng cho ngôi đền.
Hiện nay, kiến trúc Đền An Lá gồm các hạng mục chính: cổng đền, nhà Đại Bái, Tiền Tế, Hậu Cung và Giải Vũ, được bố trí hài hòa trong tổng thể kiến trúc truyền thống, phản ánh rõ nét giá trị lịch sử và nghệ thuật của di tích.
Cổng
Trên con đường dẫn vào Đền An Lá, ngay phía trước cổng đền là một bức bình phong lớn, cao khoảng 2 m, rộng 1,7 m, được trang trí họa tiết long mã, mang ý nghĩa trấn giữ và bảo vệ không gian linh thiêng. Bên cạnh bình phong là cây cổ thụ tỏa bóng mát và một hồ nước rộng.
Bước qua con đường là cổng đền, hai bên cổng nổi bật với hai cột đồng trụ cao trên 10 m, được xây bằng gạch để mộc, phía chân cột, trên đỉnh cột là búp sen cách điệu. Ở hai bên cổng chính là hai tòa lâu các hai tầng, bốn mặt để thoáng không xây tường, xưa kia từng được sử dụng làm nơi chấm giải thi cờ, thi hát trong những dịp lễ hội, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng địa phương.
Đại Bái
Bước qua cổng đền là khoảng sân rộng lát gạch, là không gian trung tâm nơi diễn ra các nghi lễ và hoạt động lễ hội của Đền.
Phía sau sân là tòa Đại Bái, công trình kiến trúc đầu tiên của đền, được dựng hoàn toàn bằng gỗ, gồm 5 gian hai chái. Tòa nhà được kết cấu bởi 4 bộ vì theo kiểu chồng rường, đặt trên 4 hàng cột vững chắc. Hai hàng cột phía Đông kê trên chân tảng đá thấp hình vuông, trong khi hai hàng cột phía Tây sử dụng chân tảng đá thắt cổ bồng, thể hiện sự tinh tế trong kỹ thuật xây dựng truyền thống. Các mặt tòa Đại Bái đều được để thông thoáng, không dựng vách, tạo không gian mở và trang nghiêm.
Ở hai đầu tòa nhà, các chái được liên kết với cột bằng bạo, phía dưới lát sàn gỗ lim bền chắc. Mỗi bên sàn được chia thành hai bậc cao thấp khác nhau. Đặc biệt, hệ thống vì kèo được chạm khắc công phu với đề tài tứ linh, trong đó hình tượng rồng được chọn làm chủ đạo, biểu trưng cho quyền uy, sự linh thiêng và giá trị nghệ thuật đặc sắc của công trình.
Gian giữa của tòa Đại Bái là không gian thờ tự, được bài trí đầy đủ đồ thờ cúng theo nghi lễ truyền thống. Hai gian bên được sắp đặt bàn ghế, dùng làm nơi nghỉ ngơi và tiếp đón khách thập phương trong những dịp lễ hội cũng như ngày thường.
Tiền Tế
Tòa Tiền Tế nằm cách tòa Đại Bái một khoảng sân hẹp, có quy mô 5 gian, dáng kiến trúc thấp. Công trình được nâng đỡ bởi 8 cột cái và 12 cột quân, trong đó, các cột cái được sơn son, vẽ họa tiết long vân.
Phần trên của 4 bộ vì đều được làm theo kiểu giá chiêng, đấu soi, bộ vì thứ nhất có câu đầu, xà lòng soi ống kẻ, xà nách chạm bong hình rồng mang phong cách thời Hậu Lê. Bộ vì thứ hai có câu đầu chạm đề tài cá hóa long, phía dưới là hệ thống kẻ truyền, bộ vì thứ ba và thứ tư sử dụng câu đầu chạm họa tiết lá lật cách điệu, tạo nhịp điệu mềm mại cho không gian kiến trúc.
Đặc biệt, hệ thống bẩy tiền được chạm khắc phong phú: nửa phía Đông thể hiện các đề tài lưỡng long ngậm ngọc, trúc hóa long, long – phượng vờn nhau; trong khi nửa phía Tây trang trí hổ phù, long vân và họa tiết lá lật cách điệu, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và tín ngưỡng dân gian truyền thống.
Hai bên hồi tòa Tiền Tế được xây tường bao, mặt trước lắp đặt hệ thống cửa chân quay. Đến nay, công trình vẫn còn lưu giữ được một số mảng chạm khắc tiêu biểu mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê (thế kỷ XVII – XVIII), góp phần làm nổi bật giá trị lịch sử và nghệ thuật của di tích.
Chính Tẩm
Tòa Chính Tẩm nằm ở cuối trục kiến trúc của Đền An Lá, gồm ba gian, là không gian linh thiêng bậc nhất của di tích. Công trình được nâng đỡ bởi 8 cột cái sơn son, trang trí họa tiết long vân, cùng 8 cột quân để mộc, đặt trên những chân tảng đá thấp, tạo dáng vẻ vững chãi và cổ kính.
Hệ thống xà nách được sơn son, chạm khắc hình rồng theo phong cách thời Nguyễn, kết hợp với họa tiết lá lật cách điệu, thể hiện sự giao thoa hài hòa giữa nghệ thuật trang trí và kiến trúc truyền thống. Tòa Chính Tẩm sử dụng hệ thống cửa bức bàn màu nâu thẫm; nền được lát gạch vuông, trong khi hiên lát gạch thất, góp phần tạo nên không gian trang nghiêm, tĩnh tại.
Đây chính là nơi thờ tướng quân Nguyễn Tấn, vị danh tướng có công lao to lớn đối với đất nước, được nhân dân địa phương tôn kính và phụng thờ qua nhiều thế hệ.
Giải Vũ
Nằm hai bên tòa Đại Bái là hai dãy Giải Vũ, được xây dựng theo kiểu nhà mái đơn giản, chia thành nhiều gian. Đây là không gian phục vụ sinh hoạt của đền, dùng để bảo quản và cất giữ các đồ thờ tự, kiệu, trống cùng những vật dụng phục vụ nghi lễ và lễ hội truyền thống.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, vào tháng Ba Âm lịch, Lễ hội Đền An Lá được tổ chức long trọng tại xã Nghĩa An, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định, nhằm tưởng nhớ và tri ân công đức của tướng quân Nguyễn Tấn, vị anh hùng có công chiêu mộ quân sĩ, cùng Đinh Bộ Lĩnh và Nguyễn Bặc dẹp loạn 12 sứ quân, mang lại cuộc sống yên bình cho nhân dân.
Lễ hội diễn ra trong ba ngày, từ mùng 9 đến ngày 11, với nhiều nghi lễ truyền thống mang đậm yếu tố tâm linh như lễ tế thần, rước kiệu, thu hút sự tham gia đông đảo của nhân dân trong vùng và du khách thập phương. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm là phần hội sôi nổi với các hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc như múa rồng, múa sư tử, chọi gà, leo cầu kiều, cờ người, giải cờ tướng… tạo nên không khí rộn ràng, vui tươi suốt những ngày hội.
Được biết, xưa kia lễ hội từng có thời gian bị gián đoạn trong những năm kháng chiến, song sau đó đã được khôi phục và gìn giữ, trở thành nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống
Xếp hạng
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử và kiến trúc, Đền An Lá đã được xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1989.
Tài liệu tham khảo
- Di tích lịch sử văn hóa tỉnh nam định, Nxb Văn hóa dân tộc (2008).
- Di tích quốc gia xuống cấp, bị kẻ gian đột nhập ở Nam Định, Tạp chí Lao động, ngày 03/08/2024
- Nam Định Tôi Yêu -Đền An Lá, xã Nghĩa An, Nam Trực, Nam Định, Kênh youtube Hào Khí Đông A, ngày 13 tháng 4, 2020.
- Lễ Hội Đền An Lá 2025, kênh Du lịch khám phá, ngày 30 tháng 8 năm 2025.
