Lăng Thiệu Trị (Xương Lăng)

Tên gọi và vị trí địa lý

Lăng Thiệu Trị có tên chữ là Xương Lăng (昌陵) là nơi chôn cất hoàng đế Thiệu Trị. Lăng Thiệu Trị nằm dựa lưng vào núi Thuận Đạo, ở địa phận làng Cư Chánh, phường Thủy Bằng, quận Thuận Hóa, thành phố Huế, cách trung tâm thành phố khoảng 8 km.

Lịch sử và nhân vật

Lịch sử dựng lăng

Sau bảy năm trị vì, vua Thiệu Trị lâm bệnh nặng và băng hà ngày 4 tháng 11 năm 1847, hưởng dương 41 tuổi. Trong lúc lâm chung, nhà vua đã trăn trối với hoàng tử kế vị sau này là vua Tự Đức những chỉ dẫn rất cụ thể về việc xây dựng Sơn lăng. Ông dặn phải chọn đất ở vùng bãi cao, gần chân núi, thuận tiện cho việc thi công để giảm nhọc sức dân binh; đường toại đạo đưa linh cữu vào huyệt mộ nên noi theo cách làm ở Hiếu Lăng (lăng vua Minh Mạng); còn các công trình điện, vũ thì chỉ nên xây dựng chừng mực, tiết kiệm, tránh phô trương, lãng phí tài lực quốc gia.

Đại Nam nhất thống chí chép:

Xương Lăng, nơi an táng Hiến Tổ Chương Hoàng Đế, ở xã Cư Chính, huyện Hương Thủy (phủ Thừa Thiên). Năm Tự Đức thứ nhất (1848), dâng tên núi là Thuận Đạo và dâng tên lăng.

Đại Nam thực lục chép:

Mùa xuân, tháng giêng năm Mậu Thân, Tự Đức năm thứ nhất (1848), vào ngày Nhâm Tý (tức ngày 11 tháng 2 năm 1848), vua sai sửa làm tôn lăng ở núi Thuận Đạo. Sai Vũ Văn Giải sung chức Đổng lý, cứ 10 ngày một lần, chiếu xét công việc hiện làm đệ tâu lên. Đường đưa quan tài dưới đất đều y theo quy chế của Hiếu Lăng, các sở tẩm (tức đền thờ ở lăng) điện, đỉnh, viện đều y theo quy chế ở lăng Thiên Mụ mà tùy theo địa thế châm chước liệu làm. Đến tháng 2, Ngày Giáp Ngọ, xây huyệt ở tôn lăng núi Thuận Đạo.

Quá trình xây cất Xương Lăng diễn ra gấp rút, nên chỉ sau ba tháng thi công, các công trình chủ yếu đã hoàn thành. Ngày 11 tháng 2 năm 1848, vua Tự Đức cử đại thần Vũ Văn Giai sung chức Đổng lý, trực tiếp phụ trách công việc xây dựng lăng, đồng thời quy định cứ mười ngày phải tâu báo một lần về tiến độ thi công. Nhà vua đặc biệt căn dặn việc đào toại đạo – đường hầm đưa linh cữu nhà vua vào huyệt mộ phải làm theo đúng quy thức của lăng Minh Mạng; còn các công trình mang tính thờ phụng như điện, đình, các, viện thì căn cứ theo quy chế lăng Gia Long, đồng thời linh hoạt điều chỉnh cho phù hợp với địa thế thực tế. Công việc xây dựng toại đạo chính thức được khởi công vào ngày 24 tháng 3 năm 1848.

Do được tổ chức gấp rút và thi công liên tục, chỉ trong vòng ba tháng, các hạng mục chính của Xương Lăng đã cơ bản hoàn thành. Ngày 14 tháng 6 năm 1848, vua Tự Đức thân hành lên lăng để kiểm tra công trình lần cuối. Mười ngày sau đó, linh cữu vua Thiệu Trị được đưa từ điện Long An (thuộc cung Bảo Định), nơi quàn suốt tám tháng, về an táng tại Xương Lăng.

Vua Tự Đức đích thân soạn bài văn bia dài hơn 2.500 chữ, đặt tên là “Thánh đức thần công”, nhằm ghi chép thân thế và ca ngợi công đức của vua cha. Mặc dù lễ an táng diễn ra từ tháng 6 năm 1848, nhưng phải đến ngày 19 tháng 11 năm 1848, tấm bia đá này mới chính thức được dựng tại Bi đình. Tính từ ngày khởi công (11 tháng 2 năm 1848) đến khi hoàn tất toàn bộ công trình, việc xây dựng lăng Thiệu Trị diễn ra trong thời gian chưa đầy mười tháng – một trong những lăng tẩm được kiến thiết nhanh nhất dưới triều Nguyễn.

Nhân vật thờ phụng

Nhân vật được thờ phụng chính tại Xương Lăng là vua Thiệu Trị (Nguyễn Phúc Miên Tông), vị hoàng đế thứ ba của triều Nguyễn, con trai vua Minh Mạng và thân phụ vua Tự Đức. Tuy thời gian trị vì không dài (1841- 1847), vua Thiệu Trị được sử sách đánh giá là người cẩn trọng trong chính sự, đề cao tiết kiệm, giữ gìn kỷ cương triều đình và đặc biệt quan tâm đến việc giảm nhẹ sưu dịch cho dân chúng.

Ngoài lăng chính của vua Thiệu Trị, khu vực phụ cận còn có các lăng mộ của những người thân trong hoàng gia, tạo thành một quần thể lăng tẩm mang tính gia tộc. Nằm chếch phía trước là Hiếu Đông Lăng, nơi an táng bà Hồ Thị Hoa, thân mẫu của vua Thiệu Trị. Gần phía sau bên trái là Xương Thọ Lăng, mộ của Hoàng hậu Từ Dụ, chính thất của nhà vua. Ngoài ra, phía trước bên trái còn có khu “Tảo thương”, quy tập mộ phần của các hoàng tử, công chúa con vua Thiệu Trị qua đời khi còn thơ ấu.

Kiến trúc cảnh quan

Xét trên phương diện phong thủy, lăng Thiệu Trị được đặt vào thế đất đặc biệt gọi là “sơn chỉ thủy giao”, nơi núi non và thủy mạch hội tụ hài hòa. Lăng quay mặt về hướng tây bắc, một hướng rất hiếm gặp, thậm chí chưa từng được sử dụng trong các công trình kiến trúc quy mô lớn của triều Nguyễn trước đó. Chính sự lựa chọn khác thường này đã tạo nên nét riêng độc đáo cho Xương Lăng trong hệ thống lăng tẩm hoàng gia Huế.

Không gian cảnh quan quanh lăng được tổ chức theo đúng nguyên tắc phong thủy truyền thống. Phía trước lăng, cách khoảng 1 km là đồi Vọng Cảnh án ngữ, bên trái có núi Ngọc Trản chầu về, tạo thế “tả Thanh Long – hữu Bạch Hổ”. Sông Hương uốn lượn phía trước đóng vai trò minh đường tụ thủy. Xa hơn, núi Chằm (cách khoảng 8 km) giữ vai trò tiền án cho toàn khu vực lăng, trong khi động Bàu Hồ ở gần hơn tạo thành bình phong thiên nhiên che chắn cho khu tẩm điện. Phía sau, ngoài ngọn núi Kim Ngọc ở xa, triều đình còn cho đắp thêm một mô đất lớn làm hậu chẩm, hoàn chỉnh thế phong thủy “tiền án – hậu chẩm” cho lăng.

Trong phạm vi lăng, hệ thống thủy cảnh được tổ chức công phu với ba hồ bán nguyệt gồm hồ điện, hồ Nhuận Trạch và hồ Ngưng Thúy, cùng dòng khe từ hồ Thủy Tiên chảy ra phía bên phải. Các hồ và khe nước này liên thông với nhau bằng hệ thống cống xây ngầm dưới các lối đi, tạo nên thế nước luân chuyển mềm mại, vừa điều hòa sinh khí vừa làm tăng vẻ thơ mộng cho cảnh quan. Bao quanh khu lăng không phải là những bức tường thành xây dựng kiên cố, mà là ruộng đồng, vườn cây và đồi núi tự nhiên, đóng vai trò như một vòng la thành thiên nhiên rộng lớn, vừa ngăn vượng khí thoát ra ngoài, vừa giữ được sự hài hòa với môi trường.

Về bố cục tổng thể, Xương Lăng gồm hai khu vực chính: khu lăng mộ và khu tẩm thờ, đặt song song với nhau, cách nhau khoảng 100 m. Khu lăng nằm bên phải, khu tẩm ở bên trái; cả hai đều tựa lưng vào dãy núi thấp, quay mặt ra vùng đồng ruộng rộng mở về phía tây bắc, không xây la thành bao bọc. Tổng diện tích khu vực lăng khoảng 6 ha. Về quy mô và hình thức, kiến trúc Xương Lăng gần với Hiếu Lăng (lăng Minh Mạng) nhưng được giản lược, nhỏ gọn và tiết chế hơn. Các yếu tố như Bửu thành, toại đạo, cầu đá, nghi môn, nghê đồng và hồ bán nguyệt đều mang dấu ấn kế thừa từ lăng Minh Mạng, trong khi cách tổ chức không gian dựa nhiều vào địa hình tự nhiên lại gợi nhớ đến lăng Gia Long.

Khu lăng mộ

Khu lăng mộ nằm ở phía phải, mở đầu bằng hồ Nhuận Trạch hình bán nguyệt, diện tích khoảng 3.300 m². Hồ này thông với hồ điện phía trước khu tẩm và tiếp nối với hồ Ngưng Thúy rộng 7.600 m², bao bọc phía trước Bửu thành, tạo nên thế “chi huyền thủy” uốn lượn mềm mại trong toàn bộ khu lăng.

Ngay sau hồ Nhuận Trạch là Nghi môn bằng đồng, đúc theo kiểu “long vân đồng trụ”, dẫn vào sân chầu lát gạch Bát Tràng. Hai bên sân là hệ thống tượng đá voi, ngựa, quan văn, quan võ, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc đá Huế đầu thế kỷ XIX.

Tiếp đến là Bi đình, kiến trúc dạng phương đình, đặt trên nền cao 2,65 m, hình thức gần giống Bi đình lăng Minh Mạng. Bên trong đặt bia “Thánh Đức Thần Công” do vua Tự Đức soạn, ca ngợi công đức của vua cha. Sau Bi đình là lầu Đức Hinh, tọa lạc trên một gò đất thấp hình mai rùa, có chức năng và ý nghĩa tương tự Minh Lâu ở lăng Minh Mạng. Hiện nay công trình này chỉ còn nền móng hình vuông (18,5 m x 18,5 m), hai bên còn dấu tích hai trụ biểu xây gạch.

Hồ Ngưng Thúy hình bán nguyệt án ngữ trực tiếp trước Bửu thành. Trên mặt hồ bắc ba cầu đá: Đông Hòa, Chánh Trung và Tây Định, dẫn lên bậc tam cấp vào Bửu thành nơi an táng vua Thiệu Trị. Bửu thành xây hình tròn, chu vi 260 m, bằng gạch, có cửa đồng, bên trong trồng nhiều thông cổ thụ, tạo không khí u tịch, trang nghiêm.

Ở xa hơn về phía phải khu lăng còn có Hiển Quang Các, nơi được xem là chốn nghỉ ngơi, suy tưởng của nhà vua, mang ý nghĩa giao hòa giữa cõi dương và cõi âm.

Khu tẩm thờ

Khu tẩm thờ nằm cách lầu Đức Hinh khoảng 100 m về phía trái. Mở đầu trục tẩm là bình phong xây gạch, tiếp đến là hồ điện hình bán nguyệt, rộng khoảng 2.400 m².

Sau hồ điện là Nghi môn bằng đá cẩm thạch, trang trí bằng liên ba và bầu Thái Cực hình nậm rượu bằng pháp lam, hoa văn sinh động. Trên cổng treo hoành phi khắc bốn chữ “Minh đức viễn hỷ”, ca ngợi đức sáng cao xa của nhà vua. Tiếp đó là sân tế ba tầng, lát gạch Bát Tràng, lối giữa lát đá Thanh.

Khu tẩm điện được bao bọc bởi tường thành hình chữ nhật, trổ cửa bốn phía. Cổng chính là Hồng Trạch Môn, kiểu vọng lâu, tương đồng với Hiển Đức Môn ở lăng Minh Mạng và Khiêm Cung Môn ở lăng Tự Đức. Trung tâm khu vực này là điện Biểu Đức, kiến trúc nhà kép, mặt nền 23,4 m x 21,5 m, gần giống điện Sùng Ân của lăng Minh Mạng, là nơi thờ bài vị vua Thiệu Trị và Hoàng hậu Từ Dụ. Trên các bộ phận kiến trúc của điện và cổng Hồng Trạch có hơn 450 ô chữ chạm khắc thơ văn, mang giá trị lớn về văn học và giáo dục.

Bao quanh điện Biểu Đức là hệ thống Đông – Tây Phối điện phía trước và Tả – Hữu Tòng viện phía sau, tạo nên bố cục quây tụ, tôn nghiêm. Phía sau cùng là cổng vòm xây gạch khép lại không gian tẩm thờ. Bên kia hồ điện, hòn Bàu Hồ đóng vai trò bình phong, còn rừng thông xanh mướt phía sau tạo thành một la thành tự nhiên, khép kín và bảo vệ toàn bộ khu lăng.

Hiện vật

Xương lăng thánh đức thần công bi

Xếp hạng

Lăng Thiệu Trị (Xương Lăng) là một di tích trong Quần thể di tích cố đô Huế được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới ngày 11 tháng 12 năm 1993.

Tài liệu tham khảo

LĂNG HOÀNG ĐẾ THIỆU TRỊ (Xương Lăng) – hueworldheritage.org.vn
Lăng vua Thiệu Trị
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Nxb Thuận Hóa.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Name and Geographic Location

The Thieu Tri Tomb, whose formal name is Xuong Lang (昌陵), is the burial place of Emperor Thieu Tri. The tomb backs onto Thuan Dao Mountain and is located within Cu Chanh village, Thuy Bang Ward, Thuan Hoa District, Hue City, about 8 km from the city center.

History and Historical Figures
Construction History

After seven years on the throne, Emperor Thieu Tri fell gravely ill and died on November 4, 1847, at the age of 41. On his deathbed, he left very specific instructions to the crown prince—later Emperor Tu Duc—regarding the construction of his son lang (imperial mausoleum). He insisted that the site should be chosen on elevated alluvial ground near the mountain foot, convenient for construction so as to reduce the burden on soldiers and laborers. The underground passage (toai dao) for bringing the coffin into the burial chamber should follow the method used at Hieu Lang (Minh Mang’s tomb). As for the worship buildings—halls, pavilions, and auxiliary structures—he advised that they be built moderately and frugally, avoiding ostentation and waste of national resources.

Dai Nam nhat thong chi records:

“Xuong Lang, where Hien To Chuong Hoang De is buried, is in Cu Chinh commune, Huong Thuy district (Thua Thien prefecture). In the first year of Tu Duc (1848), the mountain was presented with the name Thuan Dao, and the tomb was presented with its name.”

Dai Nam thuc luc records:

“In spring, the first lunar month of Mau Than, the first year of Tu Duc (1848), on the day Nham Ty (i.e., February 11, 1848), the emperor ordered the construction of the imperial mausoleum at Thuan Dao Mountain. Vu Van Giai was appointed as Director, to inspect the work every ten days and submit reports. The underground route for the coffin was to follow the regulations of Hieu Lang; the worship halls, terraces, and service compounds were to follow the regulations of the Thien Tho Tomb, adjusted to the terrain. In the second lunar month, on the day Giap Ngo, the burial chamber at Thuan Dao Mountain was constructed.”

Because construction was organized under urgent deadlines, the principal works were completed after only three months. On February 11, 1848, Emperor Tu Duc appointed the senior official Vu Van Giai as Dong ly (chief overseer) in direct charge of the project, requiring a progress report every ten days. He particularly emphasized that the digging of the toai dao—the tunnel conveying the coffin into the burial chamber—must strictly follow the standards of Minh Mang’s tomb, while ritual structures such as halls and pavilions should be based on the regulations of the Gia Long mausoleum, flexibly adjusted to local topography. The tunneling work officially began on March 24, 1848.

Due to continuous construction, the main components of Xuong Lang were essentially completed within three months. On June 14, 1848, Tu Duc personally visited the site for a final inspection. Ten days later, Emperor Thieu Tri’s coffin was transferred from Long An Hall (within Bao Dinh Palace), where it had lain in state for eight months, and was interred at Xuong Lang.

Emperor Tu Duc personally composed a stele text of more than 2,500 Chinese characters, titled “Thanh duc than cong,” recording his father’s life and praising his merits. Although the burial took place in June 1848, the stone stele was not officially erected in the Bi dinh until November 19, 1848. From the start date (February 11, 1848) to the final completion, the construction took less than ten months, making it one of the most rapidly built imperial tombs of the Nguyen dynasty.

Figures Worshipped

The principal figure worshipped at Xuong Lang is Emperor Thieu Tri (Nguyen Phuc Mien Tong), the third emperor of the Nguyen dynasty, son of Emperor Minh Mang and father of Emperor Tu Duc. Although his reign was brief (1841–1847), historical records portray him as careful in state affairs, committed to frugality, protective of court discipline, and particularly attentive to reducing corvée labor burdens on the population.

In addition to the main tomb of Thieu Tri, nearby are the graves of close royal relatives, forming a family-oriented funerary complex. In front lies Hieu Dong Lang, the burial place of Ho Thi Hoa, Thieu Tri’s mother. Toward the rear left is Xuong Tho Lang, the tomb of Empress Tu Du, his principal consort. Also to the front left is the “Tao thuong” area, where the graves of Thieu Tri’s princes and princesses who died in early childhood were gathered.

Architecture and Landscape

From a feng shui perspective, Thieu Tri’s tomb occupies a distinctive configuration known as “son chi thuy giao”—a harmonious convergence of mountains and water channels. The tomb faces northwest, a very rare orientation, reportedly not previously used for large-scale Nguyen imperial architecture. This unusual choice gives Xuong Lang a unique identity within the Hue royal tomb system.

The surrounding landscape is organized according to traditional feng shui principles. About 1 km in front stands Vong Canh Hill as a protective screen; to the left, Ngoc Tran Mountain “bows inward,” forming the classic configuration of “left Azure Dragon, right White Tiger.” The Huong River meanders in front, serving as the minh duong where water gathers. Farther away, Cham Mountain (about 8 km distant) functions as the larger front screen for the entire area, while the nearby Bau Ho grotto forms a natural screen for the worship precinct. Behind the tomb, in addition to distant Kim Ngoc Mountain, the court also built up a large earthen mound as rear support, completing the feng shui pairing of front screen and rear support.

Within the tomb grounds, the water landscape is elaborately arranged with three semicircular ponds—Ho dien, Nhuan Trach Lake, and Ngung Thuy Lake—together with a stream flowing from Thuy Tien Lake to the right. These ponds and waterways are interconnected by a system of culverts built beneath the paths, creating a gentle circulation of water that regulates vital energy and enhances the site’s poetic atmosphere. Instead of strong masonry ramparts, the tomb is encircled by fields, gardens, and natural hills—functioning as a broad “natural enclosing wall” that both retains auspicious energy and preserves harmony with the environment.

In overall layout, Xuong Lang consists of two main zones: the burial zone and the worship zone, set parallel to each other about 100 m apart. The burial zone lies to the right, the worship zone to the left; both lean against low mountain ridges and face open farmland toward the northwest, without a built la thanh wall enclosing them. The total area is about 6 hectares. In scale and form, Xuong Lang resembles Minh Mang’s Hieu Lang but in a more simplified, compact, and restrained manner. Elements such as the Buu thanh, toai dao, stone bridges, ceremonial gates, bronze nghe figures, and semicircular ponds reflect direct inheritance from Minh Mang’s tomb, while the reliance on natural topography recalls the spirit of Gia Long’s mausoleum.

Burial Zone

The burial zone lies on the right, beginning with Nhuan Trach Lake, a semicircular pond of about 3,300 m². This lake connects to the ho dien pond in front of the worship precinct and continues to Ngung Thuy Lake (about 7,600 m²), which wraps the front of the Buu thanh, creating a gently winding “threaded-water” configuration across the burial landscape.

Immediately behind Nhuan Trach Lake is a bronze ceremonial gate (Nghi mon) cast in the style of “dragon-and-cloud bronze pillars,” leading into a Bat Trang brick courtyard. Lining the courtyard are stone statues of elephants, horses, civil mandarins, and military mandarins, representative of early 19th-century Hue stone sculpture.

Next is the Bi dinh, a square pavilion set on a platform 2.65 m high, closely resembling the stele pavilion at Minh Mang’s tomb. Inside stands the stele titled “Thanh Duc Than Cong,” written by Tu Duc in praise of his father. Behind the Bi dinh is Duc Hinh Pavilion, located on a low mound shaped like a turtle shell, with a role and meaning comparable to Minh Lau at Minh Mang’s tomb. Today it survives only as a square foundation (18.5 m × 18.5 m), with traces of two brick marker pillars on either side.

Ngung Thuy Lake, also semicircular, lies directly before the Buu thanh. Three stone bridges—Dong Hoa, Chanh Trung, and Tay Dinh—cross the pond, leading up a three-step stairway into the burial enclosure. The Buu thanh is circular, with a perimeter of 260 m, built of brick with a bronze gate; inside are many old pine trees, creating an atmosphere of quiet solemnity.

Farther to the right is Hien Quang Cac, regarded as a place for the emperor’s rest and contemplation, symbolizing communion between the realm of the living and the realm of the dead.

Worship Zone

The worship precinct lies about 100 m to the left of Duc Hinh Pavilion. The axis begins with a brick screen wall, followed by the semicircular ho dien pond, about 2,400 m².

After the pond stands a marble Nghi mon gate, decorated with lien ba motifs and an enamel (phap lam) Tai Cuc gourd shaped like a wine flask, with lively ornamentation. A horizontal plaque on the gate bears four characters, “Minh duc vien hy,” praising the emperor’s far-reaching luminous virtue. Beyond it is a three-tiered sacrificial courtyard paved with Bat Trang bricks, with a central path paved in Thanh stone.

The worship complex is enclosed by a rectangular wall with gates on all four sides. The main gate is Hong Trach Mon, built in a watchtower-gate style, comparable to Hien Duc Mon at Minh Mang’s tomb and Khiem Cung Mon at Tu Duc’s tomb. At the center stands Bieu Duc Hall, a double-structure building on a platform measuring 23.4 m × 21.5 m, closely resembling Sung An Hall at Minh Mang’s tomb. It enshrines the spirit tablets of Emperor Thieu Tri and Empress Tu Du. Architectural elements of the hall and Hong Trach gate preserve more than 450 carved poetry panels, of significant literary and educational value.

Surrounding Bieu Duc Hall are the East and West Side Halls in front and the Left and Right Service Courtyards behind, forming a convergent and dignified composition. At the far rear is a brick arched gate closing the worship space. Across the ho dien pond, Bau Ho Hill functions as a screen, while a lush pine forest behind forms a natural enclosing wall that protects and seals the entire tomb precinct.

Designation

The Thieu Tri Tomb (Xuong Lang) is a monument within the Complex of Hue Monuments, which UNESCO recognized as a World Cultural Heritage Site on December 11, 1993.

References

LĂNG HOÀNG ĐẾ THIỆU TRỊ (Xương Lăng) – hueworldheritage.org.vn
Lăng vua Thiệu Trị
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Nxb Thuận Hóa.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp (Français’)

Appellation et localisation geographique

Le tombeau de Thieu Tri porte le nom sino-vietnamien Xuong Lang (昌陵) et constitue le lieu d’inhumation de l’empereur Thieu Tri. Il est adosse au mont Thuan Dao, sur le territoire du village Cu Chanh, quartier Thuy Bang, arrondissement Thuan Hoa, ville de Hue, a environ 8 km du centre-ville.

Histoire et figures honorees
Histoire de la construction

Apres sept annees de regne, l’empereur Thieu Tri tomba gravement malade et mourut le 4 novembre 1847, a l’age de 41 ans. Sur son lit de mort, il laissa a son heritier — le futur empereur Tu Duc — des instructions tres precises concernant la construction de son Son lang. Il recommanda de choisir un terrain en hauteur, proche du pied de la montagne, afin de faciliter le chantier et d’alleger la corvee des soldats et de la population ; il demanda que le toai dao (galerie souterraine menant le cercueil vers la chambre funeraire) soit realise selon le modele de Hieu Lang (tombeau de Minh Mang) ; quant aux edifices cultuels (dien, vu), ils devaient etre construits avec mesure, dans un esprit d’economie, en evitant tout faste et toute depense inutile pour les finances de l’Etat.

Le Dai Nam nhat thong chi rapporte :

« Xuong Lang, lieu d’inhumation de Hien To Chuong Hoang De, se trouve a Cu Chinh, district de Huong Thuy (prefecture de Thua Thien). La premiere annee de Tu Duc (1848), on proposa le nom de la montagne Thuan Dao et celui du tombeau. »

Le Dai Nam thuc luc note :

« Au printemps, au premier mois de l’annee Mau Than, premiere annee de Tu Duc (1848), le jour Nham Ty (11 fevrier 1848), le roi ordonna de restaurer et d’amenager le tombeau imperial au mont Thuan Dao. Il nomma Vu Van Giai en qualite de Dong ly ; tous les dix jours, celui-ci devait examiner les travaux en cours et en rendre compte. La voie souterraine pour le cercueil fut entierement conforme aux regles de Hieu Lang ; les edifices du sanctuaire — dien, dinh, vien — suivirent les normes de l’ensemble de Thien Mu, avec des ajustements selon le terrain. Au deuxieme mois, le jour Giap Ngo, on edifica la chambre funeraire au tombeau du mont Thuan Dao. »

Les travaux de construction de Xuong Lang se deroulerent dans l’urgence : au bout de trois mois, les ouvrages essentiels etaient deja pour l’essentiel acheves. Le 11 fevrier 1848, Tu Duc nomma le grand dignitaire Vu Van Giai au poste de Dong ly, charge direct du chantier, et exigea un rapport d’avancement tous les dix jours. Il insista particulierement sur la conformite du toai dao au modele de Minh Mang, tandis que les batiments de culte (temples, pavillons, galeries) devaient s’inspirer des regles en usage a Gia Long, avec des adaptations a la topographie. Le creusement du toai dao fut officiellement engage le 24 mars 1848.

Grace a une organisation serree et a une execution continue, les principales composantes du tombeau furent terminees en trois mois. Le 14 juin 1848, Tu Duc se rendit personnellement sur place pour une derniere inspection. Dix jours plus tard, le cercueil de Thieu Tri — conserve pendant huit mois au dien Long An (au palais Bao Dinh) — fut transfere et inhume a Xuong Lang.

Tu Duc composa lui-meme une longue inscription de plus de 2 500 caracteres, intitulee “Thanh duc than cong”, afin de relater la vie et de louer les merites de son pere. Bien que l’inhumation ait eu lieu en juin 1848, la stele ne fut officiellement dressee au Bi dinh que le 19 novembre 1848. Du debut du chantier (11 fevrier 1848) a l’achevement de l’ensemble, la construction s’effectua en moins de dix mois, faisant de Xuong Lang l’un des mausolees les plus rapidement edifies sous les Nguyen.

Personnage honore

La figure principale venerée a Xuong Lang est l’empereur Thieu Tri (Nguyen Phuc Mien Tong), troisieme souverain de la dynastie Nguyen, fils de Minh Mang et pere de Tu Duc. Bien que son regne fut bref (1841–1847), les chroniques le decrivent comme un souverain prudent dans la conduite des affaires, attaché a l’economie, soucieux de la discipline de la cour et particulierement attentif a l’allegement des corvees et des taxes pesant sur la population.

Outre le tombeau principal de Thieu Tri, les alentours comprennent plusieurs sepultures de proches de la famille imperiale, formant un ensemble a caractere dynastique. A l’avant se trouve Hieu Dong Lang, ou est inhume Ho Thi Hoa, mere de Thieu Tri. Plus au fond, sur la gauche, se situe Xuong Tho Lang, tombeau de l’imperatrice Tu Du, epouse principale du souverain. En outre, a l’avant-gauche, la zone dite “Tao thuong” regroupe les tombes de princes et princesses enfants de Thieu Tri morts en bas age.

Architecture et paysage

Du point de vue geomantique, le tombeau de Thieu Tri occupe une configuration particuliere qualifiee de “son chi thuy giao”, ou reliefs montagneux et reseaux d’eau se rencontrent en equilibre. Le mausolee est oriente vers le nord-ouest, orientation rare, voire inedite dans les grands projets architecturaux Nguyen anterieurs. Ce choix atypique confere a Xuong Lang une identite distincte parmi les mausolees royaux de Hue.

Le paysage environnant est organise selon les principes traditionnels du feng shui. A environ 1 km en avant se dresse la colline Vong Canh jouant le role d’obstacle protecteur ; a gauche, la montagne Ngoc Tran s’incline symboliquement vers le site, formant la disposition “ta Thanh Long – huu Bach Ho”. La riviere Huong serpente a l’avant, constituant le minh duong tu thuy. Plus loin, la montagne Cham (a environ 8 km) sert d’avant-plan pour l’ensemble du secteur, tandis que la hauteur Bau Ho, plus proche, fait office d’ecran naturel protegeant la zone du sanctuaire. A l’arriere, au-dela du mont Kim Ngoc plus eloigne, la cour fit encore eleveer un grand tertre servant de hau cham, completant la relation geomantique “tien an – hau cham”.

A l’interieur du site, la composition hydraulique est soigneusement elaboree autour de trois bassins semi-circulaires : le ho dien, le ho Nhuan Trach et le ho Ngung Thuy, ainsi que d’un ruisseau issu du ho Thuy Tien s’ecoulant sur la droite. Les bassins et cours d’eau communiquent par un reseau de canalisations souterraines sous les allees, produisant une circulation douce de l’eau, qui regule le souffle vital et renforce la dimension poetique du paysage. Autour du tombeau, il n’existe pas d’enceinte fortifiee continue : champs, vergers et collines naturelles jouent le role d’une vaste « enceinte naturelle », a la fois pour contenir l’energie favorable et pour maintenir l’harmonie avec l’environnement.

Dans son organisation generale, Xuong Lang comprend deux zones principales — la zone sepulcrale et la zone du sanctuaire — disposees parallelement et separees d’environ 100 m. La zone funeraire se situe a droite, la zone cultuelle a gauche ; toutes deux s’appuient sur une chaine de collines basses et s’ouvrent vers les plaines a l’ouest-nord-ouest, sans la thanh construite. La surface totale du site est d’environ 6 hectares. Par son echelle et sa forme, Xuong Lang se rapproche de Hieu Lang (Minh Mang) mais de maniere plus sobre et plus compacte. Des elements tels que le Buu thanh, le toai dao, les ponts de pierre, les portes rituelles, les nghe en bronze et les bassins semi-circulaires manifestent l’heritage de Minh Mang, tandis que l’appui sur le relief naturel evoque plutot l’esprit du tombeau de Gia Long.

Zone sepulcrale

La zone sepulcrale, a droite, s’ouvre par le bassin semi-circulaire Nhuan Trach, d’environ 3 300 m². Ce bassin communique avec le ho dien devant la zone cultuelle et se prolonge vers le bassin Ngung Thuy (environ 7 600 m²), qui enveloppe l’avant du Buu thanh. L’ensemble forme un tracé aquatique sinueux, de type “chi huyen thuy”, qui donne son mouvement au paysage.

Immediatement apres Nhuan Trach se dresse un Nghi mon en bronze, moule selon le motif des « colonnes de bronze aux dragons et nuages » (long van dong tru), donnant acces a une cour pavee de briques de Bat Trang. De chaque cote se trouvent des statues de pierre — elephants, chevaux, mandarins civils et militaires — representant un ensemble caracteristique de la sculpture de Hue au debut du XIXe siecle.

Vient ensuite le Bi dinh, pavilion carre (phuong dinh) sur une base elevee de 2,65 m, proche par sa forme de celui du tombeau de Minh Mang. Il abrite la stele “Thanh Duc Than Cong”, redigee par Tu Duc, louant les merites de son pere. Derriere le Bi dinh se trouvait le lau Duc Hinh, installe sur un tertre bas en forme de carapace de tortue, d’une fonction et d’une signification comparables au Minh Lau de Minh Mang. Aujourd’hui, il n’en subsiste qu’une plate-forme carree (18,5 m × 18,5 m) et, de part et d’autre, des traces de deux colonnes ceremonielle en brique.

Le bassin semi-circulaire Ngung Thuy fait directement face au Buu thanh. Trois ponts de pierre — Dong Hoa, Chanh Trung et Tay Dinh — traversent l’eau et conduisent par un escalier a trois degres vers le Buu thanh, lieu d’inhumation de Thieu Tri. Le Buu thanh, de plan circulaire, mesure 260 m de perimetre ; construit en brique et dote d’une porte de bronze, il est plante de vieux pins, creant une atmosphere recueillie et solennelle.

Plus loin, sur la droite de la zone funeraire, se trouve Hien Quang Cac, considere comme un espace de repos et de meditation du souverain, porteur d’une idee de passage et d’harmonie entre le monde des vivants et celui des morts.

Zone du sanctuaire (tam tho)

La zone cultuelle se situe a environ 100 m a gauche du lau Duc Hinh. L’axe du sanctuaire commence par un ecran (binh phong) en brique, puis par le ho dien semi-circulaire d’environ 2 400 m².

Apres le ho dien s’eleve un Nghi mon en marbre, orne de balustrades (lien ba) et d’un motif Thai Cuc en forme de gourde a vin realise en phap lam, au decor vif. Une plaque horizontale porte l’inscription “Minh duc vien hy”, celebrant la vertu lumineuse et lointaine du souverain. Vient ensuite une cour rituelle a trois niveaux, pavee de briques de Bat Trang, avec une allee centrale en pierre de Thanh.

Le sanctuaire est entoure d’un mur rectangulaire perce de portes aux quatre cotes. La porte principale est Hong Trach Mon, de type porte-tour (vong lau), proche de Hien Duc Mon (Minh Mang) et de Khiem Cung Mon (Tu Duc). Le centre du sanctuaire est le dien Bieu Duc, batiment double sur une plate-forme de 23,4 m × 21,5 m, proche du dien Sung An de Minh Mang, ou sont honorees les tablettes de Thieu Tri et de l’imperatrice Tu Du. Sur les elements architecturaux du dien et sur la porte Hong Trach, on compte plus de 450 compartiments sculptes portant des poemes et des textes, d’une grande valeur litteraire et educative.

Autour du dien Bieu Duc s’organisent les Dong–Tay Phoi dien a l’avant et les Ta–Huu Tong vien a l’arriere, composant un ensemble concentre et solennel. Tout au fond, une porte voutee en brique ferme l’espace cultuel. Au-dela du ho dien, la hauteur Bau Ho joue le role d’ecran, tandis que la foret de pins a l’arriere forme une enceinte naturelle, refermant et protegeant l’ensemble du complexe.

Classement patrimonial

Le tombeau de Thieu Tri (Xuong Lang) est un monument du Complexe des monuments de l’ancienne capitale de Hue, inscrit par l’UNESCO sur la Liste du Patrimoine mondial le 11 decembre 1993.

References

LĂNG HOÀNG ĐẾ THIỆU TRỊ (Xương Lăng) – hueworldheritage.org.vn
Lăng vua Thiệu Trị
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Nxb Thuận Hóa.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung (中文)

名称与地理位置

绍治陵，字名昌陵（昌陵），为绍治皇帝之葬所。绍治陵背倚顺道山，位于顺化市顺化郡水榜坊居正村境内，距市中心约8公里。

历史与人物
营建历史

绍治帝在位七年后重病，于1847年11月4日崩逝，享年41岁。临终之际，绍治帝曾向继位皇子（后为嗣德帝）留下关于营建山陵的具体遗嘱：须择高阜近山脚之地，便于施工以减轻军民劳役；引送灵柩入墓穴的“隧道”（遂道）应仿效孝陵（明命陵）之做法；至于殿宇、廊庑等奉祀建筑则务必适度节俭，避免铺张浪费国家财力。

《大南一统志》记载：

“昌陵，为宪祖章皇帝安葬之所，在居正社，香水县（承天府）。嗣德元年（1848），进呈山名为顺道，并进呈陵名。”

《大南实录》记载：

“戊申年春正月，嗣德元年（1848）壬子日（即1848年2月11日），命修建尊陵于顺道山。命武文解充董理，每十日一奏，随时覆察工程进展。地下送棺之道悉依孝陵规制；诸寝（即陵内祀殿）之殿、鼎、院等，依天姥陵规制，随地势斟酌营造。至二月甲午日，于顺道山尊陵营建墓穴。”

昌陵建造进程极为紧迫，施工仅三个月，主要工程便已完成。1848年2月11日，嗣德帝任命大臣武文解为董理，直接负责陵寝营建，并规定每十日必须奏报一次施工进度。嗣德帝特别强调：开凿隧道——即将灵柩送入墓穴的地下通道——必须严格遵循明命陵的规制；而殿、亭、阁、院等奉祀性建筑，则以嘉隆陵制度为依据，并依实际地势灵活调整。隧道工程于1848年3月24日正式开工。

因组织迅速且连续施工，仅三个月，昌陵主要项目即基本完成。1848年6月14日，嗣德帝亲临陵区作最后检视。十日后，绍治帝灵柩自隆安殿（属保定宫）移出——此前停灵八个月——运至昌陵下葬。

嗣德帝亲撰碑文逾2500字，名《圣德神功》，以记述先帝身世并颂扬功德。虽安葬礼于1848年6月举行，但石碑直至1848年11月19日方正式立于碑亭。自开工（1848年2月11日）至全工告竣，绍治陵营建历时不足十个月，为阮朝陵寝中建造速度最快者之一。

奉祀对象

昌陵主奉祀者为绍治帝（阮福绵宗），阮朝第三位皇帝，明命帝之子、嗣德帝之父。其在位虽不长（1841—1847），但史籍多评其治政谨慎，崇尚节俭，维护朝廷纲纪，尤重减轻赋役以纾民力。

除绍治帝主陵外，附近尚有皇族亲属墓葬，形成带有家族性质的陵寝群。其前方斜置者为孝东陵，葬绍治帝生母胡氏花；后左近处为昌寿陵，为慈裕皇后（嗣德帝之母、绍治帝正后）之墓。此外，前左另有“早殇”墓区，集中安葬绍治帝诸皇子公主幼年早逝者。

建筑与景观

从风水角度看，绍治陵位于一种特殊地势，称“山止水交”，即山势与水脉和谐会聚之处。陵向西北，此向在阮朝此前大型建筑中极为罕见，甚至未曾使用。正是这种不同寻常的择向，使昌陵在顺化皇家陵寝体系中别具一格。

陵区周边景观严格遵循传统风水原则组织：陵前约1公里有望景丘镇守；左有玉盏山来朝，形成“左青龙—右白虎”之势；香江于前方蜿蜒，充当“明堂聚水”。更远处约8公里之占山（Chằm）为全域“前案”；较近的宝湖洞（Bàu Hồ）成为寝殿区天然屏障。陵后除远处金玉山外，朝廷又堆筑一座大型土丘作“后枕”，使“前案—后枕”风水格局更为完备。

陵区内部水景系统经营尤为精致：设三处半月形水池——殿湖、润泽湖与凝翠湖——并有水仙湖之水自右侧流出。诸湖与溪流通过埋设于道路下的涵洞相互连通，使水势循环柔和，既调和生气，又增添诗意。陵区外围并无坚固城墙包围，而以田畴、园木与自然山丘构成广阔的“天然罗城”，既阻止旺气外泄，又保持与环境的整体和谐。

总体布局上，昌陵由两大区域构成：陵墓区与寝祀区并列设置，相距约100米。陵墓区在右，寝祀区在左；两区皆背靠低矮山脊，面向西北方向开阔田野，且不建罗城围护。陵区总面积约6公顷。其规模与形制接近孝陵（明命陵），但更加简化、紧凑与克制。宝城、隧道、石桥、仪门、铜狮与半月湖等要素明显承继明命陵；而空间组织更倚重自然地形，则令人联想到嘉隆陵。

陵墓区

陵墓区位于右侧，以润泽湖为起点。润泽湖为半月形，面积约3,300平方米。该湖与寝祀区前方之殿湖相通，并与面积达7,600平方米的凝翠湖相接，凝翠湖环抱宝城之前，形成全陵柔曲回旋的“支玄水”格局。

润泽湖后为铜制仪门，铸成“龙云铜柱”式样，引入铺八场砖的朝庭。朝庭两侧列置石雕象、马及文武官像，代表19世纪初顺化石刻艺术的典型水准。

其后为碑亭，为方亭式建筑，基台高2.65米，形制近似明命陵碑亭。亭内立《圣德神功》碑，为嗣德帝所撰，颂扬父皇功德。碑亭之后为德馨楼，建于一处龟形低丘之上，功能与象征意义近似明命陵的明楼。今该建筑仅存方形基址（18.5米×18.5米），两侧尚可见砖砌表柱遗迹。

凝翠湖为半月形，正对宝城之前。湖上架三座石桥：东和、正中与西定，通向三级台阶，再入安葬绍治帝之宝城。宝城为圆形砖筑，周长260米，设铜门，内植多株古松，气氛幽寂而庄严。

更远处陵区右侧尚有显光阁，被视为皇帝休憩沉思之所，寓意阳世与幽冥之间的交会。

寝祀区

寝祀区位于德馨楼左侧约100米处。寝祀轴线以砖砌影壁起始，其后为半月形殿湖，面积约2,400平方米。

殿湖之后为大理石仪门，饰以“连波”纹与以法蓝制成、形似酒壶的太极葫芦装饰，纹样生动。门上悬匾刻“明德远熙”四字，颂扬皇帝明德高远。其后为三级祭庭，铺八场砖，中道铺青石。

寝殿区由长方形城墙围合，四面开门。正门为洪泽门，望楼式门楼，形制与明命陵显德门、嗣德陵谦宫门相近。中心建筑为表德殿，为重屋建筑，基址约23.4米×21.5米，近似明命陵崇恩殿，殿内奉祀绍治帝与慈裕皇后牌位。表德殿及洪泽门构件上雕刻诗文题刻逾450格，具有重要文学与教化价值。

表德殿周围配置前部东、西配殿与后部左、右从院，形成向心围合、肃穆庄严的格局。最末端为砖砌拱门，收束寝祀空间。殿湖彼岸以宝湖丘为影壁，后方葱郁松林形成天然罗城，环护并封闭整个陵区。

保护与等级