Lịch sử
Chùa Hiến có tên chữ là Thiên Ứng Tự, tên Nôm là Hoa Dương. Đây là một ngôi chùa cổ nằm ở đường Phố Hiến, TP Hưng Yên, thuộc quần thể di tích phố Hiến sầm uất một thời. Chùa được khởi dựng vào cuối thời Lý, đầu thời Trần. Tên gọi Thiên Ứng là niên hiệu vua Trần Thái Tông (1232-1250). Đời vùa Thành Thái (1892), chùa được tu sửa. Trải qua nhiều lần tu sửa, chùa Hiến vẫn giữ được những nét kiến trúc thời Hậu lê đan xen thời Nguyễn
Tương truyền, chùa Hiến là nơi dựng lên để thờ Phật và Quan Âm Nam Hải với ý nghĩa khuyên răn con người sống hướng thiện, tích thiện, tích đức. Nhiều thuyền buôn đến đây cầu nguyện để mọi chuyện được thuận buồm xuôi gió.
Dân gian có đôi câu:
Cửa ngọc, tòa vàng, Phật đã đắp cao nền bảo hiện
Thôn Hoa, chùa Hiến, sư càng mến cảnh luyện tâm kinh.
Kiến trúc
Chùa Hiến được xây theo hướng Nam, bố cục kiểu nội công ngoại quốc gồm tiền đường, thượng điện, thiên hương và ba mặt hành lang. Ở giữa thượng điện có tượng Quan Âm Nam Hải đang ngồi. Tượng có tám đôi tay được bố trí đăng đối, trên đầu có đội mũ chạm hoa sen, cúc, phù dung. Ở phía trước có tượng tứ vị Bồ tát đang ngồi trên tòa sen với khuôn mặt phúc hậu, trang nghiêm. Tất cả các pho tượng đều được đúc từ thế kỷ XIX. Việc thượng điện đặt bàn thờ có tượng Quan Âm cùng tứ vị Bồ tát được đặt nổi bật đã thể hiện được tâm lý sùng bái các vị thần cứu giúp chúng sinh thoát khỏi khổ nạn trên sông, biển. Đây cũng chính là điểm khác biệt trong bố cục thờ của chùa Hiến Hưng Yên so với các ngôi chùa khác.
Tam quan của chùa được xây chồng diêm hai tầng tám mái. Tòa tiền đường có 3 gian theo kiến trúc vì kèo khá đơn giản. Tòa thiêu hương cũng có 3 gian nhưng thiết kế kiểu vòm cuốn, chịu ảnh hưởng của phong cách mỹ thuật của thời trung cổ phương Tây, mang dáng dấp của nhà thờ Kitô giáo.
Ba gian thượng điện xây kiểu kiến trúc giá chiêng chồng rường hai hàng chân cột. Trung tâm của thượng điện xây theo lối chồng diêm. Tại chùa phần mang đậm bản sắc dân tộc nhất chính là các đao mái phần dưới và phần trên. Hầu hết đều được tạo dáng cong có hình phượng cách điệu hay rồng mớm.
Giá trị lịch sử
Chùa hiện còn lưu giữ một số hiện vật có giá trị: bia đá niên hiệu Vĩnh Tộ 7 (1625), ở sân trái sân chùa cao 1,13m, được dựng trên lưng rùa, hai mặt khắc bài văn: Thiên ứng tự – tân tự trùng tu kí thạch bi; tấm bia bên phải sân chùa niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 5 (1709) hình khối hợp, mái long đình cao 1,98m, trên bia khắc bài văn mang tiêu dề Thiên ứng tự – bi kí công đức tùy hỷ. Hai tấm bia này sẽ góp phần không nhỏ vào việc nghiên cứu và phục hồi lại quang cảnh thương cảng Phố Hiến xưa mà một thời đã được ví như chốn đô hội tiểu Tràng An; một bàn bồi tế thời Hậu Lê, ba câu đối thời Nguyễn, ba bức đại tự thời Nguyễn, một chuông đồng thời Nguyễn niên hiệu Bảo Hưng nguyên niên, một bát hương đồng thời Lê niên hiệu Đại Bảo (1442).
Đình và chùa Hiến đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia ngày 21 tháng 1 năm 1992.
Đặc trưng
Nhắc đến chùa Hiến thì không thể quên nói đến cây nhãn tổ hay được gọi là cây nhãn Tiến. Đến nay cây nhãn này đã được hơn 300 tuổi. Đây là cây nhãn đường phèn có dáng rất đẹp, quả to, cùi dày, mã lụa, hương vị quả thơm ngon. Ngày xưa, mỗi một mùa nhãn chín sẽ được hái xuống cẩn thận để dâng lên đức phật, cúng thần thánh hoàng và quan lại địa phương cũng dùng dể tiến nhà vua.
Thân cây nhãn giờ đã già cỗi, bọng ruột bên trong, bị đổ chỉ còn lại một nhánh. Nhánh này đã được chùa và dân địa phương đổ đất vào để trồng, chăm sóc. Cây nhãn hiện diện là biểu tượng của vùng đất nhãn. Năm nào cây cũng cho ra những chùm trái thơm ngon.
Tham khảo
- Phật giáo Hưng Yên xưa và nay, Nguyễn Đại Đồng, Nxb Văn học, 2012, tr. 215-216.
- https://luhanhvietnam.com.vn/du-lich/tim-ve-net-xua-tai-chua-hien-hung-yen.html
- https://travelmag.vn/kham-pha-ve-dep-xua-cu-cua-chua-hien-hung-yen-d19895.html
- https://www.vamvo.com/ChuaHienPhoHienHungYen.aspx
- http://www.vietnam-tourism.com/index.php/tourism/items/2179
