Vị trí địa lý, tên gọi
Đình cổ Quán Khái tại xã Tiền Phong, thành phố Hải Phòng (trước là xã Tiền Phong, huyện Vĩnh Bảo) không chỉ là nơi gửi gắm tâm linh của người dân mà còn là công trình kiến trúc – nghệ thuật đặc sắc. Đình Quán Khái là một tổng thể công trình nghệ thuật kiến trúc cổ thời Nguyễn đầu thế kỷ XX. Giá trị đặc biệt của ngôi đình là sự hoành tráng, cổ kính và nghệ thuật trang trí trong các mảng điêu khắc cùng những di vật còn tồn tại.
Lịch sử và nhân vật
Đình xây dựng năm Duy Tân thứ 13 (1916). Đến nay đã ngót trăm năm, nhưng với giá trị tự thân cùng với ý thức giữ gìn của nhân dân địa phương, hiện đình còn nguyên nét đẹp cổ kính của một kiến trúc đình làng Việt Nam đầu thế kỷ 20. Theo truyền ngôn, tiền làm đình do nhân dân làng đóng góp, người đứng ra hưng công là cụ Bá Phú, một Hào lý có uy tín trong làng. Tục truyền, ngày ấy cụ Bá Phú họ Ngô cùng một số trai làng khoẻ mạnh “Khăn đùm cơm nắm” vào tận rừng sâu mua gỗ, đóng bè trở về. Nghe tin Quán Khái dựng đình lớn, nhiều hiệp thợ nổi tiếng đến xin được thi công. Câu hỏi nhập môn mà cụ Bá Phú đưa ra để tìm hiểu tài năng của các phường thợ là: “Số gỗ hiện có xây đình theo thiết kế của dân làng là đủ hay thiếu và thừa thiếu là bao nhiêu”? Nhiều hiệp thợ đã không vượt qua được bài toán đầu tiên này. Cuối cùng “thắng thầu” thuộc về hiệp thợ Ninh Giang (Hải Dương) với đáp số: Chỉ thừa một cây gỗ lim để dùng vào việc chuẩn bị đồ nghề cho thợ. Công việc làm đình ròng rã gần chục năm trời và hoàn thành vào năm 1916. Quả nhiên số vật tư vừa đủ, chỉ thừa một cây gỗ lim để thợ làm đồ nghề. Điều đó chứng tỏ khả năng thiết kế xây dựng tài ba của “Tổng công trình sư” Bá Phú và dân làng.
Đình thờ Đức thánh Tản Viên cùng hai cô con gái yêu của Vua Hùng, Chiêu Huy và Nữ Oa, trong đình còn lưu giữ bản Ngọc Phả do Hàn lâm viện Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm Hồng phúc thứ nhất (1572). Đây là nguồn sử liệu vô cùng quý giá của nhân dân ta trong những ngày đầu dựng nước và giữ nước. Đặc biệt thần tích Tản Viên là một tư liệu quý góp phần tìm hiểu, nghiên cứu về một nhân vật lịch sử được coi là Đệ nhất phúc thần của người Việt cổ. Tản Viên nhập thế, Thần Tản Viên được nhân dân tôn kính là Đức Thánh cả, Đệ nhất “Tứ bất tử” và là Thành Hoàng làng nổi tiếng của nhiều làng quê Việt Nam, trong đó có làng Quán Khái.
Về tiểu sử, sự nghiệp của Thành Hoàng làng Quán Khái có thể tóm lược như sau: Vào cuối đời vua Hùng thứ 18, trong khi tuổi đã cao mà các hoàng tử lại mất sớm, không có người nối dõi, nên nhà vua muốn nhường ngôi cho con rể là Tản Viên Sơn Thánh. Nhân cơ hội này Thục Phán đã đem hàng vạn tinh binh, hợp ở cửa bể, chuẩn bị tấn công nhà nước Văn Lang. Nhà vua nhận được tin vô cùng lo lắng và gọi Tản Viên Sơn Thánh lại hỏi ý kiến, đồng thời giao cho thống lĩnh – bộ binh ứng chiến. Đạo quân Thánh Tản Viên tiến vào Dương Tuyền (sau đổi là trấn Hải Dương) địa phận trang Quán Khái, huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng, lưu 1.000 quân đóng tại đây. Ông thấy nơi này là vùng đất có thể “rồng ấp, hổ chầu”, thắng cảnh quang đãng, bèn truyền lệnh cho quân sĩ cùng dân chúng lập đồn binh để phòng chống giặc. Sau một thời gian chuẩn bị, ông cất quân từ đạo Dương Tuyền đi đánh quân Thục. Thắng trận, vua mở tiệc lớn mừng đại thắng, gia phong tướng quân, ban cho ông thực ấp ở trang Quán Khái. Tương truyền, Thánh Tản Viên và hai người vợ yêu là công chúa con vua Hùng Duệ Vương đều mất tại trang Quán Khái, từ đó dân làng lập Đình thờ tự.
Kiến trúc cảnh quan
Trải qua nhiều biến động của thời gian, chiến tranh và xã hội, đình Quán Khái vẫn bảo lưu được nhiều yếu tố kiến trúc gốc có giá trị, thuộc loại hiếm gặp trong hệ thống đình làng ở Hải Phòng. Tổng thể kiến trúc đình mang phong cách truyền thống, bề thế, thể hiện trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ cao của các nghệ nhân xưa.
Tòa đại đình có quy mô lớn, gồm sáu mái chính lợp ngói mũi hài, kết hợp với mười mái đao cong vút tạo nên dáng vẻ uy nghi, khỏe khoắn. Trên bờ nóc, các chi tiết trang trí như con kìm, con sô, đầu guột được đắp nổi tinh xảo, vừa có tác dụng trang trí, vừa mang ý nghĩa trấn giữ, bảo vệ không gian linh thiêng của đình. Hệ thống mái và đao cong được xử lý hài hòa, tạo nhịp điệu kiến trúc mềm mại nhưng vẫn vững chãi.
Một trong những điểm nhấn đặc sắc của đình Quán Khái là hệ thống cổng đình bố trí ở phía Đông và phía Tây. Mỗi cổng được thiết kế theo dạng hai tầng, tám mái đao, tạo thành cấu trúc ngũ môn hoàn chỉnh, cân xứng và bề thế. Với hình thức kiến trúc độc đáo, tinh tế, hệ thống cổng này được đánh giá là một trong những ngũ môn đình đẹp và tiêu biểu nhất tại thành phố Hải Phòng.
Không gian nội thất đình được tổ chức theo kiểu “chồng rường giá chiêng”, một dạng kết cấu phổ biến trong kiến trúc đình, đền cổ, mang đậm phong cách thời Nguyễn đầu thế kỷ XX. Hệ thống cột, kèo, xà, rường đều được làm bằng gỗ lim lớn, chắc khỏe; nhiều cột có kích thước lớn đến mức một người trưởng thành không thể ôm xuể. Kết cấu kiến trúc vừa đảm bảo sự vững chắc cho công trình, vừa tạo nên không gian nội thất cao rộng, trang nghiêm.
Nghệ thuật chạm khắc trang trí trong đình đạt đến trình độ tinh xảo, thể hiện rõ tay nghề bậc thầy của các nghệ nhân xưa. Trên các cấu kiện kiến trúc như kèo, ván bưng, cửa võng, bàn thờ, các họa tiết được chạm khắc cầu kỳ với nhiều đề tài phong phú như cúc hóa long, lão cúc hóa phượng, lão trúc hóa rồng… Các mảng chạm vừa mang tính biểu tượng tín ngưỡng, vừa giàu giá trị thẩm mỹ, tạo cảm giác như bước vào một không gian cung đình thu nhỏ nhưng vẫn gần gũi với đời sống dân gian.
Đáng chú ý, không chỉ gian tiền đường cao rộng mà cả khu vực hậu cung – vốn là không gian linh thiêng và kín đáo – cũng được chạm khắc công phu, tỉ mỉ đến từng chi tiết. Qua mỗi đường nét chạm, có thể thấy người xưa đã gửi gắm vào đó niềm tin tín ngưỡng, quan niệm thẩm mỹ và kỹ thuật chế tác tinh luyện, góp phần làm nên giá trị độc đáo cho toàn bộ công trình.
Bên cạnh giá trị kiến trúc và di vật, không gian cảnh quan của đình cũng góp phần tạo nên nét đặc sắc riêng. Hai cây gạo cổ thụ trước cổng đình, có tuổi đời trên 120 năm, không chỉ được xem là biểu tượng sinh thực khí trong tín ngưỡng dân gian mà còn là những “nhân chứng sống” gắn bó mật thiết với lịch sử hình thành và phát triển của đình Quán Khái qua nhiều thế hệ.
Di vật
Hiện nay, đình Quán Khái còn lưu giữ được 102 di vật quý, trong đó có 22 đạo sắc phong triều Nguyễn cùng nhiều hiện vật có giá trị như hoành phi, câu đối, đại tự, khám thờ, tượng quan văn, quan võ, hương án, cỗ ngai… Các di vật này mang đậm dáng dấp mỹ thuật cung đình, đồng thời vẫn phảng phất màu sắc dân gian, phản ánh sự giao thoa hài hòa giữa văn hóa cung đình và văn hóa làng xã.
Lễ hội
Hội làng được tổ chức vào ngày mồng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm, là dịp sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng cư dân địa phương. Trong ngày hội, ao lớn phía trước đình giữ vai trò đặc biệt, là nơi lấy nước dùng cho nghi lễ tắm tượng các vị thần. Nghi thức này mang ý nghĩa cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, thể hiện rõ tín ngưỡng nông nghiệp gắn bó mật thiết với đời sống của cư dân làng xã từ bao đời nay.
Phần hội diễn ra sôi nổi tại khu vực vườn đình, nơi xưa kia vốn là không gian sinh hoạt chung của làng, nay trở thành sới vật truyền thống. Tại đây, các cuộc tranh tài của những đô vật khỏe mạnh diễn ra hào hứng, thu hút đông đảo người dân và du khách đến xem, cổ vũ. Bên cạnh môn vật, hội làng còn tổ chức nhiều hoạt động thể dục thể thao và sinh hoạt văn hóa khác như thi đấu bóng chuyền, giao lưu văn nghệ quần chúng, tạo nên không khí tưng bừng, náo nhiệt trong suốt thời gian diễn ra lễ hội.
Dọc theo con đường dẫn vào đình, trên những cây gạo cổ thụ rực đỏ hoa, những lá cờ hội năm màu được treo cao, bay phấp phới trong gió. Cờ hội không chỉ tượng trưng cho âm dương, ngũ hành trong quan niệm truyền thống, mà còn được xem là biểu tượng của mặt trời, của sức sống mãnh liệt và khát vọng sinh sôi, phát triển của con người. Sự hiện diện của cờ hội cùng cảnh sắc thiên nhiên và không khí rộn ràng của phần hội đã góp phần làm tăng thêm vẻ linh thiêng, trang trọng và giàu bản sắc cho những ngày hội lễ truyền thống của làng.
Tài liệu tham khảo
- Thành Đoàn Hải Phòng, 2023, Đình Quán Khái, xã Vĩnh Phong, huyện Vĩnh Bảo, truy cập tại: https://thanhdoanhaiphong.gov.vn/dinh-quan-khai-xa-vinh-phong-huyen-vinh-bao-nd22934.html
- Mai Dung, 2025, Ngắm kiến trúc như cung điện tại ngôi đình cổ Hải Phòng, Báo Lao Động, https://laodong.vn/photo/ngam-kien-truc-nhu-cung-dien-tai-ngoi-dinh-co-hai-phong-1443690.ldo
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Quan Khai Communal House (Hai Phong)
Geographic Location and Name
The ancient Quan Khai Communal House is located in Vinh Hai commune, Hai Phong City (formerly Tien Phong commune, Vinh Bao district). It is not only a spiritual center for local residents but also a remarkable architectural and artistic monument. Quan Khai Communal House represents an integrated complex of Nguyen-dynasty architectural art from the early twentieth century. Its outstanding value lies in its grand scale, solemn antiquity, sophisticated decorative sculpture, and the valuable relics that have survived to the present day.
History and Worshipped Deities
The communal house was constructed in the thirteenth year of the Duy Tan reign (1916). Although nearly a century has passed, thanks to its inherent value and the strong preservation awareness of the local community, the structure has largely retained the distinctive features of a Vietnamese village communal house from the early twentieth century.
According to oral tradition, the construction funds were contributed by the villagers themselves, with the chief patron being Ba Phu, a respected local notable. It is said that Ba Phu of the Ngo clan, together with a group of strong young men from the village, ventured deep into the forests carrying simple provisions to purchase timber, which they then rafted back by river. Hearing that Quan Khai was building a large communal house, many renowned guilds of craftsmen applied to undertake the construction.
As a test of their professional competence, Ba Phu posed an initial question: whether the existing quantity of timber was sufficient for the construction according to the villagers’ design, and if so, how much surplus or shortage there would be. Many guilds failed this first challenge. Ultimately, the winning bid went to the Ninh Giang craftsmen’s guild (Hai Duong), who calculated that there would be exactly one ironwood log left over, to be used for making tools.
The construction process lasted nearly ten years and was completed in 1916. As predicted, the materials proved to be precisely sufficient, with only one ironwood log remaining for tool-making. This outcome demonstrated the outstanding design and organizational skills of Ba Phu and the villagers, who effectively served as the project’s master planners.
Quan Khai Communal House worships Tan Vien Thanh (Tan Vien Mountain Saint), together with his two beloved daughters of the Hung Kings, Chieu Huy and Nu Oa. The communal house preserves a Ngoc Pha (sacred genealogy) compiled by Nguyen Binh, Han Lam Vien Dong Cac Dai Hoc Si, in the first year of the Hong Phuc reign (1572). This document is an extremely valuable historical source for understanding the early periods of national foundation and defense. In particular, the Tan Vien hagiography is an important resource for studying a historical figure revered as the foremost tutelary deity of the ancient Vietnamese.
Tan Vien is venerated by the people as Duc Thanh Ca, the foremost of the “Four Immortals,” and a celebrated village tutelary deity of many Vietnamese communities, including Quan Khai village.
The life and career of the tutelary deity of Quan Khai can be summarized as follows. Toward the end of the reign of the eighteenth Hung King, when the king was advanced in age and his sons had died prematurely, leaving no heir, he intended to pass the throne to his son-in-law, Tan Vien Son Thanh. Taking advantage of this situation, Thuc Phan assembled tens of thousands of elite troops near the coast in preparation for an attack on the state of Van Lang. Upon receiving this alarming news, the Hung King consulted Tan Vien and entrusted him with command of the infantry to resist the invasion.
Tan Vien led his army to Duong Tuyen (later Hai Duong region), within the territory of Quan Khai hamlet, Vinh Lai district, Ha Hong prefecture, stationing one thousand troops there. Recognizing the area as a strategically auspicious land—described as a place where “dragons coil and tigers crouch”—he ordered soldiers and local inhabitants to establish military outposts for defense. After a period of preparation, he led his forces from Duong Tuyen to confront the Thuc army and achieved victory.
In celebration, the king held a grand banquet, promoted Tan Vien to high military rank, and granted him a landed estate at Quan Khai hamlet. According to legend, Tan Vien Thanh and his two wives—princesses, daughters of King Hung Due Vuong—passed away at Quan Khai. Thereafter, the villagers established the communal house to worship them.
Architecture and Landscape
Despite the impacts of time, war, and social change, Quan Khai Communal House has preserved many original architectural elements of exceptional value, making it a rare example within the system of village communal houses in Hai Phong. The overall architectural composition is traditional and imposing, reflecting the high technical skills and refined aesthetic sensibilities of past artisans.
The main hall (dai dinh) is of large scale, featuring six principal roofs covered with traditional mui hai tiles, combined with ten elegantly curved ridge-ends, creating a powerful and dignified silhouette. Along the ridge, decorative elements such as con kim, con so, and dau guot are finely molded in relief, serving both ornamental and symbolic protective functions for the sacred space. The roof system is harmoniously proportioned, producing a sense of rhythm that is both graceful and structurally robust.
A distinctive highlight of Quan Khai Communal House is its gate system, positioned to the east and west. Each gate is designed with two tiers and eight curved roofs, forming a complete and symmetrical ngu mon (five-gate) structure of impressive scale. With its refined and distinctive architectural form, this gate complex is regarded as one of the most beautiful and representative ngu mon communal house gates in Hai Phong City.
The interior space is organized in the chong ruong gia chieng structural style, typical of early twentieth-century Nguyen-dynasty temple and communal house architecture. Columns, beams, and purlins are all made of large ironwood timbers; some columns are so massive that an adult cannot encircle them with both arms. This structural system ensures durability while creating a lofty, solemn interior atmosphere.
The decorative carving art within the communal house reaches a highly sophisticated level, clearly demonstrating the masterful craftsmanship of traditional artisans. Architectural components such as beams, panels, cua vong, and altars are richly carved with diverse motifs, including chrysanthemum transforming into dragon, old chrysanthemum transforming into phoenix, and old bamboo transforming into dragon. These carvings are both symbolically meaningful and aesthetically refined, evoking the impression of a miniature imperial palace while remaining closely connected to folk culture.
Notably, not only the spacious front hall but also the rear sanctuary—normally a more enclosed and sacred area—is elaborately and meticulously carved. Each line and detail reflects religious devotion, aesthetic ideals, and advanced craftsmanship, contributing to the unique value of the entire monument.
In addition to architectural and material heritage, the surrounding landscape also enhances the site’s character. Two ancient kapok trees standing before the communal house gate, each over 120 years old, are regarded as symbols of fertility in folk belief and serve as “living witnesses” to the history and development of Quan Khai Communal House across generations.
Relics
At present, Quan Khai Communal House preserves 102 valuable relics, including 22 Nguyen-dynasty royal decrees, along with significant artifacts such as horizontal lacquered boards, parallel sentences, large calligraphic plaques, shrines, statues of civil and military officials, incense altars, and ceremonial thrones. These objects display strong influences of imperial court art while retaining elements of folk aesthetics, reflecting a harmonious interaction between court culture and village culture.
Festival
The village festival is held annually on the third day of the third lunar month and constitutes an important cultural and religious event for the local community. On this occasion, the large pond in front of the communal house plays a special role, providing water for the ritual bathing of the deities’ statues. This rite symbolizes prayers for favorable weather and abundant harvests, clearly reflecting the agricultural beliefs deeply rooted in village life over generations.
The festive activities take place energetically in the communal house garden, which historically served as the village’s shared space and is now the venue for traditional wrestling competitions. Strong wrestlers compete enthusiastically, attracting large crowds of villagers and visitors. In addition to wrestling, the festival includes various sports and cultural activities such as volleyball matches and community performances, creating a lively and vibrant atmosphere throughout the celebration.
Along the road leading to the communal house, multicolored festival flags are hung high among the ancient kapok trees in full crimson bloom, fluttering in the wind. These flags symbolize yin and yang and the five elements in traditional belief, and are also regarded as representations of the sun, vitality, and the human aspiration for growth and prosperity. Together with the natural scenery and festive spirit, they enhance the solemnity, sacredness, and distinctive cultural identity of the village’s traditional festival days.
References
- Thành Đoàn Hải Phòng, 2023, Đình Quán Khái, xã Vĩnh Phong, huyện Vĩnh Bảo, truy cập tại: https://thanhdoanhaiphong.gov.vn/dinh-quan-khai-xa-vinh-phong-huyen-vinh-bao-nd22934.html
- Mai Dung, 2025, Ngắm kiến trúc như cung điện tại ngôi đình cổ Hải Phòng, Báo Lao Động, https://laodong.vn/photo/ngam-kien-truc-nhu-cung-dien-tai-ngoi-dinh-co-hai-phong-1443690.ldo
Tiếng Pháp
Dinh Quan Khai (Hai Phong)
Situation geographique et denomination
L’ancien Dinh Quan Khai, situe dans la commune de Vinh Hai, ville de Hai Phong (anciennement commune de Tien Phong, district de Vinh Bao), n’est pas seulement un lieu de culte spirituel pour la population locale, mais aussi un ouvrage architectural et artistique remarquable. Le dinh Quan Khai constitue un ensemble architectural ancien typique de l’epoque des Nguyen, datant du debut du XXe siecle. Sa valeur exceptionnelle reside dans son ampleur, son caractere ancien et solennel, ainsi que dans l’art decoratif raffine de ses sculptures et des vestiges encore conserves.
Histoire et personnages
Le dinh a ete construit la 13e annee du regne Duy Tan (1916). Pres d’un siecle s’est ecoule depuis, mais grace a ses valeurs intrinseques et a la conscience de preservation de la population locale, l’edifice conserve encore aujourd’hui l’aspect authentique et ancien d’un dinh de village vietnamien du debut du XXe siecle.
Selon la tradition orale, les fonds de construction provenaient des contributions des habitants du village, et la personne ayant dirige les travaux fut Ba Phu, un notable influent du village. On raconte qu’a cette epoque, Ba Phu, du nom de famille Ngo, accompagna plusieurs jeunes hommes robustes du village, “le foulard enveloppant le riz en boule”, jusque dans les forets profondes pour acheter du bois, le rassembler en radeaux et le ramener.
Apprenant que Quan Khai construisait un grand dinh, de nombreuses confreries d’artisans renommes demanderent a participer aux travaux. La question preliminaire que Ba Phu posa pour evaluer leur competence fut la suivante : « La quantite de bois disponible est-elle suffisante, insuffisante ou excedentaire par rapport au projet du village, et de combien ? ». Plusieurs confreries ne surent pas repondre a cette premiere epreuve. Finalement, le marche revint a la confrerie de Ninh Giang (Hai Duong), qui repondit : il resterait exactement un tronc de bois de fer (lim) en surplus, destine a la fabrication des outils des artisans.
La construction dura pres de dix ans et s’acheva en 1916. En effet, les materiaux furent utilises avec une precision remarquable, et il ne resta qu’un seul tronc de bois de fer, utilise pour les outils. Cela temoigne du talent exceptionnel de conception et de construction du “maitre d’oeuvre general” Ba Phu, ainsi que de la sagesse collective des habitants du village.
Le dinh est dedie au Saint Tan Vien, ainsi qu’aux deux filles bien-aimees du roi Hung, Chieu Huy et Nu Oa. Il conserve egalement un manuscrit de Ngoc Pha, redige par Nguyen Binh, academicien de l’Academe Han Lam Dong Cac, la premiere annee de Hong Phuc (1572). Ce document constitue une source historique extremement precieuse sur les premiers temps de la fondation et de la defense du pays. En particulier, la legende de Tan Vien represente un materiau essentiel pour l’etude d’un personnage historique considere comme le Premier Genie Bienfaiteur des anciens Vietnamiens.
Tan Vien, entre dans le monde des hommes, est venere par le peuple comme Duc Thanh Ca, le premier des “Quatre Immortels”, et un genie tutelaires (Thanh Hoang lang) celebre dans de nombreux villages vietnamiens, dont le village de Quan Khai.
La vie et l’oeuvre du genie tutelaires du village de Quan Khai peuvent etre resumes ainsi : a la fin du regne du 18e roi Hung, alors que le roi etait age et que ses fils etaient morts prematurément, sans heritier, il envisagea de ceder le trone a son gendre, Tan Vien Son Thanh. Profitant de cette situation, Thuc Phan rassembla des dizaines de milliers de soldats d’elite a l’embouchure maritime, en vue d’attaquer l’Etat de Van Lang.
Informe de cette menace, le roi fut tres inquiet et convoqua Tan Vien Son Thanh pour demander son avis, tout en lui confiant le commandement des troupes terrestres. L’armee de Tan Vien se rendit a Duong Tuyen (plus tard renomme en province de Hai Duong), sur le territoire du hameau de Quan Khai, district de Vinh Lai, prefecture de Ha Hong, ou elle laissa 1 000 soldats en garnison. Constatant que ce lieu etait une terre favorable, “ou le dragon s’abrite et le tigre se prosterne”, offrant un paysage degage et harmonieux, il ordonna aux soldats et a la population d’y etablir un poste militaire pour se defendre contre l’ennemi.
Apres une periode de preparation, il mena ses troupes depuis Duong Tuyen pour combattre l’armee de Thuc. La victoire acquise, le roi organisa un grand banquet celebrant le triomphe, le nomma general et lui accorda un fief a Quan Khai. Selon la tradition, Tan Vien et ses deux epouses bien-aimees, princesses filles du roi Hung Due Vuong, moururent toutes deux a Quan Khai. Depuis lors, les habitants erigerent un dinh pour les venerer.
Architecture et paysage
Malgre les vicissitudes du temps, les guerres et les bouleversements sociaux, le dinh Quan Khai a conserve de nombreux elements architecturaux d’origine d’une grande valeur, devenus rares dans l’ensemble des dinh villageois de Hai Phong. L’architecture generale adopte un style traditionnel, monumental, reflet du haut niveau technique et du sens esthetique raffine des artisans d’autrefois.
Le batiment principal (dai dinh) est de grande dimension, avec six toits principaux couverts de tuiles en forme de soulier, combines a dix toits secondaires aux aretes courbees, conferant a l’ensemble une allure majestueuse et robuste. Sur le faîte, les ornements tels que con kim, con so et dau guot sont sculptes en relief avec finesse, jouant a la fois un role decoratif et symbolique de protection de l’espace sacre. Le systeme de toitures et d’aretes courbes est traite de maniere harmonieuse, creant un rythme architectural souple mais solide.
Un des elements les plus remarquables du dinh Quan Khai est son systeme de portes, dispose a l’est et a l’ouest. Chaque porte est concue sur deux niveaux avec huit toits a aretes courbees, formant un ensemble de ngu mon complet, equilibre et imposant. Par son architecture originale et elegante, ce systeme est considere comme l’un des plus beaux et representatifs ngu mon de dinh de la ville de Hai Phong.
L’espace interieur est organise selon la structure traditionnelle dite “chong ruong gia chieng”, frequente dans les dinh et temples anciens, caracteristique du style Nguyen du debut du XXe siecle. Les colonnes, poutres et entretoises sont en bois de fer massif ; certaines colonnes sont d’une taille telle qu’un adulte ne peut les entourer de ses bras. Cette structure assure a la fois la solidite de l’edifice et un espace interieur vaste, eleve et solennel.
L’art de la sculpture decorative atteint ici un niveau d’un grand raffinement, illustrant la maitrise exceptionnelle des artisans anciens. Sur les elements architecturaux tels que poutres, panneaux, portes sculptées et autels, on trouve des motifs complexes et varies : chrysanthème se transformant en dragon, vieux chrysanthème se muant en phénix, vieux bambou devenant dragon, etc. Ces sculptures possedent a la fois une forte valeur symbolique religieuse et une richesse esthetique, donnant l’impression d’entrer dans un palais miniature tout en restant proche de la culture populaire.
Il est a noter que non seulement le vestibule (tien duong) est vaste et eleve, mais que le sanctuaire arriere (hau cung), espace sacre et reserve, est egalement orne de sculptures minutieuses et soignees. Chaque trait revele la foi religieuse, les conceptions esthetiques et la technicite elevee des anciens, contribuant a la valeur unique de l’ensemble architectural.
Outre l’architecture et les vestiges, le paysage environnant participe egalement au caractere singulier du site. Les deux kapokiers centenaires devant la porte du dinh, ages de plus de 120 ans, sont consideres non seulement comme des symboles de fertilite dans les croyances populaires, mais aussi comme des “temoins vivants” de l’histoire et de l’evolution du dinh Quan Khai a travers les generations.
Vestiges
Actuellement, le dinh Quan Khai conserve 102 objets anciens precieux, dont 22 edicts royaux de la dynastie Nguyen, ainsi que de nombreux artefacts de grande valeur : panneaux laques, couplets paralleles, grandes inscriptions, autels-reliquaires, statues de mandarins civils et militaires, autels a encens, trones rituels, etc. Ces objets portent l’empreinte de l’art de cour tout en conservant des elements populaires, illustrant l’harmonie entre culture palatiale et culture villageoise.
Fete traditionnelle
La fete du village a lieu chaque annee le 3e jour du 3e mois lunaire et constitue un evenement culturel et religieux majeur pour la communaute locale. Lors de la fete, le grand etang situe devant le dinh joue un role particulier : son eau est utilisee pour le rituel du bain des statues des divinites. Ce rite symbolise la priere pour des pluies favorables, des vents cléments et de bonnes recoltes, reflet des croyances agricoles profondement ancrees dans la vie des villages depuis des generations.
La partie festive se deroule animeement dans le jardin du dinh, autrefois espace communautaire du village, aujourd’hui transforme en arene de lutte traditionnelle. Des combats de lutte opposant des lutteurs robustes s’y tiennent avec enthousiasme, attirant de nombreux habitants et visiteurs. En plus de la lutte, la fete comprend diverses activites sportives et culturelles telles que des matchs de volley-ball et des spectacles artistiques populaires, creant une ambiance joyeuse et animee tout au long des celebrations.
Le long du chemin menant au dinh, sur les kapokiers anciens aux fleurs rouge vif, des drapeaux de fete multicolores sont dresses et flottent au vent. Ces drapeaux symbolisent non seulement le yin et le yang ainsi que les cinq elements dans la conception traditionnelle, mais aussi le soleil, la vitalite intense et l’aspiration a la prosperite et au developpement humain. Leur presence, associee au paysage naturel et a l’atmosphere festive, renforce le caractere sacre, solennel et identitaire des fetes traditionnelles du village.
References
- Thành Đoàn Hải Phòng, 2023, Đình Quán Khái, xã Vĩnh Phong, huyện Vĩnh Bảo, truy cập tại: https://thanhdoanhaiphong.gov.vn/dinh-quan-khai-xa-vinh-phong-huyen-vinh-bao-nd22934.html
- Mai Dung, 2025, Ngắm kiến trúc như cung điện tại ngôi đình cổ Hải Phòng, Báo Lao Động, https://laodong.vn/photo/ngam-kien-truc-nhu-cung-dien-tai-ngoi-dinh-co-hai-phong-1443690.ldo
Tiếng Trung
馆概亭（海防）
地理位置与名称
馆概古亭位于海防市永海社（原为永保县前锋社），不仅是当地居民寄托精神信仰的重要场所，也是具有高度艺术价值的建筑—艺术遗产。馆概亭是一处阮朝时期、20世纪初建成的古代建筑艺术综合体。其独特价值体现在整体规模的宏大、风格的古朴肃穆，以及雕刻装饰艺术与现存文物所展现出的高超技艺。
历史与神祇
馆概亭始建于维新十三年（1916年）。距今虽近百年，但凭借其自身价值及当地人民的精心保护，至今仍完整保留着20世纪初越南传统村亭建筑的古雅风貌。相传，建亭经费由全体村民共同筹集，主持兴建者为村中德高望重的豪理——吴氏巴富（Ngo Ba Phu）。
传说当年，吴氏巴富与数名身强力壮的青年村民“包头巾、携饭团”，深入深山采购木材，扎筏运回。得知馆概村要兴建规模宏大的村亭，许多著名工匠行会前来竞标施工。巴富设下的入门考题是：“按村民所定设计，以现有木料建亭是足够、过剩还是不足？多或少多少？”不少工匠行会未能通过这一考验。最终中标者为来自宁江（海阳）的工匠行会，其答案为：仅多出一根铁木（lim）用于制作工匠工具。
建亭工程历时近十年，于1916年完工。事实证明，材料数量分毫不差，果然只余一根铁木。这充分显示了“总设计师”巴富与村民在规划与施工上的卓越才能。
馆概亭奉祀坦圆圣（Tan Vien）以及雄王（Hung Vuong）的两位爱女——昭辉（Chieu Huy）与女娲（Nu Oa）。亭内现存一部《玉谱》，由翰林院东阁大学士阮秉（Nguyen Binh）于洪福元年（1572年）撰写，是研究越南早期建国与卫国历史的珍贵史料。
尤为重要的是，关于坦圆圣的神迹，为研究这位被视为越南古代“第一福神”的历史人物提供了宝贵资料。坦圆圣入世后，被民众尊奉为“圣父”、越南“四不死”之首，并成为众多越南乡村著名的城隍神，其中包括馆概村。
关于馆概村城隍神的生平与功业，可概述如下：在雄王十八世末年，国王年事已高，诸王子早逝，无人继承王位，遂欲将王位禅让给女婿坦圆山圣。值此之际，蜀泮（Thuc Phan）率数万精兵集结于海口，准备进攻文郎国。国王得报后极为忧虑，召坦圆山圣商议，并命其统领步兵迎战。
坦圆圣率军进驻阳泉（后改为海阳镇），驻扎于下洪府永赖县馆概庄，留兵一千驻守。见此地“龙盘虎踞”、景致开阔，遂下令军民共筑营寨以御外敌。准备就绪后，他自阳泉出兵讨伐蜀军，终获大胜。凯旋后，国王设盛宴庆功，加封其将军之职，并赐其实邑于馆概庄。
相传，坦圆圣及其两位爱妻——雄王睿王（Hung Due Vuong）之女，皆卒于馆概庄，村民遂立亭奉祀。
建筑与景观
历经岁月流转、战争与社会变迁，馆概亭仍保存了大量原始而珍贵的建筑要素，在海防地区村亭体系中尤为罕见。整体建筑风格传统而宏伟，充分体现了古代工匠高超的技术水平与审美思想。
大亭规模宏大，主体设六座主屋顶，覆盖“鞋头瓦”，并配以十道高翘飞檐，整体造型庄严雄健。屋脊上装饰有吻兽、兽脊、脊首等灰塑构件，工艺精细，既具装饰美感，又寓意镇守、护佑亭宇的神圣空间。屋顶与飞檐的处理和谐统一，使建筑既显灵动又不失稳重。
馆概亭的一大特色，是位于东、西两侧的亭门系统。每座亭门均为两层、八檐结构，组合成完整而对称的“五门”格局，气势恢宏。凭借其独特而精致的建筑形式，该门楼被誉为海防市最为典型、最具美感的村亭五门之一。
亭内空间采用“重梁架鼓”结构，这是阮朝20世纪初庙亭建筑中常见的构架形式。柱、梁、檩、枋皆以大型铁木制成，坚固厚重，部分柱径之大，甚至一名成年男子亦难以合抱。该结构既确保了建筑的牢固性，又营造出高敞、庄严的内部空间。
亭内雕刻装饰艺术臻于精妙，充分展现了古代工匠的宗师级技艺。在梁架、隔板、悬门、供桌等构件上，雕刻题材丰富多样，如菊化龙、老菊化凤、老竹化龙等。雕刻既富含信仰象征意义，又具高度审美价值，使人仿佛置身于一座缩微的宫廷空间，同时又不失民间生活气息。
尤为值得一提的是，不仅前堂高敞华美，连本应肃穆内敛的后宫空间，也同样雕刻精细、丝丝入微。每一道纹饰都凝结着先民的信仰观念、审美理想与精湛工艺，共同成就了整座建筑的独特价值。
除建筑与文物价值外，亭宇的景观环境亦别具特色。亭门前两株树龄逾120年的木棉古树，不仅在民间信仰中被视为生殖崇拜的象征，更是见证馆概亭世代兴衰的“活历史”。
文物
目前，馆概亭保存有102件珍贵文物，其中包括阮朝敕封22道，以及横匾、楹联、大字匾、神龛、文官像、武官像、香案、宝座等。诸多文物兼具宫廷美术风格与民间艺术气息，生动反映了宫廷文化与乡村文化的和谐交融。
节庆
馆概村会于每年农历三月初三举行，是当地社区最重要的文化—信仰活动之一。节日当天，亭前大池承担着特殊功能，用于取水举行诸神沐浴仪式。该仪式寓意风调雨顺、五谷丰登，体现了世代相传、与农耕生活紧密相连的农业信仰。
会节期间，热闹的娱乐活动在亭园内举行。此地昔日为村民公共活动空间，如今成为传统摔跤赛场。健壮的摔跤手激烈角逐，吸引众多村民与游客前来观赏助威。除摔跤外，节会还设有排球比赛、群众文艺交流等多项文体活动，使节日期间气氛热烈、欢腾。
通往村亭的道路两旁，木棉古树花开如火，树上高悬五色会旗，迎风飘扬。会旗不仅象征传统观念中的阴阳五行，也被视为太阳、生命力与人类繁衍发展的象征。会旗的点缀，与自然景观及节会的热闹氛围相互映衬，使馆概村的传统节日更显神圣、庄重而富有民族特色。
参考资料
- Thành Đoàn Hải Phòng, 2023, Đình Quán Khái, xã Vĩnh Phong, huyện Vĩnh Bảo, truy cập tại: https://thanhdoanhaiphong.gov.vn/dinh-quan-khai-xa-vinh-phong-huyen-vinh-bao-nd22934.html
- Mai Dung, 2025, Ngắm kiến trúc như cung điện tại ngôi đình cổ Hải Phòng, Báo Lao Động, https://laodong.vn/photo/ngam-kien-truc-nhu-cung-dien-tai-ngoi-dinh-co-hai-phong-1443690.ldo
