Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Yên Tân, tên chữ là An Tân tự, tọa lạc tại số 37, ngõ 175, tổ dân phố số 1, phường Ngọc Thụy, quận Long Biên, Hà Nội (nay thuộc phường Bồ Đề, thành phố Hà Nội). Chùa nằm trong quần thể Đền – Chùa Yên Tân, là nơi phục vụ nhu cầu sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng của nhân dân địa phương.
Trước đây, đền và chùa Yên Tân được xây dựng tại hai địa điểm riêng biệt. Về sau, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý cũng như sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân địa phương, hai công trình đã được quy hoạch và bố trí về cùng một khu đất như hiện nay.
Lịch sử hình thành và nhân vật
Đền Yên Tân thờ nữ tướng Quý Nương. Theo truyền tích, bốn anh em gồm Trung Thành, Thông Vinh, Đổng Lương và Quý Nương là những vị tướng của An Dương Vương, nước Âu Lạc, vào thế kỷ III trước Công nguyên.
Khi quân Triệu Đà tiến đánh thành Cổ Loa, bốn vị tướng đã cùng nhau anh dũng chiến đấu chống lại quân xâm lược và đều anh dũng hy sinh. Nhân dân đã lập nơi thờ phụng bốn vị tướng tại Gò mộ Tổ và đình Gia Thụy. Riêng nữ tướng Quý Nương được nhân dân Yên Tân tôn thờ làm Thành hoàng làng, bởi theo truyền thuyết, bà từng chỉ huy bày trận phòng ngự chống giặc ngoại xâm tại khu vực ven sông thuộc Yên Tân ngày nay.
Hằng năm, làng Yên Tân vẫn duy trì lễ hội rước bài vị nữ tướng Quý Nương về Gia Thụy để tham dự lễ tưởng niệm bốn vị tướng, được tổ chức vào ngày 10 và 11 tháng Hai âm lịch, thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của cộng đồng địa phương.
Chùa Yên Tân được xây dựng từ rất lâu đời, đã trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, chứng kiến sự đổi thay của vùng đất Ngọc Thụy. Do nằm ở khu vực gần rìa sông, chùa thường xuyên bị ngập nước vào mùa mưa. Bên cạnh đó, diện tích khuôn viên hạn hẹp cũng gây nhiều khó khăn cho việc sử dụng và sinh hoạt. Vì vậy, ngôi chùa đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo nhiều lần.
Năm 2003, nhân dân địa phương đã thống nhất nâng công trình lên kiến trúc hai tầng và xây dựng cổng Tam quan. Đến năm 2024, di tích tiếp tục được trùng tu, xây dựng mới Tam Quan và một số công trình phụ trợ khác, góp phần hoàn thiện diện mạo khang trang như hiện nay.
Đền và chùa Yên Tân được hình thành và tồn tại nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh của nhân dân địa phương, đồng thời là nơi lưu giữ và phát huy những giá trị văn hóa, truyền thống tốt đẹp của cộng đồng cư dân làng xã trong bối cảnh đô thị hóa.
Tại chùa, các hoạt động Phật giáo diễn ra thường xuyên, thu hút đông đảo Phật tử và nhân dân đến lễ bái, cầu an, nghe kinh. Bên cạnh đó, các buổi giảng pháp và khóa tu định kỳ được tổ chức nhằm giúp Phật tử hiểu sâu hơn về giáo lý nhà Phật, thực hành thiền định và hướng tới lối sống thiện lành. Các lễ hội và nghi lễ Phật giáo truyền thống như Lễ Phật Đản, Lễ Vu Lan, Tết Nguyên Đán đều được tổ chức trang trọng tại chùa, góp phần duy trì đời sống văn hóa, tinh thần phong phú cho cộng đồng địa phương.
Kiến trúc cảnh quan
Khu di tích đền – chùa Yên Tân nằm xen kẽ trong khu dân cư của địa phương, với diện tích không lớn. Đền chùa mới được tu bổ, xây dựng lại, nhưng trên các cấu kiện có khá nhiều mảng chạm hoa lá, tứ quý… Kiến trúc được miêu tả khá cầu kỳ, kết hợp với các đồ thờ như cửa võng thiều châu, hoành phi, câu đối tạo cho di tích thêm phần sinh động.
Tam Quan
Cổng được xây dựng theo kiểu Tam Quan, gồm một lối đi chính ở giữa và hai cửa phụ hai bên. Lối chính là một cửa vòm lớn, phía trên trang trí các họa tiết rồng chầu, mây cuốn và hoa văn truyền thống. Giữa khoảng mái cổng là đắp nổi bức hoành phi khắc ba chữ Hán “Giác Ngộ Môn”, mang ý nghĩa cửa dẫn vào chốn giác ngộ.
Hai trụ cột hai bên được xây cao khoảng 5m, trang trí công phu với các mảng phù điêu và câu đối chữ Hán chạy dọc thân trụ. Đỉnh mỗi trụ đắp chim phượng, đầu trụ đắp nổi hình rồng chầu, các chi tiết chạm khắc đều sắc nét. Hai bên cổng chính là hai cửa phụ giả, được xây tường kín, mỗi bên tạo một ô cửa giả hình vuông ở giữa.
Tổng thế Tam Quan được gắn các mảnh sứ xanh trang trí, không gian cổng được kết hợp hài hòa với cây xanh và các chậu cảnh bố trí xung quanh, góp phần tạo nên cảnh quan cho di tích.
Qua Tam Quan là khoảng sân chùa rộng rãi, lát gạch sạch sẽ, là nơi diễn ra nhiều hoạt động Phật sự. Hai bên sân có những cây cổ thụ cao lớn, tạo bóng mát.
Tam Bảo
Chùa Yên Tân được xây dựng theo kiến trúc hiện đại, gồm hai tầng. Tầng dưới được sử dụng làm nhà khách và nơi phục vụ các hoạt động sinh hoạt thường ngày của nhà chùa. Phía trước là hiên hẹp, có mái che kéo dài gần hết phần lan can tầng trên. Từ sân dẫn lên ở hai bên là cầu thang dẫn lên tầng phía trên.
Tầng trên là Tiền Đường, không gian thờ tự chính, đây là một nếp nhà khung gỗ, mái lợp ngói, gồm sáu gian, đầu hồi xây bít đốc. Hệ thống kiến trúc chính gồm bảy bộ vì, trong đó năm bộ vì ở gian giữa được kết cấu theo kiểu “thượng giá chiêng, trung kẻ chuyển, hạ tiền kẻ hậu bẩy”; hai bộ vì giáp hồi được bưng ván mê. Ở tòa này có đặt tượng Đức Ông và Thánh Tăng được đặt ở phía ngoài Tiền Đường. Nếp nhà sáu gian này có hai chuôi dọc kéo dài về phía sau, mỗi chuôi gồm hai gian, kết cấu khung gỗ, mái lợp ngói. Không gian thờ tự được bố trí theo trục dọc: bên phải là ban đền thờ, bên trái là Tam Bảo.
Tam bảo chùa Yên Tân hiện được trang trí hệ thống hoành phi, câu đối, cửa võng sơn thếp vàng, phía Hậu Cung là nơi đặt các pho tượng gồm: Tam Thế, A Di Đà, Quan Âm, Thế Chí, Thích Ca, A Nan – Ca Diếp, Quan Âm Chuẩn Đề cùng hai vị Bồ Tát; ngoài cùng là tòa Cửu Long. Ban thờ đền Yên Tân có khám gỗ thờ tượng Thánh Quý Nương, pho tượng mang nhiều nét tương đồng với tượng Mẫu tại một số di tích khác. Phía trước là ban thờ Ngũ vị Tôn Ông, hai bên bố trí các ban thờ Sơn Trang, Đức Thánh Trần, Cô và Cậu, tạo nên một hệ thống thờ tự phong phú, hài hòa.
Nhà Tổ
Phía sau Tam Bảo là một ngôi nhà năm gian, kết cấu khung gỗ, mái lợp ngói di, ba gian giữa được bố trí làm ban thờ Tổ, hai gian hồi là phòng ở và sinh hoạt của sư trụ trì cùng tăng, ni trong chùa.
Ngoài chính điện, Chùa Yên Tân còn có các công trình phụ trợ khác như gác chuông, gác trống.
Di vật
Trong di tích còn lưu giữ được một số cổ vật như: bia đá thời Nguyễn, tượng có phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX, đôi Ngựa đá thế kỷ XIX. Đây là cơ sở để đoán định niên đại khởi dựng đền, chùa ra đời vào thời Nguyễn.
- Bia đá niên hiệu Minh Mệnh thứ 13 (1832).
- Bia đá niên hiệu Tự Đức 17 (1864).
Tài liệu tham khảo
- “Đền và chùa Yên Tân”, Trang thông tin điện tử phường Bồ Đề – Thành phố Hà Nội, ngày 22/06/2025.
- “Khám Phá Chùa Yên Tân, Quận Long Biên: Di Tích Tâm Linh Cổ Kính Giữa Lòng Thủ Đô”, Kênh Ha Noi.VietNam, ngày 26/08/2025.
- Vũ Văn Quân (2019), Hồ sơ tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội, Tập 9, Nxb Hà Nội.
- Ủy ban nhân dân quận Long Biên, Di tích lịch sử văn hóa và cách mạng kháng chiến quận Long Biên, Nxb Chính trị Quốc gia (2008).
- “Trống lân hội đền – chùa Yên Tân, Ngọc Thụy, Long Biên, Hà Nội”, Kênh Youtube Doan Nguyen Dinh, ngày 3 thg 3, 2023.
