Khái quát về đình Châm Khê
Thôn Châm Khê xưa có tên chữ là Bùi Xá, tên nôm là làng Bùi. Đây là một làng Việt cổ nằm bên bờ nam sông Ngũ Huyện Khê (nay thuộc xã Phong Khê, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh). Nơi đây nổi tiếng với ngôi đình cổ hàng trăm năm tuổi và lễ hội truyền thống đặc sắc mang tên “tắm phỗng”.
Đình Châm Khê được xây dựng trên một khu đất cao, rộng rãi, hướng mặt ra sông Ngũ Huyện Khê. Đình có từ lâu đời, đến thời Lê Trung Hưng được tu sửa với quy mô lớn, sang thời Nguyễn (năm Tự Đức thứ 5 – 1852) tiếp tục được trùng tu. Kiến trúc hiện nay vẫn giữ được khá nguyên vẹn dáng vẻ cổ kính. Đình có mặt bằng hình chữ Đinh gồm 5 gian Tiền tế và 3 gian Hậu cung. Bộ khung làm bằng gỗ lim to, chắc khỏe; tòa Tiền tế có bốn mái rộng, các góc đao cong mềm mại. Nghệ thuật chạm khắc tập trung ở Tiền tế với các đề tài hoa lá cách điệu, rồng, mây… được thể hiện công phu và tinh xảo.
Nhân vật được thờ phụng
Theo thần phả và sắc phong, đình Châm Khê thờ Thánh Tam Giang (Trương Hống, Trương Hát), những danh tướng của Triệu Quang Phục có công đánh giặc Lương vào thế kỷ VI. Khác với nhiều nơi khác cũng thờ Thánh Tam Giang, làng Châm Khê có hai ngôi nghè dựng trên bãi soi (dân gọi là bãi Sậm) giữa dòng sông để thờ, và mỗi dịp hội hè đều rước về đình làm lễ.
Thời gian và nghi thức lễ hội
Lễ hội đình Châm Khê diễn ra hằng năm vào ngày mùng 4 tháng 8 âm lịch, với nhiều tục lệ đặc sắc, nổi bật nhất là tục “tắm phỗng” và hát quan họ giao lưu. Dân gian còn truyền câu ca:
… Mồng một tắm phỗng
Mồng hai phỗng khô
Mồng ba phong cờ
Mồng bốn nhập tịch…
Ngay từ mùng 1, làng đã tổ chức lễ “rước nước” để thờ và làm lễ tắm phỗng. Đoàn rước gồm một ông Bồi trưởng và bốn thanh niên trai tráng khỏe mạnh, gia đình yên ấm. Ông Bồi trưởng mặc áo dài, tay cầm trống khẩu điều khiển đoàn rước; bốn thanh niên khiêng kiệu, thắt lưng, chít khăn chỉnh tề.
Buổi sáng mùng 1, đoàn rước nước từ nghè trên bãi Sậm mang nước vào đình thờ Thành hoàng, sau đó rước phỗng từ đình ra bãi Sậm làm lễ tắm, rồi lại rước về đình. Hai tượng phỗng có dáng “phỗng Chàm”: cao khoảng 0,70m, mình trần đóng khố, hai tay giang ngang ngực, đầu có hai búi tóc xoắn, thường được đặt ở hàng án ngoài Tiền tế.
Tục thờ phỗng Chàm cũng xuất hiện ở một số di tích Bắc Ninh như đình Diềm, đình Hội Quan, đền Đô… nhưng nghi thức rước và tắm phỗng thì hầu như chỉ có ở đình Châm Khê. Sâu xa của tín ngưỡng này là tục “thờ Nước” của cư dân nông nghiệp Việt cổ, và Châm Khê là một điển hình tiêu biểu.
Sáng mùng 4 là chính hội. Dân làng tổ chức rước sắc phong của Thánh từ hai nghè (trong và ngoài) về đình để tế lễ. Sau khi sắc phong được rước vào, quan đám và các giáp lần lượt vào làm lễ trang nghiêm.
Phần hội và sinh hoạt văn hóa
Sau phần lễ là phần hội với hát quan họ giao lưu trên thuyền giữa sông. Tham gia không chỉ có liền anh, liền chị của làng Châm Khê và các làng kết chạ, mà còn có nhiều làng quan họ khác trong vùng Kinh Bắc.
Các thuyền quan họ nam và nữ từng cặp một bơi quanh bãi soi, hát đối đáp giao duyên. Liền anh, liền chị trong trang phục truyền thống đứng trên thuyền rồng, cất lên những làn điệu ngọt ngào, tha thiết, kéo dài cho đến khi chiều muộn. Hai bên bờ sông, dân làng và du khách đứng xem đông nghịt, tạo nên không khí tưng bừng, náo nhiệt.
Giá trị văn hóa – tín ngưỡng
Đình Châm Khê cùng lễ hội truyền thống với các tục lệ đặc sắc như tắm phỗng, rước nước, rước sắc phong và hát quan họ đã phản ánh bề dày lịch sử, văn hóa của làng quê này. Lễ hội góp phần làm nên bản sắc văn hiến xứ Kinh Bắc – Bắc Ninh, đồng thời thể hiện đậm nét tín ngưỡng nông nghiệp và tinh thần cộng đồng của người dân nơi đây.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Thạc Phương – Lê Trung Vũ (2015), 60 lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Overview about communal house Cham Khe
Hamlet Cham Khe before have name chữ is Bui Xa, name nom is village Bui. This is one village Viet ancient lie beside bank south river Ngu Huyen Khe River (now belong commune Phong Khe, district Yen Phong, province Bac Ninh Province). Place here famous with communal house ancient hundred year age and festival tradition special call “tam phong”.
Communal house Cham Khe be build on one area land high, spacious, face toward river Ngu Huyen Khe. Communal house have from long time, to time Le Trung Hung period be repair with scale large, to time Nguyen dynasty (year Tu Duc thứ 5 – 1852) continue be restore. Architecture present still keep quite intact appearance ancient. Communal house have ground plan shape letter Dinh include 5 compartment Tien te and 3 compartment Hau cung. Frame structure make by wood lim large, strong; building Tien te have four roof wide, corner dao curve soft. Art carve focus at Tien te with topics flower leaf stylized, dragon, cloud… be express elaborate and delicate.
Person be worship
According than pha and royal decree, communal house Cham Khe worship Saint Tam Giang (Truong Hong, Truong Hat), generals famous of Trieu Quang Phuc have merit fight enemy Liang in century VI. Different with many place other also worship Saint Tam Giang, village Cham Khe have two shrine build on sandbank (people call bai Sam) in middle river to worship, and each festival all procession return communal house perform ritual.
Time and ritual festival
Festival communal house Cham Khe take place every year on day 4 month 8 lunar, with many custom special, outstanding most is custom “tam phong” and sing Quan ho folk singing exchange. Folk still transmit verse song:
“… Day one bathe phong
Day two phong dry
Day three raise flag
Day four enter ceremony…”
From day 1, village already organize ceremony “procession water” to worship and perform ceremony bathe phong. Procession include one Mr Boi truong and four youth strong healthy, family peaceful. Mr Boi truong wear ao dai, hand hold drum khẩu direct procession; four youth carry palanquin, belt tie, khăn wrap proper.
Morning day 1, procession water from shrine on sandbank Sam bring water into communal house worship Thanh hoang, after that procession phong from communal house go sandbank Sam perform ceremony bathe, then procession return communal house. Two statue phong have shape “phong Cham”: high about 0.70m, body bare wear loincloth, two hand stretch across chest, head have two bun hair twist, usually place at altar row outside Tien te.
Custom worship phong Cham also appear at some monument Bac Ninh like communal house Diem, communal house Hoi Quan, temple Do… but ritual procession and bathe phong almost only have at communal house Cham Khe. Deep origin belief this is custom “worship Water” of resident agriculture Viet ancient, and Cham Khe is one example typical.
Morning day 4 is main festival. People village organize procession royal decree of Saint from two shrine (inside and outside) return communal house to perform ritual worship. After royal decree be bring inside, quan dam and groups giap successively come perform ceremony solemn.
Festival part and activity culture
After ritual part is festival part with sing Quan ho exchange on boat between river. Participate not only have male female singer of village Cham Khe and villages kết chạ, but also have many villages Quan ho other in region Kinh Bac.
Boats Quan ho male and female each pair row around sandbank, sing response love exchange. Male singer female singer in costume tradition stand on dragon boat, sing melodies sweet, passionate, continue until late afternoon. Two side bank river, people village and visitor stand watch crowded, create atmosphere lively, bustling.
Value culture – belief
Communal house Cham Khe together with festival tradition with customs special like bathe phong, procession water, procession royal decree and sing Quan ho already reflect depth history, culture of village countryside this. Festival contribute create identity culture learned of region Kinh Bac – Bac Ninh, same time express clearly belief agriculture and spirit community of people here.
Reference documents.
- Nguyễn Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Thạc Phương – Lê Trung Vũ (2015), 60 lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Tiếng Trung
概括 关于 đình Cham Khe
村 Cham Khe 以前 有 字 名 Bui Xa，俗 名 是 村 Bui。这 是 一个 古 越 村 位于 南 岸 河 Ngu Huyen Khe（今 属 社 Phong Khe，县 Yen Phong，省 Bac Ninh）。此地 著名 以 古 đình 数百 年 年龄 与 节日 传统 特色 名叫 “洗 phỗng”。
đình Cham Khe 被 建立 在 一 块 地 高、宽敞，面 向 河 Ngu Huyen Khe。đình 有 自 很 久 以前，到 时 Le Trung Hung 被 修理 以 规模 大，到 时 Nguyen（年 Tu Duc 第 五 – 1852）继续 被 重修。建筑 现在 仍 保持 相当 完整 外貌 古老。đình 有 平面 形 字 Dinh 包括 5 间 Tien te 与 3 间 Hau cung。框架 用 木 lim 大、坚固；殿 Tien te 有 四 屋顶 宽，各 角 刀 弯 曲 柔和。艺术 雕刻 集中 在 Tien te 以 各 题材 花叶 变形、龙、云… 被 表现 精致 与 工夫。
人物 被 祭祀
根据 神谱 与 敕封，đình Cham Khe 祭 圣 Tam Giang（Truong Hong，Truong Hat），那些 名 将 的 Trieu Quang Phuc 有 功 打 敌 Luong 于 世纪 VI。不同 于 许多 地方 也 祭 圣 Tam Giang，村 Cham Khe 有 两 座 nghè 建 在 滩 soi（民 叫 滩 Sam）在 中 河 以 祭，并 每 次 节日 都 迎 回 đình 做 礼。
时间 与 仪式 节日
节日 đình Cham Khe 举行 每 年 在 日 初四 月 八 农历，以 许多 习俗 特色，突出 最 是 习俗 “洗 phỗng” 与 唱 quan ho 交流。民间 还 传 句 歌：
“… 初一 洗 phỗng
初二 phỗng 干
初三 封 旗
初四 入 席 …”
从 初一，村 已 组织 仪式 “迎 水” 以 祭 与 做 仪式 洗 phỗng。队 迎 包括 一 翁 Boi truong 与 四 青年 强壮，家庭 平安。翁 Boi truong 穿 长袍，手 持 鼓 khau 指挥 队 迎；四 青年 抬 轿，系 腰带，束 头巾 整齐。
早晨 初一，队 迎 水 从 nghè 在 滩 Sam 带 水 入 đình 祭 Thanh hoang，然后 迎 phỗng 从 đình 出 滩 Sam 做 仪式 洗，再 又 迎 回 đình。两 像 phỗng 有 形 “phỗng Cham”：高 约 0.70m，身 裸 穿 裈，两 手 张 在 胸，头 有 两 髻 发 卷，通常 被 放 在 案 外 Tien te。
习俗 祭 phỗng Cham 也 出现 在 一些 遗迹 Bac Ninh 如 đình Diem，đình Hoi Quan，den Do… 但 仪式 迎 与 洗 phỗng 几乎 只 有 在 đình Cham Khe。深远 的 信仰 此 是 习俗 “祭 水” 的 居民 农业 古 越，而 Cham Khe 是 一个 典型 代表。
早晨 初四 是 正会。民 村 组织 迎 敕封 的 圣 从 两 nghè（内 与 外）回 đình 以 祭礼。在 敕封 被 迎 入 后，官 dam 与 各 giap 依次 入 做 礼 庄严。
部分 会 与 活动 文化
在 部分 礼 是 部分 会 以 唱 quan ho 交流 在 船 中 河。参加 不 只 有 liền anh，liền chị 的 村 Cham Khe 与 各 村 结 社，而 还 有 许多 村 quan ho 其他 在 地区 Kinh Bac。
各 船 quan ho 男 与 女 每 对 一 划 围 滩 soi，唱 对答 交缘。liền anh，liền chị 在 服装 传统 站 在 船 龙，唱 出 各 曲调 甜美、深情，延长 直到 下午 晚。两 边 岸 河，民 村 与 游客 站 看 非常 多，形成 气氛 热闹、欢乐。
价值 文化 – 信仰
đình Cham Khe 与 节日 传统 以 各 习俗 特色 如 洗 phỗng、迎 水、迎 敕封 与 唱 quan ho 已 反映 厚 历史、文化 的 村乡 此。节日 贡献 形成 本色 文献 地区 Kinh Bac – Bac Ninh，同时 表现 明显 信仰 农业 与 精神 社群 的 人民 此地。
资料 参
- Nguyễn Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Thạc Phương – Lê Trung Vũ (2015), 60 lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Tiếng Pháp
Apercu sur la maison communale Cham Khe
Le hameau Cham Khe autrefois avait le nom lettré Bui Xa, le nom populaire etait village Bui. Ceci est un ancien village vietnamien situe au bord sud de la riviere Ngu Huyen Khe (aujourd’hui appartenant a la commune Phong Khe, district Yen Phong, province Bac Ninh). Cet endroit est celebre pour une ancienne maison communale agee de plusieurs centaines d’annees et une fete traditionnelle remarquable appelee “bain des phong”.
La maison communale Cham Khe est construite sur un terrain eleve, spacieux, oriente vers la riviere Ngu Huyen Khe. La maison communale existe depuis longtemps, a l’epoque Le Trung Hung elle fut reparee avec une grande echelle, puis a l’epoque Nguyen (annee Tu Duc cinquieme – 1852) elle fut continuee a etre restauree. L’architecture actuelle conserve encore assez entierement l’apparence ancienne. La maison communale a un plan en forme de caractere Dinh comprenant 5 traves Tien te et 3 traves Hau cung. La charpente est faite de grand bois lim solide; le batiment Tien te a quatre toits larges, les coins des toits courbes et souples. L’art de sculpture se concentre au Tien te avec des themes de fleurs et feuilles stylisees, dragons, nuages… representes avec minutie et finesse.
Personnages veneres
Selon les genealogies sacrees et les decrets royaux, la maison communale Cham Khe venere les saints Tam Giang (Truong Hong, Truong Hat), des generaux celebres de Trieu Quang Phuc qui ont eu merite de combattre les envahisseurs Liang au VIe siecle. Different de beaucoup d’autres endroits qui venerent aussi les saints Tam Giang, le village Cham Khe a deux sanctuaires construits sur le banc de sable (les habitants appellent banc Sam) au milieu de la riviere pour le culte, et a chaque occasion de fete ils sont processionnes vers la maison communale pour faire les rites.
Temps et rites de la fete
La fete de la maison communale Cham Khe se deroule chaque annee le jour 4 du 8e mois lunaire, avec beaucoup de coutumes remarquables, la plus remarquable est la coutume “bain des phong” et le chant quan ho d’echange. Dans le folklore il reste encore le vers:
“… Jour un bain des phong
Jour deux phong sec
Jour trois lever des drapeaux
Jour quatre entree en fete…”
Des le premier jour, le village organise deja la ceremonie “procession de l’eau” pour le culte et pour faire la ceremonie du bain des phong. La procession comprend un chef Boi truong et quatre jeunes hommes robustes, familles paisibles. Le chef Boi truong porte robe longue, main tenant tambour de commandement pour diriger la procession; quatre jeunes hommes portent le palanquin, ceinture attachee, turban bien arrange.
Le matin du premier jour, la procession de l’eau depuis le sanctuaire sur le banc Sam apporte l’eau dans la maison communale pour venerer le genie tutélaire, ensuite elle emmene les statues phong de la maison communale vers le banc Sam pour faire le bain, puis les ramene a la maison communale. Les deux statues phong ont la forme “phong Cham”: hauteur environ 0,70 m, corps nu portant pagne, deux mains etendues devant poitrine, tete avec deux chignons tordus, souvent placees sur l’autel exterieur du Tien te.
La coutume de culte des phong Cham apparait aussi dans quelques monuments de Bac Ninh comme maison communale Diem, maison communale Hoi Quan, temple Do… mais le rite de procession et bain des phong existe presque seulement a la maison communale Cham Khe. L’origine profonde de cette croyance est la coutume “culte de l’Eau” des habitants agricoles vietnamiens anciens, et Cham Khe est un exemple typique.
Le matin du jour 4 est la fete principale. Les habitants du village organisent la procession des decrets royaux du saint depuis deux sanctuaires (interieur et exterieur) vers la maison communale pour les rites. Apres que les decrets sont processionnes a l’interieur, les chefs de ceremonie et les groupes de lignage entrent successivement pour accomplir la ceremonie solennelle.
Partie festive et activites culturelles
Apres la partie rituelle vient la partie festive avec chant quan ho d’echange sur des bateaux au milieu de la riviere. Participent non seulement les chanteurs et chanteuses du village Cham Khe et des villages allies, mais aussi beaucoup d’autres villages quan ho dans la region Kinh Bac.
Les bateaux quan ho hommes et femmes par paires rament autour du banc de sable, chantant en reponse amoureuse. Les chanteurs et chanteuses en costume traditionnel debout sur bateau dragon elevent des melodies douces, profondes, qui se prolongent jusqu’au soir tard. Sur les deux rives de la riviere, habitants et visiteurs regardent tres nombreux, creant une atmosphere animee et joyeuse.
Valeurs culturelles – croyances
La maison communale Cham Khe avec la fete traditionnelle et les coutumes remarquables comme bain des phong, procession de l’eau, procession des decrets royaux et chant quan ho ont reflechi l’epaisseur historique et culturelle de ce village. La fete contribue a former l’identite culturelle de la region savante Kinh Bac – Bac Ninh, et en meme temps exprime clairement la croyance agricole et l’esprit communautaire des habitants ici.
Documents de reference
- Nguyễn Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Thạc Phương – Lê Trung Vũ (2015), 60 lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
