Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp Dương Long, còn được biết đến với các tên gọi khác như Tháp An Chánh, Tháp Bình An hay Tháp Ngà, là một quần thể kiến trúc đền tháp Chăm được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII. Di tích hiện tọa lạc trên địa bàn xã Bình An, tỉnh Gia Lai.
Nằm giữa vùng đồng bằng rộng lớn của lưu vực sông Côn, quần thể Tháp Dương Long gồm ba ngọn tháp lớn được bố trí theo trục Bắc – Nam, nổi bật giữa không gian làng quê và cảnh quan tự nhiên xung quanh. Với quy mô đồ sộ và kỹ thuật xây dựng tinh xảo, đây là một trong những cụm tháp Chăm cao nhất còn tồn tại ở Việt Nam.
Lịch sử và nhân vật
Tháp Dương Long được xây dựng vào khoảng nửa sau thế kỷ XII dưới triều đại vua Jaya Indravarman, một trong những vị quân vương tiêu biểu của Vương quốc Chămpa. Đây là giai đoạn Chămpa có nhiều giao lưu văn hóa và nghệ thuật với các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là Đế chế Khmer, tạo nên những biến đổi quan trọng trong kiến trúc và điêu khắc tôn giáo. Trong bối cảnh đó, Tháp Dương Long ra đời như một công trình tôn giáo quy mô lớn, phản ánh sự phát triển rực rỡ của nghệ thuật kiến trúc Chăm thời kỳ muộn.
Trải qua hơn tám thế kỷ tồn tại, cụm tháp vẫn giữ được nhiều giá trị nguyên gốc và trở thành một trong những di tích kiến trúc Chăm tiêu biểu nhất còn lại ở Việt Nam. Với quy mô đồ sộ, kỹ thuật xây dựng tinh xảo cùng hệ thống trang trí điêu khắc phong phú, Tháp Dương Long được các nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những công trình tháp Chăm đẹp và có giá trị nghệ thuật đặc sắc nhất của nền văn minh Chămpa.
Về chức năng tín ngưỡng, cụm tháp được xây dựng nhằm phục vụ hoạt động thờ tự của đạo Bàlamôn (Ấn Độ giáo), tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống chính trị, văn hóa và tinh thần của người Chăm. Đây là nơi thờ phụng các vị thần tối cao trong Ấn Độ giáo, bao gồm thần Brahma – đấng sáng tạo, thần Vishnu – đấng bảo hộ và thần Shiva – đấng hủy diệt và tái sinh. Bên cạnh đó, công trình còn là nơi tưởng niệm và tôn vinh các vị vua Chămpa có công lao đối với quốc gia, thể hiện quan niệm gắn kết giữa quyền lực vương triều với tín ngưỡng tôn giáo.
Không chỉ mang giá trị lịch sử, Tháp Dương Long còn là minh chứng sinh động cho quá trình giao lưu văn hóa giữa Chămpa và Khmer. Những ảnh hưởng của nghệ thuật Khmer được thể hiện rõ trong hệ thống phù điêu, tượng trang trí và kỹ thuật tạo hình bằng đá sa thạch, trong khi kết cấu tổng thể vẫn mang đậm bản sắc kiến trúc Chăm. Sự kết hợp hài hòa này đã tạo nên một công trình độc đáo, phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân Chămpa thời trung đại.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp Dương Long là một trong những quần thể kiến trúc đền tháp Chămpa có quy mô lớn nhất và giá trị nghệ thuật đặc sắc nhất còn tồn tại ở Việt Nam. Toàn bộ khu di tích được xây dựng trên một gò đất cao, thoáng rộng, giữa vùng đồng bằng thuộc lưu vực sông Côn, tạo nên thế đứng uy nghi và nổi bật trong không gian cảnh quan xung quanh. Quần thể gồm ba ngọn tháp chính xếp theo trục Bắc – Nam, quay mặt về hướng Đông – hướng mặt trời mọc, phù hợp với quan niệm tín ngưỡng Bàlamôn giáo của người Chăm. Bên cạnh các công trình cổ, hiện nay khuôn viên di tích còn có nhà trưng bày hiện vật, hệ thống sân đường nội bộ, tường rào bảo vệ, cổng chính mở về hướng Đông và cổng phụ mở về hướng Bắc, tạo thành một không gian bảo tồn và tham quan hoàn chỉnh.
Điểm nổi bật của Tháp Dương Long là sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật xây dựng bằng gạch nung truyền thống của người Chăm với hệ thống trang trí bằng đá sa thạch có quy mô lớn hiếm thấy. Nếu như phần thân tháp chủ yếu được xây bằng gạch thì các bộ phận kiến trúc quan trọng như chân đế, khung cửa, diềm mái, vòm cửa và các phù điêu trang trí lại được chế tác bằng đá sa thạch. Chính sự kết hợp này đã tạo nên diện mạo độc đáo cho công trình, đồng thời phản ánh sự giao thoa mạnh mẽ giữa nghệ thuật Chămpa và nghệ thuật Khmer trong giai đoạn cuối thế kỷ XII – đầu thế kỷ XIII.
Tháp Giữa (Tháp Trung tâm)
Tháp Giữa là công trình lớn nhất và quan trọng nhất trong toàn bộ quần thể. Với chiều cao khoảng 38,81m, đây được xem là ngọn tháp gạch Chăm cao nhất còn tồn tại ở Việt Nam và thuộc nhóm các công trình tháp gạch cao nhất Đông Nam Á. Tháp có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh chân đế dài khoảng 16,5m, được xây dựng trên nền móng vững chắc và bao bọc bởi hệ thống đá sa thạch đồ sộ.
Mặc dù đã trải qua nhiều thế kỷ phong hóa và chịu tác động của chiến tranh, thiên tai, công trình vẫn giữ được dáng vẻ bề thế. Hệ thống cửa chính phía Đông, các cửa giả ở ba mặt còn lại và phần tiền sảnh phía trước hiện đã bị sụp đổ phần lớn, song những dấu tích còn lại cho thấy quy mô ban đầu vô cùng đồ sộ. Mỗi mặt tháp được bố trí bảy trụ ốp lớn chạy dọc từ chân lên mái. Các trụ này hầu như không trang trí hoa văn mà được tạo hình đơn giản, khỏe khoắn nhằm nhấn mạnh chiều cao và sự vươn lên của công trình.
Phần chân đế là một trong những bộ phận có giá trị nghệ thuật đặc sắc nhất. Hệ thống đai đá sa thạch được ghép từ nhiều khối lớn, tạo thành các bậc giật cấp bao quanh công trình. Kết quả khai quật khảo cổ năm 2006 cho thấy nhiều đoạn đai đá vẫn còn nguyên vẹn, đặc biệt ở mặt Bắc và mặt Nam. Trên các phiến đá xuất hiện nhiều hoa văn trang trí như dây lá, cánh sen, hình học và các mô típ thần thoại. Đáng chú ý, một số chi tiết còn dang dở cho thấy nghệ nhân Chăm thực hiện việc chạm khắc trực tiếp sau khi lắp đặt đá vào vị trí kiến trúc, phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng rất cao.
Phần thân tháp được xây theo lối thu nhỏ dần từ dưới lên trên, tạo cảm giác thanh thoát nhưng vẫn vững chãi. Hệ thống mái gồm nhiều tầng chồng lên nhau, mỗi tầng đều có các ô khám trang trí và những chi tiết bằng đá sa thạch được chế tác tinh xảo. Toàn bộ công trình thể hiện rõ tư duy kiến trúc hướng thượng của người Chăm, tượng trưng cho ngọn núi Meru – trung tâm của vũ trụ trong quan niệm Ấn Độ giáo.
Tháp Nam
Tháp Nam nằm ở phía Nam của Tháp Giữa, cao khoảng 32,94m và là ngọn tháp được bảo tồn tốt nhất trong cụm di tích. Công trình có mặt bằng hình vuông, chiều rộng chân đế khoảng 14m, cách Tháp Giữa chỉ khoảng 1m, tạo nên bố cục liên kết chặt chẽ.
Tường tháp được xây dựng theo kỹ thuật bẻ góc giật cấp, tạo chiều sâu cho kiến trúc. Các mặt tường để trơn, hạn chế trang trí, làm nổi bật hệ thống diềm mái và khung cửa bằng đá sa thạch. Đây là đặc điểm tiêu biểu của phong cách Dương Long, khác với nhiều cụm tháp Chăm trước đó vốn sử dụng nhiều họa tiết trên thân tháp.
Khung cửa chính bằng đá sa thạch hiện vẫn còn khá nguyên vẹn. Hệ thống cửa giả ở các mặt còn lại được tạo dựng công phu với nhiều lớp trụ và vòm cuốn. Đặc biệt, bộ diềm mái bằng đá là một kiệt tác nghệ thuật với các hình tượng Gajashimha (voi – sư tử), hoa lá cách điệu và những dải chấm tròn liên hoàn. Đây là những mô típ trang trí phổ biến trong nghệ thuật Khmer nhưng đã được người Chăm tiếp thu và biến đổi cho phù hợp với phong cách bản địa.
Mái tháp gồm bốn tầng thu nhỏ dần lên phía trên. Mỗi tầng đều có hệ thống ô khám trang trí cùng các vòm đá giả cửa, tạo nên vẻ uy nghi và thanh thoát. Sự cân đối trong tỷ lệ kiến trúc cùng kỹ thuật xử lý vật liệu tinh xảo khiến Tháp Nam được xem là một trong những công trình tháp Chăm đẹp nhất còn lại đến ngày nay.
Tháp Bắc
Tháp Bắc cao khoảng 31,76m, có quy mô tương đương Tháp Nam nhưng bị hư hại nặng hơn nhiều. Trong quá khứ, phần thân tháp từng bị đào phá sâu vào bên trong để tìm kiếm cổ vật, khiến cấu trúc công trình bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Tuy nhiên, từ năm 1984, các biện pháp gia cố và bảo tồn đã được tiến hành nhằm ngăn chặn sự xuống cấp.
Bố cục kiến trúc của Tháp Bắc tương tự Tháp Nam với mặt bằng hình vuông, thân tháp xây giật cấp và mái nhiều tầng. Tuy nhiên, giá trị nổi bật của công trình nằm ở hệ thống điêu khắc bằng đá sa thạch còn bảo tồn được.
Trên các dải diềm mái xuất hiện nhiều hình tượng thần thoại đặc sắc như sư tử, rắn thần Naga, các nhân vật ngồi thiền hoặc đang thực hiện các động tác múa nghi lễ. Đặc biệt, cửa giả phía Nam là bộ phận còn khá nguyên vẹn với hệ thống trụ cửa, mi cửa và vòm cuốn bằng đá. Các phù điêu mô tả hình người múa, vũ nữ thiên giới, hoa văn lá cuốn và hình học được chạm khắc tinh vi, thể hiện trình độ điêu khắc đỉnh cao của nghệ nhân Chăm thời kỳ Vijaya.
Hệ thống chân đế bằng đá hiện chỉ còn lại từng phần, song vẫn cho thấy quy mô lớn và sự công phu trong kỹ thuật xây dựng. Các phiến đá được ghép khít với nhau bằng kỹ thuật chính xác, không sử dụng chất kết dính nhưng vẫn đảm bảo độ bền vững qua nhiều thế kỷ.
Các kiến trúc phụ trợ phía Tây khu tháp
Kết quả khai quật khảo cổ học đã phát hiện hai công trình kiến trúc bằng gạch nằm ở phía Tây của cụm ba tháp chính. Những công trình này góp phần làm rõ hơn quy mô và tính chất tôn giáo của toàn bộ khu thánh địa.
- Kiến trúc số 1
Kiến trúc số 1 nằm cách Tháp Nam khoảng 3m về phía Tây Bắc. Công trình có mặt bằng gần hình vuông, phía Đông nhô ra một phần hình chữ nhật giống như vòi dẫn. Toàn bộ được xây trên nền đá ong, phía trên lát hai lớp gạch dày, bao quanh bởi hệ thống tường giật cấp.
Qua hình dáng và cấu trúc còn lại, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là một đài thờ mang hình thức Yoni – biểu tượng của nữ thần năng lượng trong Bàlamôn giáo. Phần nhô ra phía Đông có thể đóng vai trò như máng dẫn nước thánh trong các nghi lễ thờ thần Shiva.
- Kiến trúc số 2
Kiến trúc số 2 nằm cách kiến trúc số 1 khoảng 8m về phía Bắc. Công trình có quy mô lớn hơn với mặt bằng gần vuông và phần tiền sảnh nhô ra phía trước. Kỹ thuật xây dựng tương tự như kiến trúc số 1 với nền đá ong và tường gạch giật cấp.
Các nhà nghiên cứu nhận định rằng hai công trình này có thể được xây dựng trước ba ngọn tháp hiện nay và là một phần của giai đoạn kiến trúc sớm trong quá trình hình thành khu thánh địa Dương Long. Chúng có vai trò phục vụ nghi lễ hoặc là những công trình phụ trợ liên quan đến hoạt động tôn giáo của quần thể đền tháp.
Tháp Dương Long là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc Chămpa thời kỳ Vijaya. Công trình không chỉ nổi bật bởi quy mô lớn, chiều cao vượt trội mà còn bởi sự kết hợp tinh tế giữa kiến trúc gạch truyền thống Chăm và nghệ thuật điêu khắc đá chịu ảnh hưởng Khmer. Các yếu tố này phản ánh quá trình giao lưu văn hóa sâu sắc giữa Chămpa với các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là Đế chế Khmer.
Ngày nay, quần thể Tháp Dương Long không chỉ là một di tích kiến trúc – nghệ thuật đặc biệt quan trọng mà còn là nguồn tư liệu quý giá giúp nghiên cứu lịch sử, tôn giáo, mỹ thuật và đời sống văn hóa của cư dân Chămpa trong giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của vương quốc này. Với giá trị nổi bật về quy mô, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc, Tháp Dương Long được xem là một trong những kiệt tác kiến trúc Chăm tiêu biểu nhất còn tồn tại ở Đông Nam Á.
Hiện vật
Hệ thống hiện vật tại Tháp Dương Long là một trong những bộ sưu tập điêu khắc đá tiêu biểu của nghệ thuật Chămpa thời kỳ Vijaya (thế kỷ XII – XIII), phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống tín ngưỡng của cư dân Chăm cổ. Các hiện vật được phát hiện tại di tích không chỉ có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa và khoa học mà còn là minh chứng sinh động cho sự giao lưu nghệ thuật giữa Chămpa với các nền văn hóa trong khu vực, đặc biệt là Khmer và Ấn Độ.
Hệ thống phù điêu thần linh Ấn Độ giáo
Trong số các hiện vật được phát hiện, nổi bật nhất là các phù điêu thể hiện những vị thần quan trọng của Ấn Độ giáo – tôn giáo giữ vị trí trung tâm trong đời sống tinh thần của người Chăm thời bấy giờ.
Phù điêu thần Brahma là một trong những hiện vật tiêu biểu. Brahma được xem là đấng sáng tạo vũ trụ trong tam vị nhất thể của Ấn Độ giáo. Hình tượng thần thường được thể hiện với nhiều khuôn mặt tượng trưng cho khả năng quan sát toàn bộ thế giới. Sự xuất hiện của phù điêu Brahma cho thấy vai trò quan trọng của tín ngưỡng Bàlamôn giáo tại khu đền tháp.
Bên cạnh đó, phù điêu thần Indra cũng được phát hiện với nhiều chi tiết chạm khắc tinh xảo. Trong thần thoại Ấn Độ giáo, Indra là vị thần cai quản bầu trời, sấm sét và chiến thắng. Việc tôn thờ Indra phản ánh mong muốn về sức mạnh, sự bảo hộ và thịnh vượng của cộng đồng cư dân Chămpa.
Các hình tượng thần linh tại Tháp Dương Long không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn phản ánh tư duy triết học và quan niệm vũ trụ của người Chăm cổ, trong đó con người luôn gắn bó với các lực lượng siêu nhiên chi phối đời sống và vận mệnh thế giới.
Hệ thống linh vật và biểu tượng thần thoại
Một trong những giá trị đặc sắc của Tháp Dương Long là sự hiện diện phong phú của các linh vật thần thoại được chạm khắc trên đá sa thạch.
Kala là hình tượng xuất hiện phổ biến trong nghệ thuật Chămpa và được xem là hiện thân của thời gian vô tận, đồng thời là vị thần bảo hộ các công trình tôn giáo. Hình Kala thường được thể hiện với đôi mắt lớn, miệng rộng và hàm răng sắc nhọn, tạo cảm giác uy nghiêm và huyền bí. Tại Tháp Dương Long, các phù điêu Kala thường được đặt trên cửa tháp, vòm cuốn và các vị trí quan trọng nhằm xua đuổi tà ma và bảo vệ không gian linh thiêng.
Rắn thần Naga là một biểu tượng quan trọng khác. Trong văn hóa Ấn Độ và Đông Nam Á, Naga tượng trưng cho nguồn nước, sự sinh sôi và quyền năng thần thánh. Những hình rắn nhiều đầu xuất hiện trên các bộ phận kiến trúc của tháp thể hiện niềm tin của cư dân Chăm vào sự che chở của các vị thần nước đối với đời sống nông nghiệp.
Makara là linh vật huyền thoại mang đặc điểm kết hợp giữa nhiều loài động vật như cá sấu, voi, cá và rồng. Trong nghệ thuật Chămpa, Makara thường được bố trí ở đầu các dải trang trí hoặc cửa tháp như biểu tượng của sức mạnh vũ trụ và sự chuyển tiếp giữa thế giới trần tục với cõi thiêng.
Ngoài ra, nhiều phù điêu còn thể hiện hình tượng sư tử, chim thần và các sinh vật thần thoại khác, góp phần tạo nên một thế giới biểu tượng phong phú mang đậm màu sắc tôn giáo.
Các cấu kiện kiến trúc trang trí bằng đá sa thạch
Bên cạnh các phù điêu thần linh và linh vật, Tháp Dương Long còn lưu giữ nhiều cấu kiện kiến trúc bằng đá có giá trị nghệ thuật đặc biệt.
Các vòm trang trí, mi cửa, diềm mái và khung cửa được chế tác từ những khối đá sa thạch lớn với kỹ thuật chạm khắc tinh xảo. Trên bề mặt các cấu kiện này xuất hiện nhiều mô típ hoa văn như dây lá cuốn, hình học, sóng nước, cánh sen và các dải trang trí liên hoàn.
Đặc biệt, những vòm cửa bằng đá sa thạch được xem là một trong những thành tựu nổi bật của nghệ thuật điêu khắc Chăm thời kỳ muộn. Các nghệ nhân đã tạo nên những bố cục cân đối, hài hòa với chiều sâu không gian và hiệu quả thị giác mạnh mẽ, góp phần tôn lên vẻ uy nghi, linh thiêng của công trình.
Hệ thống hoa văn thực vật và biểu tượng tôn giáo
Các họa tiết thực vật xuất hiện dày đặc trên kiến trúc và hiện vật của Tháp Dương Long, trong đó nổi bật nhất là hình tượng hoa sen.
Những cánh sen được chạm nổi trên chân đế, diềm mái, phù điêu và các phiến đá trang trí. Hoa sen không chỉ là yếu tố trang trí mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể hiện sự thanh khiết, giác ngộ và sức sống trường tồn.
Ngoài hoa sen, các nghệ nhân Chăm còn sử dụng nhiều mô típ hoa lá cách điệu, dây leo và hình xoắn ốc để tạo nên những mảng trang trí sinh động. Các đường nét mềm mại kết hợp với bố cục đối xứng đã góp phần làm giảm cảm giác nặng nề của khối kiến trúc, đồng thời thể hiện sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.
Xếp hạng
Ghi nhận những giá trị đặc biệt đó, di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Chăm Dương Long (huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định; nay thuộc tỉnh Gia Lai theo đơn vị hành chính hiện hành) đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23 tháng 12 năm 2015.
