Thân thế
Nguyễn Văn Trương (1740 – 1810) là một danh tướng và công thần tiêu biểu của Nguyễn Phúc Ánh (sau là vua Gia Long), có nhiều đóng góp quan trọng trong cuộc chiến chống phong trào Tây Sơn và công cuộc khôi phục cơ nghiệp nhà Nguyễn vào cuối thế kỷ XVIII. Nhờ lập nhiều chiến công hiển hách, ông được xếp vào hàng Ngũ hổ tướng Gia Định – năm vị võ tướng xuất sắc có công lớn trong sự nghiệp trung hưng và xây dựng triều Nguyễn.
Ông quê ở huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam). Nguyễn Văn Trương sinh trưởng trong giai đoạn đất nước nhiều biến động, khi chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong ngày càng suy yếu và phong trào Tây Sơn nổi lên, làm thay đổi cục diện chính trị của đất nước. Chính bối cảnh lịch sử ấy đã đưa ông đến với con đường binh nghiệp và trở thành một trong những tướng lĩnh trung thành, gắn bó lâu dài với Nguyễn Phúc Ánh trong sự nghiệp khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn.
Do nguồn sử liệu còn lại không nhiều nên thông tin về gia đình và thời niên thiếu của Nguyễn Văn Trương khá hạn chế. Tuy nhiên, qua những ghi chép của sử triều Nguyễn, có thể thấy ông là một võ tướng có tài thao lược, được giao nhiều trọng trách trong các chiến dịch lớn và trở thành một trong những công thần có vị trí quan trọng trong buổi đầu triều Nguyễn.
Sự nghiệp
Nguyễn Văn Trương là một trong những võ tướng kỳ cựu, có mặt trong hầu hết các chiến dịch lớn chống Tây Sơn, đặc biệt nổi bật với tài chỉ huy thủy quân. Nhờ lập nhiều chiến công hiển hách, Nguyễn Văn Trương được xem là một trong những trụ cột quân sự của Nguyễn Phúc Ánh và được người đương thời tôn vinh là một trong Ngũ hổ tướng Gia Định.
Sử sách không ghi chép rõ thời điểm Nguyễn Văn Trương vào sinh sống tại vùng Gia Định, song có thể khẳng định rằng ông đã sớm tham gia vào các biến động quân sự ở Nam Bộ. Khoảng năm 1776, khi Nguyễn Lữ chỉ huy quân Tây Sơn tiến vào Nam, đánh chiếm thành Sài Gòn và buộc Nguyễn Phúc Ánh phải rút về Trấn Biên (Biên Hòa), Nguyễn Văn Trương đã theo về dưới quyền Nguyễn Lữ. Với tài năng quân sự, ông nhanh chóng được giao giữ chức Chưởng cơ, phụ trách chỉ huy binh thuyền. Tuy nhiên, trong bối cảnh cục diện chính trị liên tục thay đổi, ông dần nhận thấy triển vọng khôi phục thế lực của Nguyễn Phúc Ánh và quyết định chuyển sang theo phò chúa Nguyễn.
Năm 1787, khi Nguyễn Phúc Ánh bí mật rời Xiêm để trở về nước nhằm gây dựng lại lực lượng, Nguyễn Văn Trương đã đem theo khoảng 300 quân cùng 15 chiến thuyền đến Long Xuyên hội quân. Đây là thời điểm vô cùng khó khăn đối với Nguyễn Phúc Ánh, khi lực lượng còn rất mỏng và phải đối mặt với sức ép lớn từ quân Tây Sơn. Sự quy phục của Nguyễn Văn Trương không chỉ tăng cường đáng kể sức mạnh quân sự cho chúa Nguyễn mà còn khẳng định lòng trung thành của một vị tướng sẵn sàng đặt vận mệnh của mình vào sự nghiệp phục hưng họ Nguyễn. Sau khi lập được nhiều chiến công trong các trận đánh đầu tiên, ông được phong chức Chưởng cơ, rồi tiếp tục được thăng làm Khâm sai Chưởng đạo Tiền phong, kiêm chỉ huy Trung quân Thủy dinh, trở thành một trong những tướng lĩnh chỉ huy cao cấp của quân đội Nguyễn.
Năm 1788, sau khi Nguyễn Phúc Ánh tái chiếm được Sài Gòn, Nguyễn Văn Trương tiếp tục tham gia các chiến dịch truy quét lực lượng Tây Sơn còn lại ở Nam Bộ. Cùng với các tướng Lê Văn Quân, Tôn Thất Hội và Võ Tánh, ông chỉ huy quân đội bao vây quân Tây Sơn tại Hổ Châu, khiến tướng Phạm Văn Tham không thể phá vây, buộc phải rút lui về Ba Thắc rồi đầu hàng. Chiến thắng này đánh dấu việc toàn bộ vùng Gia Định chính thức trở lại quyền kiểm soát của Nguyễn Phúc Ánh, tạo nên hậu phương vững chắc cho các chiến dịch tiến ra miền Trung sau này.
Bước sang thập niên 1790, Nguyễn Văn Trương trở thành một trong những tướng lĩnh chủ lực trong các chiến dịch tấn công Tây Sơn bằng đường biển. Tháng 3 năm 1792, lợi dụng gió mùa Nam thuận lợi, Nguyễn Phúc Ánh sai ông cùng Nguyễn Văn Thành và hai sĩ quan hải quân người Pháp là Jean-Baptiste Dayot và Jean-Baptiste Chaigneau (Nguyễn Văn Chấn) chỉ huy hạm đội bất ngờ tập kích căn cứ thủy quân Tây Sơn tại cửa Thị Nại (Quy Nhơn). Cuộc đột kích đã gây nhiều thiệt hại cho lực lượng hải quân Tây Sơn trước khi quân Nguyễn rút lui an toàn. Đây là một trong những chiến dịch thể hiện rõ khả năng chỉ huy hải quân của Nguyễn Văn Trương và kinh nghiệm tác chiến trên biển của ông.
Năm 1793, Nguyễn Phúc Ánh mở cuộc tiến công quy mô lớn ra miền Trung. Trong khi các cánh quân bộ do Tôn Thất Hội, Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành chỉ huy tiến đánh Phan Rí, thì Nguyễn Văn Trương cùng Võ Tánh theo Nguyễn Phúc Ánh thống lĩnh thủy quân tiến dọc ven biển. Đoàn chiến thuyền lần lượt chiếm được Nha Trang, Diên Khánh, Phủ Bình Khang rồi tiến ra Phú Yên. Sau khi hội quân với lực lượng bộ binh, quân Nguyễn tiếp tục tiến đánh Quy Nhơn, trung tâm phòng thủ quan trọng nhất của Tây Sơn ở miền Trung. Mặc dù cuộc vây hãm chưa thành công do quân Tây Sơn kịp thời điều đại quân đến giải cứu, chiến dịch này đã làm suy giảm đáng kể sức mạnh quân sự của đối phương và tạo tiền đề cho các chiến dịch quyết định trong những năm tiếp theo.
Năm 1801 – 1802, khi cuộc chiến giữa Nguyễn Phúc Ánh và Tây Sơn bước vào giai đoạn cuối. Đầu năm 1801, ông cùng Tống Phước Lương chỉ huy cánh quân tiền phong tấn công hệ thống phòng thủ thủy quân Tây Sơn tại Thị Nại, phối hợp với lực lượng của Lê Văn Duyệt và Võ Di Nguy. Đây là trận hải chiến quy mô lớn nhất trong lịch sử cuộc chiến Nguyễn – Tây Sơn. Mặc dù Võ Di Nguy tử trận, quân Nguyễn đã tiêu diệt gần như toàn bộ hạm đội Tây Sơn và làm chủ cảng Thị Nại. Chiến thắng này được sử thần triều Nguyễn ca ngợi là “võ công đệ nhất” trong sự nghiệp trung hưng của nhà Nguyễn, mở toang cánh cửa để quân Nguyễn tiến chiếm miền Trung.
Ngay sau đó, Nguyễn Văn Trương tiếp tục chỉ huy thủy quân tiến ra Quảng Ngãi, đánh tan đoàn quân vận lương của Tây Sơn tại Trà Khúc, rồi thừa thắng tiến vào Quảng Nam, chiếm các vị trí trọng yếu như Đại Ấp, Bến Ván, Đại Chiêm, Hội An và Phú Triêm. Trong chuỗi chiến dịch này, quân của ông thu được hàng chục voi chiến, đại bác cùng nhiều chiến thuyền, đồng thời đánh bại các tướng Tây Sơn như Nguyễn Văn Xuân và Văn Tiến Thể. Những thắng lợi liên tiếp đã làm tan rã hệ thống phòng thủ của Tây Sơn ở miền Trung.
Tháng 6 năm 1801, Nguyễn Văn Trương hợp quân với Nguyễn Phúc Ánh tại cửa Hàn (Đà Nẵng), sau đó chỉ huy thủy quân tiến thẳng vào Phú Xuân. Chính đoàn chiến thuyền do ông chỉ huy là lực lượng đầu tiên tiến vào sông Hương, mở cuộc tấn công vào mặt tây của kinh thành. Sau nhiều ngày giao tranh quyết liệt, quân Nguyễn chiếm được Phú Xuân, buộc vua Cảnh Thịnh phải bỏ chạy ra Bắc. Nguyễn Văn Trương tiếp tục được giao truy kích quân Tây Sơn và chặn đường rút lui của đối phương tại Linh Giang (sông Gianh), góp phần ngăn chặn sự tái tổ chức lực lượng của Tây Sơn.
Đầu năm 1802, khi quân Tây Sơn mở cuộc phản công cuối cùng tại vùng Trấn Ninh, Nguyễn Văn Trương tiếp tục chỉ huy thủy quân đánh bại hạm đội Tây Sơn tại cửa Nhật Lệ (Quảng Bình). Chiến thắng này khiến thế trận của Tây Sơn hoàn toàn sụp đổ. Sau khi Nguyễn Phúc Ánh lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Gia Long, ông tiếp tục thống lĩnh thủy quân cùng Lê Văn Duyệt và Lê Chất tiến ra Bắc Hà, hoàn tất công cuộc thống nhất đất nước và chấm dứt hơn hai mươi năm nội chiến.
Sau khi chiến tranh kết thúc, Nguyễn Văn Trương được giao đảm nhiệm các trọng trách về hành chính. Năm 1805, ông được bổ nhiệm làm Lưu trấn Gia Định, thay Nguyễn Văn Nhơn quản lý toàn bộ vùng Nam Bộ. Trên cương vị này, ông tập trung ổn định tình hình chính trị, củng cố bộ máy cai trị và khôi phục đời sống nhân dân sau nhiều năm chiến tranh. Ba năm sau, ông được triệu về kinh để tiếp tục tham gia công việc triều chính.
Qua đời – thờ phụng
Năm 1810, Nguyễn Văn Trương qua đời khi đang tại chức, hưởng thọ 70 tuổi. Để ghi nhận những công lao của ông đối với sự nghiệp trung hưng của triều Nguyễn, vua Gia Long truy tặng ông chức Thái bảo và cho phối thờ tại Miếu Trung Hưng Công Thần. Đến triều Minh Mạng, ông tiếp tục được truy phong tước Đoan Hùng Quận công, khẳng định vị trí của ông trong hàng ngũ những công thần có nhiều đóng góp đối với công cuộc thống nhất và xây dựng triều Nguyễn.
Tên tuổi của Nguyễn Văn Trương cũng được lưu dấu trong đời sống đương đại. Trước năm 1975, tại tỉnh Gia Định cũ (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), một tuyến đường ở xã Bình Hòa (nay thuộc quận Bình Thạnh) được đặt theo tên ông để tưởng nhớ công lao của vị danh tướng này. Sau năm 1975, tuyến đường được đổi tên thành đường Nguyễn Huy Lượng, tên gọi vẫn được sử dụng cho đến ngày nay.
Nhận định – đánh giá
Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Văn Trương gắn liền với giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX. Là một trong những công thần theo phò Nguyễn Phúc Ánh từ những năm tháng gian nan nhất, ông đã có nhiều đóng góp quan trọng trong cuộc chiến chống Tây Sơn, góp phần quyết định vào sự nghiệp thống nhất đất nước và sự ra đời của triều Nguyễn. Không chỉ nổi bật trên chiến trường với tài chỉ huy thủy quân, ông còn thể hiện năng lực quản lý khi được giao trấn giữ và điều hành vùng Gia Định sau khi đất nước thống nhất.
Trong suốt quá trình phục vụ triều Nguyễn, Nguyễn Văn Trương luôn được đánh giá là một vị tướng trung thành, dũng cảm và giàu thao lược. Ông nhiều lần được giao chỉ huy các chiến dịch quân sự quan trọng cũng như đảm nhiệm những chức vụ có ý nghĩa chiến lược, cho thấy sự tín nhiệm đặc biệt của vua Gia Long đối với tài năng và phẩm chất của ông. Sau khi qua đời, việc được truy tặng chức Thái bảo, truy phong Đoan Hùng Quận công và phối thờ tại Miếu Trung Hưng Công Thần là minh chứng cho sự ghi nhận của triều đình đối với những cống hiến to lớn của ông.
Nhìn chung, Nguyễn Văn Trương là một trong những danh tướng tiêu biểu của triều Nguyễn buổi đầu và là gương mặt nổi bật trong hàng Ngũ hổ tướng Gia Định. Những đóng góp của ông không chỉ có ý nghĩa đối với sự nghiệp trung hưng của nhà Nguyễn mà còn để lại dấu ấn quan trọng trong lịch sử quân sự và quá trình thống nhất đất nước đầu thế kỷ XIX.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Nguyễn Văn Trương (1740-1810) was a famous general and representative meritorious official of Lord Nguyễn Phúc Ánh, who later became Emperor Gia Long. He made many important contributions in the war against the Tây Sơn movement and in the restoration of the Nguyễn family’s cause in the late eighteenth century. Thanks to his many brilliant military achievements, he was ranked among the Five Tiger Generals of Gia Định, the five outstanding military commanders who rendered great service in the restoration and construction of the Nguyễn dynasty.
He was from Lễ Dương district, Thăng Hoa prefecture, Quảng Nam province, now part of Thăng Bình district, Quảng Nam province. Nguyễn Văn Trương grew up during a period of great upheaval in the country, when the government of the Nguyễn lords in Đàng Trong was becoming increasingly weakened and the Tây Sơn movement arose, changing the political situation of the country. It was this historical context that brought him to the military path and made him one of the loyal generals who remained closely attached to Nguyễn Phúc Ánh for a long time in the cause of restoring the Nguyễn family’s enterprise.
Because the surviving historical sources are limited, information about Nguyễn Văn Trương’s family and youth is rather scarce. However, through the records of Nguyễn-dynasty histories, it can be seen that he was a military general of strategic talent, entrusted with many important responsibilities in major campaigns, and became one of the meritorious officials who held an important position in the early Nguyễn dynasty.
Career
Nguyễn Văn Trương was one of the veteran military generals who took part in most of the major campaigns against the Tây Sơn, especially standing out for his talent in commanding naval forces. Thanks to his many brilliant military achievements, Nguyễn Văn Trương was regarded as one of the military pillars of Nguyễn Phúc Ánh and was honored by his contemporaries as one of the Five Tiger Generals of Gia Định.
Historical records do not clearly state when Nguyễn Văn Trương came to live in the Gia Định region, but it can be affirmed that he was involved early in the military upheavals of Southern Vietnam. Around 1776, when Nguyễn Lữ led Tây Sơn troops southward, captured Sài Gòn Citadel, and forced Nguyễn Phúc Ánh to withdraw to Trấn Biên, or Biên Hòa, Nguyễn Văn Trương came under Nguyễn Lữ’s command. With his military talent, he was quickly assigned the post of Chưởng cơ, in charge of commanding troops and warships. However, as the political situation constantly changed, he gradually recognized the prospect of Nguyễn Phúc Ánh restoring his power and decided to switch allegiance to support the Nguyễn lord.
In 1787, when Nguyễn Phúc Ánh secretly left Siam to return to the country in order to rebuild his forces, Nguyễn Văn Trương brought about 300 soldiers and 15 warships to Long Xuyên to join him. This was an extremely difficult time for Nguyễn Phúc Ánh, when his forces were still very thin and he faced great pressure from the Tây Sơn army. Nguyễn Văn Trương’s submission not only significantly strengthened the Nguyễn lord’s military power but also affirmed the loyalty of a general willing to stake his fate on the restoration cause of the Nguyễn family. After achieving many military merits in the first battles, he was appointed Chưởng cơ, and was then promoted to Imperial Commissioner and Commander of the Vanguard Division, concurrently commanding the Central Naval Camp, becoming one of the high-ranking commanders of the Nguyễn army.
In 1788, after Nguyễn Phúc Ánh recaptured Sài Gòn, Nguyễn Văn Trương continued to participate in campaigns to sweep away the remaining Tây Sơn forces in Southern Vietnam. Together with the generals Lê Văn Quân, Tôn Thất Hội, and Võ Tánh, he commanded troops to besiege the Tây Sơn forces at Hổ Châu, preventing General Phạm Văn Tham from breaking the siege and forcing him to retreat to Ba Thắc and then surrender. This victory marked the official return of the entire Gia Định region to Nguyễn Phúc Ánh’s control, creating a solid rear base for later campaigns advancing into Central Vietnam.
Entering the 1790s, Nguyễn Văn Trương became one of the main generals in naval campaigns against the Tây Sơn. In March 1792, taking advantage of the favorable southern monsoon, Nguyễn Phúc Ánh ordered him, together with Nguyễn Văn Thành and two French naval officers, Jean-Baptiste Dayot and Jean-Baptiste Chaigneau, also known as Nguyễn Văn Chấn, to command a fleet in a surprise attack on the Tây Sơn naval base at the Thị Nại estuary in Quy Nhơn. The raid inflicted heavy damage on the Tây Sơn navy before the Nguyễn forces withdrew safely. This was one of the campaigns that clearly demonstrated Nguyễn Văn Trương’s naval command ability and his experience in maritime warfare.
In 1793, Nguyễn Phúc Ánh launched a large-scale offensive into Central Vietnam. While land forces commanded by Tôn Thất Hội, Nguyễn Huỳnh Đức, and Nguyễn Văn Thành advanced to attack Phan Rí, Nguyễn Văn Trương and Võ Tánh followed Nguyễn Phúc Ánh in commanding the navy along the coast. The fleet successively captured Nha Trang, Diên Khánh, Bình Khang prefecture, and then advanced to Phú Yên. After joining with the infantry forces, the Nguyễn army continued to attack Quy Nhơn, the most important defensive center of the Tây Sơn in Central Vietnam. Although the siege did not succeed because the Tây Sơn promptly dispatched a large army to rescue the city, this campaign significantly weakened the enemy’s military strength and laid the groundwork for decisive campaigns in the following years.
In 1801-1802, the war between Nguyễn Phúc Ánh and the Tây Sơn entered its final stage. In early 1801, Nguyễn Văn Trương and Tống Phước Lương commanded the vanguard force to attack the Tây Sơn naval defense system at Thị Nại, coordinating with the forces of Lê Văn Duyệt and Võ Di Nguy. This was the largest naval battle in the history of the Nguyễn-Tây Sơn conflict. Although Võ Di Nguy was killed in battle, the Nguyễn army destroyed almost the entire Tây Sơn fleet and took control of Thị Nại port. This victory was praised by Nguyễn-dynasty historians as the “foremost military achievement” in the restoration cause of the Nguyễn dynasty, opening the way for Nguyễn forces to capture Central Vietnam.
Immediately afterward, Nguyễn Văn Trương continued to command the navy northward to Quảng Ngãi, defeating a Tây Sơn grain-transport convoy at Trà Khúc, then took advantage of the victory to advance into Quảng Nam, seizing key positions such as Đại Ấp, Bến Ván, Đại Chiêm, Hội An, and Phú Triêm. In this series of campaigns, his troops captured dozens of war elephants, cannons, and many warships, while also defeating Tây Sơn generals such as Nguyễn Văn Xuân and Văn Tiến Thể. These successive victories shattered the Tây Sơn defensive system in Central Vietnam.
In June 1801, Nguyễn Văn Trương joined forces with Nguyễn Phúc Ánh at the Hàn estuary, Đà Nẵng, and then commanded the navy straight into Phú Xuân. The fleet under his command was the first force to enter the Hương River, launching an attack on the western side of the imperial citadel. After many days of fierce fighting, the Nguyễn army captured Phú Xuân, forcing Emperor Cảnh Thịnh to flee northward. Nguyễn Văn Trương was then assigned to continue pursuing the Tây Sơn army and blocking the enemy’s retreat at Linh Giang, that is, the Gianh River, thereby helping prevent the Tây Sơn from reorganizing their forces.
In early 1802, when the Tây Sơn launched their final counteroffensive in the Trấn Ninh region, Nguyễn Văn Trương continued to command the navy and defeated the Tây Sơn fleet at the Nhật Lệ estuary in Quảng Bình. This victory caused the Tây Sơn position to collapse completely. After Nguyễn Phúc Ánh ascended the throne as emperor, taking the reign title Gia Long, Nguyễn Văn Trương continued to command the navy together with Lê Văn Duyệt and Lê Chất in advancing to Bắc Hà, completing the unification of the country and ending more than twenty years of civil war.
After the war ended, Nguyễn Văn Trương was entrusted with important administrative responsibilities. In 1805, he was appointed Lưu trấn of Gia Định, replacing Nguyễn Văn Nhơn in administering the whole of Southern Vietnam. In this position, he focused on stabilizing the political situation, consolidating the governing apparatus, and restoring the lives of the people after many years of war. Three years later, he was summoned back to the capital to continue participating in court affairs.
Death and Worship
In 1810, Nguyễn Văn Trương passed away while still in office, at the age of seventy. To recognize his contributions to the restoration cause of the Nguyễn dynasty, Emperor Gia Long posthumously granted him the office of Grand Guardian and allowed him to be worshiped together with other meritorious officials at the Trung Hưng Công Thần Temple. Under the reign of Minh Mạng, he was further posthumously granted the title Duke of Đoan Hùng, affirming his position among the meritorious officials who made many contributions to the unification and construction of the Nguyễn dynasty.
Nguyễn Văn Trương’s name has also been preserved in modern life. Before 1975, in the former Gia Định province, now part of Ho Chi Minh City, a street in Bình Hòa commune, now in Bình Thạnh District, was named after him to commemorate the merits of this famous general. After 1975, the street was renamed Nguyễn Huy Lượng Street, a name that has remained in use to the present day.
Assessment and Evaluation
The life and career of Nguyễn Văn Trương were closely associated with a turbulent period in Vietnamese history from the late eighteenth to the early nineteenth century. As one of the meritorious officials who followed Nguyễn Phúc Ánh from the most difficult years, he made many important contributions in the war against the Tây Sơn, playing a decisive role in the unification of the country and the establishment of the Nguyễn dynasty. Not only was he outstanding on the battlefield for his talent in naval command, but he also demonstrated administrative ability when he was entrusted with guarding and governing the Gia Định region after the country was unified.
Throughout his service to the Nguyễn dynasty, Nguyễn Văn Trương was consistently regarded as a loyal, courageous, and strategically gifted general. He was repeatedly assigned to command important military campaigns and to hold positions of strategic significance, showing Emperor Gia Long’s special trust in his talent and character. After his death, the posthumous granting of the office of Grand Guardian, the title Duke of Đoan Hùng, and his worship at the Trung Hưng Công Thần Temple all testify to the court’s recognition of his great contributions.
Overall, Nguyễn Văn Trương was one of the representative famous generals of the early Nguyễn dynasty and a prominent figure among the Five Tiger Generals of Gia Định. His contributions were not only significant to the restoration cause of the Nguyễn dynasty but also left an important mark on military history and the process of national unification in the early nineteenth century.
References
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp (Français)
Origines
Nguyễn Văn Trương (1740-1810) fut un célèbre général et un grand serviteur représentatif du seigneur Nguyễn Phúc Ánh, qui devint plus tard l’empereur Gia Long. Il apporta de nombreuses contributions importantes à la guerre contre le mouvement Tây Sơn et à l’œuvre de restauration des Nguyễn à la fin du XVIIIe siècle. Grâce à ses nombreux exploits remarquables, il fut classé parmi les Cinq généraux-tigres de Gia Định, c’est-à-dire les cinq excellents généraux ayant rendu de grands services dans l’œuvre de restauration et de construction de la dynastie Nguyễn.
Il était originaire du district de Lễ Dương, préfecture de Thăng Hoa, province de Quảng Nam, aujourd’hui rattaché au district de Thăng Bình, province de Quảng Nam. Nguyễn Văn Trương grandit dans une période de profonds bouleversements du pays, lorsque le pouvoir des seigneurs Nguyễn au Đàng Trong s’affaiblissait de plus en plus et que le mouvement Tây Sơn s’élevait, modifiant la situation politique du pays. C’est ce contexte historique qui le conduisit à la carrière militaire et fit de lui l’un des généraux fidèles, durablement attachés à Nguyễn Phúc Ánh dans l’œuvre de restauration des Nguyễn.
Comme les sources historiques conservées sont peu nombreuses, les informations sur la famille et la jeunesse de Nguyễn Văn Trương demeurent assez limitées. Toutefois, à travers les notes des historiens de la dynastie Nguyễn, on peut voir qu’il fut un général doué pour la stratégie, chargé de nombreuses responsabilités importantes dans les grandes campagnes militaires, et qu’il devint l’un des grands serviteurs occupant une place importante aux débuts de la dynastie Nguyễn.
Carrière
Nguyễn Văn Trương fut l’un des généraux vétérans, présent dans la plupart des grandes campagnes contre les Tây Sơn, particulièrement remarquable par son talent de commandement naval. Grâce à ses nombreux exploits éclatants, Nguyễn Văn Trương fut considéré comme l’un des piliers militaires de Nguyễn Phúc Ánh et fut honoré par ses contemporains comme l’un des Cinq généraux-tigres de Gia Định.
Les livres d’histoire ne précisent pas clairement le moment où Nguyễn Văn Trương vint s’établir dans la région de Gia Định, mais on peut affirmer qu’il participa très tôt aux bouleversements militaires du Nam Bộ. Vers 1776, lorsque Nguyễn Lữ conduisit les troupes Tây Sơn vers le Sud, s’empara de la citadelle de Sài Gòn et força Nguyễn Phúc Ánh à se retirer vers Trấn Biên, c’est-à-dire Biên Hòa, Nguyễn Văn Trương se plaça sous les ordres de Nguyễn Lữ. Grâce à ses talents militaires, il reçut rapidement la fonction de Chưởng cơ, chargé de commander les troupes et les navires. Cependant, dans le contexte d’une situation politique constamment changeante, il comprit peu à peu les perspectives de restauration des forces de Nguyễn Phúc Ánh et décida de se rallier au seigneur Nguyễn.
En 1787, lorsque Nguyễn Phúc Ánh quitta secrètement le Siam pour rentrer au pays afin de reconstituer ses forces, Nguyễn Văn Trương amena environ trois cents soldats et quinze navires de guerre à Long Xuyên pour le rejoindre. C’était une période extrêmement difficile pour Nguyễn Phúc Ánh, dont les forces étaient encore très faibles et qui devait faire face à une forte pression des troupes Tây Sơn. Le ralliement de Nguyễn Văn Trương ne renforça pas seulement de manière importante la puissance militaire du seigneur Nguyễn ; il affirma aussi la loyauté d’un général prêt à lier son destin à l’œuvre de restauration des Nguyễn. Après avoir accompli de nombreux exploits dans les premiers combats, il reçut la fonction de Chưởng cơ, puis fut promu Khâm sai Chưởng đạo Tiền phong, tout en commandant le Trung quân Thủy dinh, devenant ainsi l’un des officiers supérieurs de l’armée Nguyễn.
En 1788, après que Nguyễn Phúc Ánh eut repris Sài Gòn, Nguyễn Văn Trương continua à participer aux campagnes de poursuite et d’élimination des forces Tây Sơn restantes au Nam Bộ. Avec les généraux Lê Văn Quân, Tôn Thất Hội et Võ Tánh, il commanda les troupes qui assiégèrent les Tây Sơn à Hổ Châu, empêchant le général Phạm Văn Tham de rompre l’encerclement, ce qui le contraignit à se retirer vers Ba Thắc puis à se rendre. Cette victoire marqua le retour officiel de toute la région de Gia Định sous le contrôle de Nguyễn Phúc Ánh, créant une base arrière solide pour les campagnes ultérieures vers le Centre.
Au début des années 1790, Nguyễn Văn Trương devint l’un des principaux généraux des campagnes d’attaque maritime contre les Tây Sơn. En mars 1792, profitant de la mousson du Sud favorable, Nguyễn Phúc Ánh l’envoya, avec Nguyễn Văn Thành et deux officiers de marine français, Jean-Baptiste Dayot et Jean-Baptiste Chaigneau, appelé Nguyễn Văn Chấn, commander la flotte pour lancer une attaque surprise contre la base navale Tây Sơn à l’embouchure de Thị Nại, à Quy Nhơn. Le raid causa de lourdes pertes aux forces navales Tây Sơn avant que les troupes Nguyễn ne se retirent en sécurité. Ce fut l’une des campagnes qui manifesta clairement les capacités de commandement naval de Nguyễn Văn Trương ainsi que son expérience du combat en mer.
En 1793, Nguyễn Phúc Ánh lança une grande offensive vers le Centre. Tandis que les colonnes terrestres commandées par Tôn Thất Hội, Nguyễn Huỳnh Đức et Nguyễn Văn Thành attaquaient Phan Rí, Nguyễn Văn Trương et Võ Tánh suivirent Nguyễn Phúc Ánh à la tête de la marine, avançant le long du littoral. La flotte s’empara successivement de Nha Trang, Diên Khánh, Phủ Bình Khang, puis progressa jusqu’à Phú Yên. Après avoir fait jonction avec les forces terrestres, l’armée Nguyễn continua à attaquer Quy Nhơn, le plus important centre défensif des Tây Sơn dans le Centre. Bien que le siège n’ait pas réussi, car les Tây Sơn envoyèrent à temps une grande armée pour secourir la place, cette campagne affaiblit considérablement la puissance militaire de l’adversaire et prépara les campagnes décisives des années suivantes.
En 1801-1802, la guerre entre Nguyễn Phúc Ánh et les Tây Sơn entra dans sa phase finale. Au début de l’année 1801, Nguyễn Văn Trương et Tống Phước Lương commandèrent l’avant-garde qui attaqua le système de défense naval des Tây Sơn à Thị Nại, en coordination avec les forces de Lê Văn Duyệt et de Võ Di Nguy. Ce fut la plus grande bataille navale de toute la guerre entre les Nguyễn et les Tây Sơn. Bien que Võ Di Nguy tombât au combat, les troupes Nguyễn détruisirent presque entièrement la flotte Tây Sơn et prirent le contrôle du port de Thị Nại. Cette victoire fut louée par les historiens de la dynastie Nguyễn comme le « premier fait d’armes » dans l’œuvre de restauration des Nguyễn, ouvrant largement la voie à l’avancée des troupes Nguyễn vers le Centre.
Immédiatement après, Nguyễn Văn Trương continua à commander la marine vers Quảng Ngãi, dispersa le convoi de ravitaillement des Tây Sơn à Trà Khúc, puis, profitant de la victoire, avança vers Quảng Nam et s’empara de positions essentielles telles que Đại Ấp, Bến Ván, Đại Chiêm, Hội An et Phú Triêm. Dans cette série de campagnes, ses troupes capturèrent des dizaines d’éléphants de guerre, des canons et de nombreux navires, tout en battant des généraux Tây Sơn comme Nguyễn Văn Xuân et Văn Tiến Thể. Ces victoires successives firent s’effondrer le système défensif des Tây Sơn dans le Centre.
En juin 1801, Nguyễn Văn Trương rejoignit Nguyễn Phúc Ánh à l’embouchure de Hàn, à Đà Nẵng, puis commanda la marine qui se dirigea directement vers Phú Xuân. La flotte qu’il commandait fut la première force à pénétrer dans la rivière des Parfums, ouvrant l’attaque contre le côté occidental de la capitale. Après plusieurs jours de combats acharnés, les troupes Nguyễn s’emparèrent de Phú Xuân, obligeant le roi Cảnh Thịnh à fuir vers le Nord. Nguyễn Văn Trương reçut ensuite la mission de poursuivre les troupes Tây Sơn et de couper leur route de retraite à Linh Giang, c’est-à-dire le fleuve Gianh, contribuant ainsi à empêcher les Tây Sơn de réorganiser leurs forces.
Au début de l’année 1802, lorsque les Tây Sơn lancèrent leur dernière contre-offensive dans la région de Trấn Ninh, Nguyễn Văn Trương continua à commander la marine et battit la flotte Tây Sơn à l’embouchure de Nhật Lệ, à Quảng Bình. Cette victoire provoqua l’effondrement complet du dispositif des Tây Sơn. Après que Nguyễn Phúc Ánh monta sur le trône impérial sous le nom de règne Gia Long, Nguyễn Văn Trương continua à commander la marine avec Lê Văn Duyệt et Lê Chất pour avancer vers le Bắc Hà, achevant ainsi l’unification du pays et mettant fin à plus de vingt années de guerre civile.
Après la fin de la guerre, Nguyễn Văn Trương reçut des responsabilités administratives importantes. En 1805, il fut nommé Lưu trấn de Gia Định, remplaçant Nguyễn Văn Nhơn dans l’administration de l’ensemble du Nam Bộ. À ce poste, il se concentra sur la stabilisation de la situation politique, le renforcement de l’appareil administratif et la restauration de la vie du peuple après de longues années de guerre. Trois ans plus tard, il fut rappelé à la capitale pour continuer à participer aux affaires de la cour.
Décès et culte
En 1810, Nguyễn Văn Trương mourut alors qu’il était encore en fonction, à l’âge de 70 ans. Afin de reconnaître ses mérites envers l’œuvre de restauration de la dynastie Nguyễn, l’empereur Gia Long lui conféra à titre posthume la fonction de Thái bảo et ordonna qu’il fût associé au culte dans le Miếu Trung Hưng Công Thần. Sous le règne de Minh Mạng, il reçut encore à titre posthume le titre de Đoan Hùng Quận công, confirmant sa place parmi les grands serviteurs ayant apporté de nombreuses contributions à l’œuvre d’unification et de construction de la dynastie Nguyễn.
Le nom de Nguyễn Văn Trương fut également conservé dans la vie contemporaine. Avant 1975, dans l’ancienne province de Gia Định, aujourd’hui rattachée à Hô Chi Minh-Ville, une rue de la commune de Bình Hòa, aujourd’hui dans l’arrondissement de Bình Thạnh, porta son nom afin de commémorer les mérites de ce célèbre général. Après 1975, cette rue fut renommée Nguyễn Huy Lượng, nom encore utilisé jusqu’à aujourd’hui.
Appréciations et évaluations
La vie et la carrière de Nguyễn Văn Trương furent étroitement liées à une période de grands bouleversements de l’histoire vietnamienne, de la fin du XVIIIe siècle au début du XIXe siècle. En tant que l’un des grands serviteurs qui suivirent Nguyễn Phúc Ánh depuis les années les plus difficiles, il apporta de nombreuses contributions importantes à la guerre contre les Tây Sơn, contribuant de manière décisive à l’œuvre d’unification du pays et à la naissance de la dynastie Nguyễn. Non seulement il se distingua sur le champ de bataille par son talent de commandement naval, mais il manifesta aussi ses capacités administratives lorsqu’il fut chargé de garder et d’administrer la région de Gia Định après l’unification du pays.
Tout au long de son service auprès de la dynastie Nguyễn, Nguyễn Văn Trương fut toujours considéré comme un général loyal, courageux et riche en talent stratégique. Il reçut à plusieurs reprises le commandement de campagnes militaires importantes, ainsi que des fonctions ayant une signification stratégique, ce qui montre la confiance particulière que l’empereur Gia Long accordait à ses talents et à ses qualités. Après sa mort, le fait qu’il reçut à titre posthume la fonction de Thái bảo, le titre de Đoan Hùng Quận công et qu’il fût associé au culte dans le Miếu Trung Hưng Công Thần constitue une preuve de la reconnaissance de la cour envers ses grandes contributions.
Dans l’ensemble, Nguyễn Văn Trương fut l’un des célèbres généraux représentatifs des débuts de la dynastie Nguyễn et une figure marquante parmi les Cinq généraux-tigres de Gia Định. Ses contributions n’eurent pas seulement une signification pour l’œuvre de restauration des Nguyễn, mais laissèrent aussi une empreinte importante dans l’histoire militaire et dans le processus d’unification du pays au début du XIXe siècle.
Documents de référence
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung (中文)
身世
阮文张（1740—1810）是阮福映，即后来的嘉隆皇帝，麾下的一位名将和具有代表性的功臣。他在抗击西山运动以及十八世纪末恢复阮氏基业的事业中作出了许多重要贡献。由于建立了许多显赫战功，他被列入“嘉定五虎将”之中，即五位在阮朝中兴和建国事业中立下大功的杰出武将。
他的故乡在广南省升华府礼阳县，今属广南省升平县。阮文张成长于国家多有变动的时期，当时南河阮主政权日益衰弱，而西山运动兴起，改变了国家的政治局面。正是这样的历史背景，使他走上军旅道路，并成为长期忠诚追随阮福映、共同恢复阮氏基业的重要将领之一。
由于现存史料不多，关于阮文张家庭和少年时代的信息相当有限。不过，从阮朝史书的记载来看，他是一位具有军事谋略才能的武将，曾在多场大型战役中承担重任，并成为阮朝初期具有重要地位的功臣之一。
事业
阮文张是经验丰富的老将之一，几乎参与了抗击西山朝的大多数重要战役，尤其以指挥水军的才能著称。凭借许多显赫战功，阮文张被视为阮福映军事力量的支柱之一，并被当时之人尊为“嘉定五虎将”之一。
史书没有明确记载阮文张何时迁居嘉定地区，但可以确定的是，他很早便参与了南部地区的军事变动。约在1776年，阮侣率领西山军进入南部，攻占西贡城，并迫使阮福映退往镇边，即边和。阮文张当时曾归于阮侣麾下。凭借军事才能，他很快被委任为掌奇，负责统率兵船。然而，在政治局势不断变化的背景下，他逐渐看到了阮福映恢复势力的前景，并决定转而追随阮主。
1787年，阮福映秘密离开暹罗，返回国内以重建力量。阮文张率约三百名士兵和十五艘战船前往龙川会合。当时对阮福映而言正是极为艰难的时刻，其力量尚十分薄弱，又承受着西山军的巨大压力。阮文张的归附不仅显著增强了阮主的军事力量，也体现了一位将领愿意将自身命运寄托于阮氏复兴事业的忠诚。由于在最初的战斗中屡立战功，他被任命为掌奇，随后又升任钦差掌道先锋，兼统中军水营，成为阮军高级将领之一。
1788年，阮福映重新攻占西贡之后，阮文张继续参加清剿南部残余西山力量的战役。他与黎文均、尊室会、武性等将领共同指挥军队，在虎州围困西山军，使将领范文参无法突围，被迫退往巴色，随后投降。这场胜利标志着整个嘉定地区正式重新归于阮福映控制之下，为日后进军中部奠定了坚固后方。
进入1790年代，阮文张成为阮军从海路进攻西山朝的主力将领之一。1792年三月，阮福映利用有利的南季风，命他与阮文诚，以及两名法国海军军官 Jean-Baptiste Dayot 和 Jean-Baptiste Chaigneau，即阮文震，共同指挥舰队，突袭西山军位于施耐口，即归仁一带的重要水军基地。此次突袭在阮军安全撤退之前，给西山海军造成了重大损失。这是体现阮文张海军指挥能力和海上作战经验的重要战役之一。
1793年，阮福映发动大规模中部进攻。当尊室会、阮黄德和阮文诚率领陆军各路进攻藩里时，阮文张与武性则随阮福映统率水军沿海北上。战船队伍先后攻占芽庄、延庆、平康府，并继续推进至富安。与陆军会合后，阮军继续进攻归仁，这是西山朝在中部最重要的防御中心。虽然由于西山军及时调动大军救援，围攻未能成功，但此次战役已显著削弱敌方军力，并为之后数年的决定性战役创造了前提。
1801年至1802年，阮福映与西山朝之间的战争进入最后阶段。1801年初，阮文张与宋福良共同指挥先锋部队，进攻西山水军在施耐的防御体系，并与黎文悦、武彝巍的力量协同作战。这是阮—西山战争史上规模最大的海战。虽然武彝巍阵亡，但阮军几乎歼灭了西山舰队，并控制施耐港。阮朝史臣称这一胜利为阮朝中兴事业中的“武功第一”，为阮军进占中部打开了大门。
随后，阮文张继续指挥水军进至广义，在茶曲击溃西山运粮部队，又乘胜进入广南，占领大邑、板津、大占、会安和富沾等重要据点。在这一系列战役中，他的军队缴获数十头战象、大炮以及多艘战船，同时击败阮文春、文进体等西山将领。连续胜利使西山朝在中部的防御体系迅速瓦解。
1801年六月，阮文张在沱㶞口，即岘港，与阮福映会师，随后指挥水军直取富春。正是他所率领的战船队伍首先进入香江，从京城西面发动进攻。经过多日激烈交战，阮军攻占富春，迫使景盛皇帝逃往北方。阮文张继续受命追击西山军，并在灵江，即争江，截断敌军退路，有助于阻止西山势力重新整合兵力。
1802年初，西山军在镇宁一带发动最后反攻时，阮文张继续指挥水军，在日丽口，即广平，击败西山舰队。这一胜利使西山朝的战局彻底崩溃。阮福映登基称帝、改元嘉隆之后，阮文张继续统率水军，与黎文悦、黎质一同进军北河，完成统一国家的事业，结束二十余年的内战。
战争结束后，阮文张被委以行政重任。1805年，他被任命为嘉定留镇，接替阮文仁治理整个南部地区。在这一职位上，他集中精力稳定政治局势、巩固统治机构，并在多年战争之后恢复百姓生活。三年后，他被召回京城，继续参与朝政事务。去世与祭祀
1810年，阮文张在任内去世，享年七十岁。为表彰他对阮朝中兴事业的功劳，嘉隆皇帝追赠他太保之职，并准予配祀于中兴功臣庙。到明命朝，他又被追封为端雄郡公，进一步确认了他在统一国家和建设阮朝事业中诸功臣行列里的地位。
阮文张的名字也留存在当代生活之中。1975年以前，在旧嘉定省，即今胡志明市一带，平和社，今属平盛郡，曾有一条道路以他的名字命名，以纪念这位名将的功劳。1975年之后，该道路改名为阮辉亮路，并沿用至今。
认定与评价
阮文张的一生与事业同十八世纪末至十九世纪初越南历史的剧烈变动紧密相连。作为从最艰难时期便追随阮福映的功臣之一，他在抗击西山朝的战争中作出了许多重要贡献，对国家统一事业和阮朝建立起到了决定性作用。他不仅以水军指挥才能在战场上表现突出，也在国家统一后被委任镇守并治理嘉定地区，展现出行政管理能力。
在整个侍奉阮朝的过程中，阮文张始终被评价为忠诚、勇敢并富有谋略的将领。他多次受命指挥重要军事战役，也担任具有战略意义的职位，体现出嘉隆皇帝对其才能和品格的特殊信任。去世之后，他被追赠太保、追封端雄郡公，并配祀于中兴功臣庙，这些都是朝廷对其巨大贡献的明确认可。
总体而言，阮文张是阮朝初期具有代表性的名将之一，也是“嘉定五虎将”中的突出人物。他的贡献不仅对阮朝中兴事业具有重要意义，也在十九世纪初越南军事史和国家统一进程中留下了重要印记。
参考资料
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
