Nguyễn Đăng Giai (? – 1854)

Thân thế

Nguyễn Đăng Giai tự là Toản Phu, ông là người làng Phù Chánh, xã Phù Chánh, tổng Thủy Liên, huyện Lệ Thủy, phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (nay là xã Sen Ngư, tỉnh Quảng Trị). Xuất thân trong một gia đình vọng tộc, ông nội ông là tiến sĩ Nguyễn Đăng Hoành, cha ông là Hiệp biện đại học sĩ Nguyễn Đăng Tuân (thầy dạy vua Thiệu Trị).

Phụng sự dưới triều Minh Mạng

Thuở nhỏ, Nguyễn Đăng Giai theo học với thân phụ. Năm Minh Mạng thứ nhất (1820), ông đỗ hương tiến (cử nhân). Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Đăng Giai được bổ vào làm việc tại Hàn lâm viện, rồi lần lượt thăng đến chức Lang trung bộ Hộ. Năm Canh Dần (1830), ông được cử làm thự Tham hiệp trấn Nam Định. Đến năm 1832, sau khi đảm nhiệm chức Khảo thí trường thi Nghệ An, ông được dự định bổ làm Bố chính sứ Thanh Hóa.

Tuy nhiên, do tình hình ven biển Bắc Bộ lúc bấy giờ thường xuyên bị cướp biển và các lực lượng nổi dậy quấy phá, Nguyễn Đăng Giai cùng Tổng đốc Đoàn Văn Trường dâng sớ đề nghị tổ chức lại các đội thủy binh để tăng cường tuần phòng và trấn áp. Bản tấu được vua Minh Mạng đánh giá cao vì có nhiều đề xuất thiết thực, nên thay vì điều vào Thanh Hóa, ông được giữ lại phụ trách công việc Hộ lý quan phòng cửa Tuần phủ.

Trong thời gian này, nhiều địa phương gặp nạn mất mùa, dân chúng đói khổ và phải bỏ quê đi nơi khác kiếm sống. Nguyễn Đăng Giai đề nghị triều đình lập các sở Dưỡng tế để cứu trợ người nghèo, đồng thời mở mang đường sá, bến cảng và thuê dân khai thác đá phục vụ công trình công cộng, lấy tiền công thay cho việc phát chẩn trực tiếp. Những đề xuất này được vua Minh Mạng khen ngợi là thể hiện sự quan tâm thiết thực đến đời sống nhân dân.

Năm Quý Tỵ (1833), khi cuộc nổi dậy của Lê Duy Lương bùng phát ở Bắc Thành, Nguyễn Đăng Giai được cử cùng Tổng đốc An Tĩnh Tạ Quang Cự và Thống chế Hoàng Đăng Thận chỉ huy quân đội đi trấn áp. Theo kế hoạch do ông đề xuất, quân triều đình tập trung đánh chiếm các cứ điểm Không Cốc và Tâm Đình trước khi tiến công vào căn cứ Chi Nê và Sơn Âm, từng bước thu hẹp phạm vi hoạt động của nghĩa quân.

Trong quá trình tác chiến, một thổ ty Thanh Hóa là Nguyễn Đình Bang sau khi được triều đình cấp súng lại quay sang chống triều đình rồi bỏ trốn. Nguyễn Đăng Giai chủ động dâng sớ nhận trách nhiệm, bị vua Minh Mạng cách chức nhưng vẫn được lưu lại quân doanh để lập công chuộc tội. Sau đó, ông trực tiếp chỉ huy quân đội tái chiếm các đồn Xích Thổ và nhiều cứ điểm khác, gây tổn thất nặng cho lực lượng nổi dậy. Nhờ lập công, ông được khôi phục chức vụ cũ. Tiếp đó, ông tiếp tục chỉ huy quân dẹp các cuộc nổi dậy của các thổ dân ở vùng Thanh Ba, Cẩm Thủy và Quảng Hóa, hoàn thành nhiệm vụ rồi được phục chức Bố chính sứ và điều sang Bắc Ninh.

Năm 1836, Nguyễn Đăng Giai được điều trở lại Thanh Hóa để tiếp tục phụ trách việc mở mang đường sá và bến cảng. Cuối năm, khi các thổ ty vùng Thanh Ba lại kích động nổi dậy, vua Minh Mạng cử Trương Đăng Quế làm Kinh lược sứ, còn Nguyễn Đăng Giai và Doãn Uẩn giữ chức Kinh lược Phó sứ, cùng phối hợp chỉ huy quân đội dẹp loạn và ổn định tình hình địa phương.

Sang năm 1837, trong khi triều đình dự định cử ông ra Bắc Ninh phụ trách việc bán thóc cứu đói cho dân, Trương Đăng Quế xin giữ ông ở lại chiến trường để tiếp tục truy quét tàn quân Lê Duy Lương do các thủ lĩnh họ Quách và họ Đinh cầm đầu. Trong chiến dịch này, Nguyễn Đăng Giai phối hợp với Đề đốc Tôn Thất Bật bắt sống tướng Phạm Công Nho, tiêu diệt tướng Lê Phúc Hiển và bắt thêm các thủ lĩnh Đinh Kim Bảng, Hà Công Kim, qua đó chấm dứt hoàn toàn lực lượng kháng cự còn sót lại.

Sau khi vùng Thanh Hóa và phụ cận được bình định, vua Minh Mạng ra lệnh thu quân. Trở về kinh, Nguyễn Đăng Giai được thưởng quân công một cấp, rồi tiếp tục được cử trở lại Bắc Ninh đảm nhiệm công việc của địa phương. Đây là giai đoạn đánh dấu sự trưởng thành của ông cả trong lĩnh vực hành chính lẫn quân sự, tạo tiền đề cho việc đảm nhiệm những chức vụ quan trọng hơn về sau.

Phụng sự dưới triều Thiệu Trị  

Dưới triều vua Thiệu Trị, sự nghiệp của Nguyễn Đăng Giai tiếp tục thăng tiến. Năm 1841, ông được thăng Tổng đốc Ninh Thái (quản hạt Bắc Ninh và Thái Nguyên).

Năm 1843, trước cuộc nổi dậy của Ba Nhàn và Tiền Bột ở vùng Sơn Tây, Tuyên Quang và Hưng Hóa, triều đình điều ông giữ chức thự Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên để trực tiếp chỉ huy việc dẹp loạn. Sau khi đến nhậm chức, ông nhanh chóng chỉnh đốn quân đội, tổ chức truy quét và chỉ trong vài tháng đã cơ bản dập tắt cuộc nổi dậy. Nhờ công lao này, ông được vua Thiệu Trị ban thưởng một cấp trác dị, tiền vàng và nhẫn ngọc.

Cũng trong năm đó, Nguyễn Đăng Giai dâng sớ đề nghị bãi chức một số quan lại yếu kém ở Tuyên Quang, đồng thời kiến nghị tuyển mộ thổ binh, xây dựng thêm đồn phòng thủ tại Sơn Động và đặt chức Giáo thụ để phát triển giáo dục ở địa phương. Những đề xuất này cho thấy ông không chỉ chú trọng bình định quân sự mà còn quan tâm đến việc củng cố bộ máy quản lý sau chiến tranh.

Năm 1844, sau kỳ khảo xét quan lại, ông được bổ chính thức làm Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên. Khi cha mất, ông xin về quê chịu tang theo lễ chế. Hết thời gian chịu tang, ông trở lại nhiệm sở, tiếp tục chỉ huy quân đội bắt thủ lĩnh nổi dậy Nông Hùng Thạc, nhờ đó được triều đình thăng thưởng thêm một cấp.

Năm 1846, Nguyễn Đăng Giai được điều giữ chức Tổng đốc Hà Ninh (quản hạt Hà Nội và Ninh Bình). Trong thời gian này, trước những tranh luận về việc nên tiếp tục hay bãi bỏ hệ thống đê điều ở Bắc Kỳ, vua Thiệu Trị giao ông trực tiếp khảo sát thực địa và đề xuất phương án xử lý. Tuy nhiên, kiến nghị của ông không được triều đình chấp thuận vì nhiều đại thần cho rằng quan điểm của ông còn thiên về ý kiến cá nhân. Đây là một trong số ít đề xuất của Nguyễn Đăng Giai không được triều đình thông qua.

Phụng sự dưới triều Tự Đức

Dưới triều vua Tự Đức, Nguyễn Đăng Giai được triệu về kinh, thăng thự Hiệp biện Đại học sĩ, giữ chức Thượng thư bộ Hình kiêm Tổng tài Quốc sử quán (1848). Ngay trong năm đầu triều Tự Đức, ông dâng nhiều điều trần về pháp luật, tiền tệ, tuyển binh, khai hoang và an dân; phần lớn đều được nhà vua chấp thuận. Ông cũng can gián việc cử sứ sang nhà Thanh cầu phong, đề nghị mời sứ Thanh sang Huế làm lễ bang giao để vừa giữ thể diện quốc gia vừa giảm chi phí. Ý kiến này được Tự Đức chấp nhận và ban thưởng.

Năm 1850, trước nạn mất mùa ở Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh, ông được cử làm Hữu Kỳ Kinh lược đại sứ, kiêm Tổng đốc An Tĩnh. Tại đây, ông đề nghị bãi bỏ lệnh cấm bán gạo, hoãn thuế, miễn các khoản nợ đọng và mở rộng giao thương để cứu đói, đều được triều đình phê chuẩn. Cuối năm, ông còn kiến nghị truy phong các trung thần cuối thời Hậu Lê và được vua ban thưởng vì những đóng góp này.

Năm 1851, trước tình trạng các toán vũ trang từ Quảng Tây tràn sang quấy phá biên giới, Nguyễn Đăng Giai được điều làm Tổng đốc Hà Ninh, đồng thời kiêm Kinh lược các tỉnh Ninh Thái và Lạng Bằng. Ông đề xuất nhiều biện pháp củng cố biên phòng như tuyển thổ binh, tổ chức lại bộ máy quản lý vùng biên, tăng cường đồn trấn và phối hợp với quan Thanh để truy quét các toán phỉ. Những biện pháp này giúp tình hình biên giới phía Bắc dần ổn định.

Năm 1853, ông được vua cho phép về quê thăm mẹ già và ban thưởng vì thành tích trong thời gian công tác. Tuy nhiên, năm 1854, sau một vụ việc liên quan đến chính sách chiêu hàng ở vùng Tam Đường, ông bị giáng bốn cấp nhưng vẫn được lưu chức.

Cuối năm 1854, Nguyễn Đăng Giai lâm bệnh và qua đời tại Hà Nội khi đang tại nhiệm. Vua Tự Đức truy tặng ông hàm Thiếu bảo, ban thụy hiệu Văn Ý; đến năm 1858, bài vị của ông được đưa vào thờ tại đền Hiền Lương ở Huế, ghi nhận những cống hiến của ông đối với triều Nguyễn trong cả lĩnh vực hành chính, quân sự và quản lý biên cương.

Sùng mộ đạo Phật

Tuy là con nhà theo đạo Nho, nhưng Tổng đốc Hà Ninh Nguyễn Đăng Giai cũng là người mến mộ đạo Phật. Năm 1842, chính ông đã đứng ra quyên góp và chủ trì việc xây dựng một ngôi chùa có tên là Báo Ân với quy mô gồm 180 gian với 36 nóc trên khu đất rộng gần 100 mẫu, mặt trước trông ra Sông Hồng, mặt sau dựa vào hồ Hoàn Kiếm. Năm 1888, thực dân Pháp phá hủy để xây dựng nhà Bưu điện, chỉ còn giữ được tháp Hoà Phong ở phía sau chùa, nay ở trên bờ hồ Hoàn Kiếm.  

Gia đình

Trong số con của ông Giai, nổi bật có Nguyễn Đăng Hành, đỗ Tiến sĩ năm 1848, làm quan trải đến chức Bắc thứ thường biện quân vụ ở Bắc Kỳ. Khoảng năm 1862, ông bị quân nổi dậy giết chết ở Thuận Thành (Bắc Ninh), được truy thụ hàm Bố chính sứ, được thờ ở đền Trung Nghĩa (Huế), và được chép thành truyện cùng với nội (Nguyễn Đăng Tuân) và cha (Nguyễn Đăng Giai) trong Đại Nam chính biên liệt truyện (quyển thứ 13).

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
5. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
6. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
7. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Nguyen Dang Giai (? – 1854)

Background
Nguyen Dang Giai, courtesy name Toan Phu, was a native of Phu Chinh village, Phu Chinh commune, Thuy Lien canton, Le Thuy district, Quang Ninh prefecture, Quang Binh province (now Sen Ngu commune, Quang Tri province). Born into a prestigious family, his grandfather was the doctoral laureate Nguyen Dang Hoanh, and his father was Hiep bien Dai hoc si Nguyen Dang Tuan (tutor to Emperor Thieu Tri).

Service Under Emperor Minh Mang

In his youth, Nguyen Dang Giai studied under his father. In the first year of Minh Mang (1820), he passed the Huong tien (Cu nhan/Provincial Graduate) examination. After achieving this success, Nguyen Dang Giai was appointed to work at the Han Lam Vien (Hanlin Academy), then successively promoted to the position of Lang trung of the Ministry of Finance. In the Canh Dan year (1830), he was appointed as acting Tham hiep of Nam Dinh town. By 1832, after serving as an examiner at the Nghe An examination ground, he was slated to be appointed Bo chinh su (Provincial Administrator) of Thanh Hoa.

However, due to the frequent harassment of the northern coastal region by pirates and rebel forces, Nguyen Dang Giai together with Tong doc Doan Van Truong submitted a memorial proposing the reorganization of naval forces to strengthen patrols and suppression. The memorial was highly regarded by Emperor Minh Mang for its many practical proposals, so instead of being transferred to Thanh Hoa, he was retained to take charge of the Ho ly quan phong (Defense Office) of the Tuan phu’s gate.

During this period, many localities suffered crop failures, causing widespread famine and forcing people to abandon their homes in search of livelihoods. Nguyen Dang Giai proposed that the court establish Duong te (Relief) centers to aid the poor, while also expanding roads and harbors and hiring people to quarry stone for public works, using wages as a substitute for direct relief distribution. These proposals were praised by Emperor Minh Mang as demonstrating genuine concern for the people’s welfare.

In the Quy Ty year (1833), when Le Duy Luong’s uprising broke out in Bac Thanh, Nguyen Dang Giai was appointed together with Tong doc of An Tinh Ta Quang Cu and Thong che Hoang Dang Than to command forces in suppression. According to the plan he proposed, imperial forces concentrated on capturing the strongholds of Khong Coc and Tam Dinh before advancing on the bases of Chi Ne and Son Am, gradually narrowing the operational area of the rebel forces.

During the campaign, a Thanh Hoa chieftain, Nguyen Dinh Bang, after being supplied with firearms by the court, turned against the dynasty and fled. Nguyen Dang Giai proactively submitted a memorial accepting responsibility and was dismissed from office by Emperor Minh Mang, but was permitted to remain in the military camp to redeem himself through further service. Subsequently, he directly commanded forces to recapture the Xich Tho fort and several other strongholds, inflicting heavy losses on the rebel forces. For these achievements, he was reinstated to his former position. He then continued to command troops in suppressing uprisings by indigenous peoples in the Thanh Ba, Cam Thuy, and Quang Hoa regions, completing his mission and being reinstated as Bo chinh su, then transferred to Bac Ninh.

In 1836, Nguyen Dang Giai was transferred back to Thanh Hoa to continue overseeing the expansion of roads and harbors. At the end of the year, when chieftains in the Thanh Ba region again incited rebellion, Emperor Minh Mang appointed Truong Dang Que as Kinh luoc su (Imperial Commissioner), while Nguyen Dang Giai and Doan Uan served as Kinh luoc Phó su (Deputy Imperial Commissioners), jointly commanding forces to pacify the revolt and stabilize the local situation.

In 1837, while the court planned to send him to Bac Ninh to oversee grain sales for famine relief, Truong Dang Que requested that he remain at the front to continue pursuing the remaining forces of Le Duy Luong, led by chieftains from the Quach and Dinh families. In this campaign, Nguyen Dang Giai coordinated with De doc Ton That Bat to capture the rebel general Pham Cong Nho, eliminate the general Le Phuc Hien, and capture additional leaders Dinh Kim Bang and Ha Cong Kim, thereby completely ending the remaining resistance forces.

After the Thanh Hoa region and its vicinity were pacified, Emperor Minh Mang ordered the troops to withdraw. Returning to the capital, Nguyen Dang Giai was rewarded with a one-rank military merit promotion, then was again sent to Bac Ninh to handle local affairs. This period marked his maturation in both administrative and military fields, laying the foundation for assuming more important positions later.

Service Under Emperor Thieu Tri

Under Emperor Thieu Tri, Nguyen Dang Giai’s career continued to advance. In 1841, he was promoted to Tong doc of Ninh Thai (governing Bac Ninh and Thai Nguyen).

In 1843, facing the uprising of Ba Nhan and Tien Bot in the Son Tay, Tuyen Quang, and Hung Hoa regions, the court transferred him to serve as acting Tong doc of Son Hung Tuyen to directly command the suppression. After assuming office, he quickly reorganized the military, organized pursuit operations, and within just a few months had largely quelled the uprising. For this merit, Emperor Thieu Tri awarded him a one-rank promotion, gold, and a jade ring.

That same year, Nguyen Dang Giai submitted a memorial proposing the dismissal of several incompetent officials in Tuyen Quang, while also recommending the recruitment of indigenous troops, the construction of additional defensive forts at Son Dong, and the establishment of the position of Giao thu (Education Officer) to develop local education. These proposals demonstrated that he was not only focused on military pacification but also concerned with consolidating the administrative apparatus after war.

In 1844, following the periodic evaluation of officials, he was officially appointed Tong doc of Son Hung Tuyen. When his father passed away, he requested to return home to observe mourning according to ritual. After the mourning period ended, he returned to his post and continued to command forces to capture the rebel leader Nong Hung Thac, for which he was further promoted by the court.

In 1846, Nguyen Dang Giai was transferred to serve as Tong doc of Ha Ninh (governing Hanoi and Ninh Binh). During this time, amid debates over whether to continue or abolish the dike system in Bac Ky, Emperor Thieu Tri tasked him with conducting an on-site survey and proposing a solution. However, his recommendations were not approved by the court, as many high officials believed his views were too personal. This was one of the few proposals by Nguyen Dang Giai that was not adopted by the court.

Service Under Emperors Thieu Tri and Tu Duc

Under Emperor Tu Duc, Nguyen Dang Giai was recalled to the capital, promoted to acting Hiep bien Dai hoc si, and served as Thuong thu of the Ministry of Justice concurrently Tong tai of the National History Office (1848). In the very first year of Tu Duc’s reign, he submitted numerous memorials on law, currency, military recruitment, land reclamation, and people’s welfare; most were approved by the emperor. He also advised against sending envoys to the Qing court to request investiture, proposing instead to invite Qing envoys to Hue for diplomatic ceremonies to preserve national dignity while reducing costs. This opinion was accepted by Tu Duc, who rewarded him.

In 1850, faced with crop failures in Thanh Hoa, Nghe An, and Ha Tinh, he was appointed Huu Ky Kinh luoc dai su (Right Region Imperial Commissioner), concurrently Tong doc of An Tinh. There, he proposed lifting the ban on rice sales, deferring taxes, forgiving overdue debts, and expanding trade to relieve famine—all of which were approved by the court. At the end of the year, he also recommended posthumous honors for loyal officials from the late Later Le dynasty and was rewarded by the emperor for these contributions.

In 1851, facing the incursion of armed bands from Guangxi crossing the border to cause disturbances, Nguyen Dang Giai was transferred to serve as Tong doc of Ha Ninh, concurrently Kinh luoc of the Ninh Thai and Lang Bang provinces. He proposed numerous measures to strengthen border defense, including recruiting indigenous troops, reorganizing the border administrative apparatus, reinforcing garrisons, and coordinating with Qing officials to pursue bandit groups. These measures gradually stabilized the northern border situation.

In 1853, he was permitted by the emperor to return home to visit his elderly mother and was rewarded for his achievements during his service. However, in 1854, following an incident related to the policy of offering amnesty in the Tam Duong region, he was demoted four ranks but was permitted to retain his position.

In late 1854, Nguyen Dang Giai fell ill and passed away in Hanoi while still in office. Emperor Tu Duc posthumously conferred upon him the rank of Thieu bao (Junior Guardian) and bestowed the posthumous title Van Y; in 1858, his spirit tablet was installed at Hien Luong Temple in Hue, recognizing his contributions to the Nguyen dynasty in administration, military affairs, and border management.

Devotion to Buddhism

Though from a Confucian family, Governor-General Nguyen Dang Giai was also an admirer of Buddhism. In 1842, he personally raised funds and presided over the construction of a pagoda called Bao An, consisting of 180 rooms with 36 roofs on a plot of nearly 100 mau (approx. 36 hectares), facing the Red River to the front and leaning against Hoan Kiem Lake to the rear. In 1888, the French colonialists demolished it to build the Post Office, leaving only the Hoa Phong Tower behind the pagoda, which still stands on the shore of Hoan Kiem Lake today.

Family
Among Nguyen Dang Giai’s children, the most notable was Nguyen Dang Hanh, who passed the Tien si (Doctoral) examination in 1848 and served as an official, eventually reaching the position of Bac thu thuong bien quan vu (Military Affairs Commissioner) in Bac Ky. Around 1862, he was killed by rebel forces in Thuan Thanh (Bac Ninh), was posthumously awarded the rank of Bo chinh su, was honored at Trung Nghia Temple in Hue, and his biography was recorded together with his grandfather (Nguyen Dang Tuan) and father (Nguyen Dang Giai) in the Dai Nam chinh bien liet truyen (Primary Biographies of Dai Nam), Volume 13.

References

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
5. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
6. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
7. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp

Nguyen Dang Giai (? – 1854)

Biographie

Nguyen Dang Giai, dont le prénom social était Toan Phu, était originaire du village de Phu Chanh, commune de Phu Chanh, canton de Thuy Lien, district de Le Thuy, préfecture de Quang Ninh, province de Quang Binh (aujourd’hui commune de Sen Ngu, province de Quang Tri). Issu d’une famille aristocratique, son grand-père paternel était le docteur ès lettres (tiến sĩ) Nguyen Dang Hoanh, et son père était le Grand Secrétaire (Hiệp biện đại học sĩ) Nguyen Dang Tuan, qui fut le précepteur de l’empereur Thieu Tri.

Service sous le règne de Minh Mang

Dans sa jeunesse, Nguyen Dang Giai étudia auprès de son père. En 1820 (première année de l’ère Minh Mang), il obtint le grade de Hương tiến (cử nhân). Après sa réussite, il fut nommé à l’Académie Hanlin, puis promu successivement jusqu’au poste de directeur (Lang trung) au ministère des Finances (Bo Ho). En 1830 (année Canh Dan), il fut nommé administrateur par intérim (Thự Tham hiệp) de la province de Nam Dinh. En 1832, après avoir été examinateur au concours de Nghệ An, il fut pressenti pour être nommé ministre des Finances (Bố chính sứ) de Thanh Hoa.

Cependant, en raison de la situation instable sur la côte du Tonkin, fréquemment perturbée par des pirates et des forces rebelles, Nguyen Dang Giai, avec le gouverneur général Doan Van Truong, adressa une requête à la cour proposant la réorganisation des troupes de marine (thủy binh) pour renforcer les patrouilles et la répression. Ce mémoire fut très apprécié par l’empereur Minh Mang pour ses nombreuses suggestions pratiques. Ainsi, au lieu d’être muté à Thanh Hoa, il fut maintenu en poste pour superviser la défense côtière (Hộ lý quan phòng cửa Tuần phủ).

Durant cette période, plusieurs localités furent frappées par la famine ; la population, affamée, dut quitter ses foyers pour chercher des moyens de subsistance ailleurs. Nguyen Dang Giai proposa à la cour d’établir des centres de secours (Dưỡng tế) pour aider les pauvres, tout en développant les routes et les ports, et en embauchant des habitants pour l’extraction de pierres destinées aux travaux publics, en remplaçant les distributions directes de nourriture par des salaires. Ces propositions furent louées par l’empereur Minh Mang comme témoignant d’une préoccupation concrète pour le bien-être de la population.

En 1833 (année Quy Ty), lorsque la rébellion de Le Duy Luong éclata au Bac Thanh (Région du Nord), Nguyen Dang Giai fut envoyé, avec le gouverneur général d’An Tinh Ta Quang Cu et le commandant Hoang Dang Than, pour réprimer l’insurrection. Selon le plan qu’il proposa, les troupes impériales devaient d’abord s’emparer des positions de Khong Coc et de Tam Dinh avant d’attaquer les bases de Chi Ne et de Son Am, réduisant progressivement la zone d’action des rebelles.

Au cours des opérations, un chef des minorités de Thanh Hoa, Nguyen Dinh Bang, après avoir reçu des armes de la cour, se retourna contre elle et s’enfuit. Nguyen Dang Giai prit l’initiative d’adresser une requête à la cour pour assumer ses responsabilités. Il fut destitué par l’empereur Minh Mang mais autorisé à rester au camp militaire pour racheter sa faute par des exploits. Par la suite, il commanda personnellement les troupes pour reprendre les forts de Xich Tho et d’autres positions, infligeant de lourdes pertes aux forces rebelles. Grâce à ces succès, il fut rétabli dans ses fonctions. Il continua ensuite à commander les troupes pour réprimer les rébellions des populations autochtones dans les régions de Thanh Ba, Cam Thuy et Quang Hoa. Ayant accompli sa mission, il fut rétabli dans son poste de ministre des Finances (Bố chính sứ) et muté à Bac Ninh.

En 1836, Nguyen Dang Giai fut renvoyé à Thanh Hoa pour continuer à superviser le développement des routes et des ports. À la fin de l’année, lorsque les chefs des minorités de la région de Thanh Ba incitèrent à nouveau à la rébellion, l’empereur Minh Mang nomma Truong Dang Que comme commissaire impérial (Kinh lược sứ), tandis que Nguyen Dang Giai et Doan Uan furent nommés commissaires impériaux adjoints (Kinh lược Phó sứ), chargés de coordonner les troupes pour réprimer les troubles et stabiliser la région.

L’année suivante, en 1837, alors que la cour prévoyait de l’envoyer à Bac Ninh pour superviser la vente de riz afin de soulager la famine, Truong Dang Que demanda à le garder sur le front pour continuer à traquer les restes des troupes de Le Duy Luong, commandées par les chefs des familles Quach et Dinh. Au cours de cette campagne, Nguyen Dang Giai, en coordination avec le commandant en chef (De doc) Ton That Bat, captura vivant le général Pham Cong Nho, élimina le général Le Phuc Hien et captura les chefs Dinh Kim Bang et Ha Cong Kim, mettant ainsi fin à toute résistance restante.

Après la pacification de la région de Thanh Hoa et de ses environs, l’empereur Minh Mang ordonna le retrait des troupes. De retour à la capitale, Nguyen Dang Giai fut récompensé par une promotion pour ses mérites militaires, puis fut à nouveau envoyé à Bac Ninh pour gérer les affaires locales. Cette période marqua sa maturité tant dans le domaine administratif que militaire, jetant les bases de l’occupation de fonctions plus importantes par la suite.

Service sous le règne de Thieu Tri

Sous le règne de Thieu Tri, la carrière de Nguyen Dang Giai continua de progresser. En 1841, il fut promu gouverneur général de Ninh Thai (responsable des provinces de Bac Ninh et Thai Nguyen).

En 1843, face à la rébellion de Ba Nhan et Tien Bot dans les régions de Son Tay, Tuyen Quang et Hung Hoa, la cour le muta au poste de gouverneur général par intérim (Thự Tổng đốc) de Son Hung Tuyen pour diriger directement la répression. Après sa prise de fonction, il réorganisa rapidement l’armée, organisa des opérations de ratissage et, en quelques mois, parvint à étouffer la rébellion. Pour ce mérite, l’empereur Thieu Tri lui accorda une promotion exceptionnelle, des récompenses en argent et une bague en jade.

La même année, Nguyen Dang Giai adressa une requête à la cour demandant la destitution de plusieurs mandarins incompétents à Tuyen Quang, tout en proposant le recrutement de soldats autochtones (thổ binh), la construction de nouveaux forts à Son Dong et la création d’un poste d’inspecteur des études (Giao thu) pour développer l’éducation locale. Ces propositions montrèrent qu’il ne se concentrait pas seulement sur la pacification militaire, mais aussi sur la consolidation de l’administration après la guerre.

En 1844, après l’évaluation des mandarins, il fut officiellement nommé gouverneur général de Son Hung Tuyen. Lorsque son père décéda, il demanda à retourner dans son village pour observer le deuil selon les rites. Après la période de deuil, il reprit ses fonctions et continua à commander les troupes pour capturer le chef rebelle Nong Hung Thac, ce qui lui valut une nouvelle promotion.

En 1846, Nguyen Dang Giai fut muté au poste de gouverneur général de Ha Ninh (responsable de Hanoi et Ninh Binh). Durant cette période, face aux débats sur la poursuite ou l’abandon du système de digues au Tonkin, l’empereur Thieu Tri lui confia la mission d’inspecter directement le terrain et de proposer des solutions. Cependant, sa proposition ne fut pas approuvée par la cour, car de nombreux hauts dignitaires estimaient que son avis reflétait trop son opinion personnelle. Ce fut l’une des rares propositions de Nguyen Dang Giai à ne pas être acceptée par la cour.

Service sous les règnes de Thieu Tri et de Tu Duc

Sous le règne de Tu Duc, Nguyen Dang Giai fut rappelé à la capitale, promu Grand Secrétaire par intérim (Thự Hiệp biện Đại học sĩ), et nommé ministre de la Justice (Thượng thư Bộ Hình) tout en étant directeur général des Archives historiques nationales (Tổng tài Quốc sử quán) en 1848. Dès la première année du règne de Tu Duc, il présenta de nombreux mémoires sur la législation, la monnaie, le recrutement des soldats, la défriche et la pacification de la population ; la plupart furent approuvés par l’empereur. Il déconseilla également l’envoi d’une ambassade auprès de la dynastie des Qing pour demander l’investiture, proposant plutôt d’inviter les émissaires Qing à Hue pour les cérémonies de cour, afin de préserver la dignité nationale tout en réduisant les coûts. Cet avis fut accepté par Tu Duc, qui le récompensa.

En 1850, face à la famine qui frappait Thanh Hoa, Nghe An et Ha Tinh, il fut nommé commissaire impérial extraordinaire de la région de droite (Huu Ky Kinh lược đại sứ), cumulant les fonctions de gouverneur général d’An Tinh. Sur place, il proposa la levée de l’interdiction de vente de riz, le report des impôts, la remise des dettes impayées et l’expansion du commerce pour lutter contre la famine, mesures toutes approuvées par la cour. À la fin de l’année, il proposa également de rendre hommage aux ministres loyaux de la fin de la dynastie des Le postérieurs, et fut récompensé par l’empereur pour ces contributions.

En 1851, face aux incursions de groupes armés du Guangxi qui perturbaient la frontière, Nguyen Dang Giai fut muté au poste de gouverneur général de Ha Ninh, tout en étant chargé des affaires des provinces de Ninh Thai et Lang Bang. Il proposa de nombreuses mesures pour renforcer la défense frontalière : recruter des soldats autochtones, réorganiser l’administration des régions frontalières, renforcer les postes de garde et coordonner les actions avec les autorités Qing pour traquer les bandits. Ces mesures contribuèrent à stabiliser progressivement la situation à la frontière nord.

En 1853, l’empereur l’autorisa à retourner dans son village pour rendre visite à sa mère âgée et le récompensa pour ses succès durant son mandat. Cependant, en 1854, à la suite d’une affaire liée à la politique de reddition dans la région de Tam Duong, il fut rétrogradé de quatre grades mais conserva ses fonctions.

À la fin de l’année 1854, Nguyen Dang Giai tomba malade et mourut à Hanoi alors qu’il était encore en fonction. L’empereur Tu Duc lui conféra à titre posthume le titre de tuteur adjoint du prince héritier (Thiếu bảo) et lui attribua le nom posthume de Van Y. En 1858, sa tablette funéraire fut placée au temple de Hien Luong à Hue, en reconnaissance de ses contributions à la dynastie des Nguyen dans les domaines administratif, militaire et de la gestion des frontières.

Vénération du Bouddhisme

Bien qu’issu d’une famille confucéenne, le gouverneur général de Ha Ninh, Nguyen Dang Giai, était également un fervent bouddhiste. En 1842, il prit lui-même l’initiative de collecter des fonds et de superviser la construction d’une pagode nommée Bao An, comprenant 180 pièces et 36 toits, sur un terrain de près de 100 mẫu (environ 36 hectares), avec une vue sur le fleuve Rouge à l’avant et adossée au lac Hoan Kiem à l’arrière. En 1888, les colons français détruisirent la pagode pour construire le bureau de poste, ne conservant que la tour Hoa Phong à l’arrière, qui se dresse encore aujourd’hui sur les rives du lac Hoan Kiem.

Famille

Parmi les enfants de Nguyen Dang Giai, le plus éminent fut Nguyen Dang Hanh, qui obtint le titre de docteur ès lettres (Tiến sĩ) en 1848 et occupa des fonctions importantes jusqu’au poste de conseiller militaire de la région du Nord (Bắc thứ thường biện quân vụ) au Tonkin. Vers 1862, il fut tué par des troupes rebelles à Thuan Thanh (Bac Ninh). Il reçut à titre posthume le titre de ministre des Finances (Bố chính sứ) et fut honoré au temple de la Loyale Justice (đền Trung Nghĩa) à Hue. Sa biographie, avec celles de son grand-père (Nguyen Dang Tuan) et de son père (Nguyen Dang Giai), figure dans le Đại Nam chính biên liệt truyện (Biographies officielles du Dai Nam), volume 13.

Références

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
5. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
6. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
7. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung

阮登楷（？－1854）

身世

阮登楷字攒甫，广平省广宁府丽水县水莲总扶正社扶正村人（今属广治省仙鱼社）。出身望族，其祖父为进士阮登弘，其父为协办大学士阮登洵（绍治帝的老师）。

事奉明命朝

阮登楷自幼随父学习。明命元年（1820年），他考中乡进（举人）。及第后，阮登楷被补入翰林院任职，后陆续升至户部郎中。庚寅年（1830年），他被委任署理南定镇参协。至1832年，在担任乂安考场考官后，他原拟被任命为清化布政使。

然而，由于当时北圻沿海地区经常受海盗和起义势力侵扰，阮登楷与总督段文长联名上疏，建议重组水军以加强巡防和镇压。此奏疏因提出多项切实可行的建议而获明命帝高度评价，因此他未被调往清化，而是被留下负责护理官防巡抚事务。

在此期间，多地发生饥荒，百姓饥寒交迫，被迫离乡谋生。阮登楷建议朝廷设立养济所救助贫民，同时开拓道路、码头，并雇佣百姓开采石料用于公共工程，以工代赈。这些建议被明命帝褒奖为体恤民生的切实举措。

癸巳年（1833年），黎维良起事在北城爆发，阮登楷被委派与安静总督谢光巨和统制黄登慎指挥军队前往镇压。根据他提出的计划，朝廷军队先集中攻取空谷和心亭据点，再进军至知柰和山阴基地，逐步缩小义军的活动范围。

作战过程中，清化一土司阮廷榜在获朝廷配发枪械后转而反抗朝廷并逃走。阮登楷主动上疏自陈责任，被明命帝革职但仍留营戴罪立功。此后，他直接指挥军队重新攻占赤土墩及多处据点，给起义军造成重大损失。因立功，他得以恢复原职。随后，他继续指挥军队平定清化省清波、锦水、广化等地的土民起事，完成任务后恢复布政使职并调任北宁。

1836年，阮登楷被调回清化继续负责开拓道路和码头。年底，当清波地区的土司再次煽动起事时，明命帝派张登桂为经略使，阮登楷与尹蕴任经略副使，共同指挥军队平乱并稳定地方局势。

至1837年，当朝廷计划派他前往北宁负责售粮赈济百姓时，张登桂请求将其留于战场以继续追剿黎维良残部——由郭姓和丁姓首领统率。在此次战役中，阮登楷与提督尊室弼配合，生擒将领范公儒，击毙将领黎福显，并抓获丁金榜、何公金等首领，从而彻底消灭了残余抵抗力量。

清化及周边地区平定后，明命帝下令收兵。回京后，阮登楷获军功赏一级，随后又被派往北宁负责地方事务。此阶段标志着他在行政和军事领域的成熟，为其日后担任更重要的职务奠定了基础。

事奉绍治朝

在绍治朝，阮登楷的仕途继续升迁。1841年，他升任宁太总督（管辖北宁和太原）。

1843年，面对山西、宣光和兴化地区巴冉与前勃的起事，朝廷调他署理山兴宣总督以直接指挥平乱。到任后，他迅速整饬军队，组织追剿，仅数月便基本平定起事。因功获绍治帝赏赐卓异一级、金银和玉戒指。

同年，阮登楷上疏建议罢免宣光一批无能的官员，同时建议招募土兵、在山洞增建防御营垒并设立教谕职以发展地方教育。这些建议表明他不仅注重军事平定，也关注战后管理机构的巩固。

1844年，经过官员考核，他正式被任命为山兴宣总督。父亲去世后，他按礼制请求回乡守孝。服丧期满后，他返回任所，继续指挥军队擒获起义首领农雄硕，因此获朝廷加赏一级。

1846年，阮登楷调任河宁总督（管辖河内和宁平）。在此期间，面对关于北圻堤防系统应维持还是废除的争论，绍治帝交其亲自实地考察并提出处理方案。然而，他的建议因许多大臣认为其观点偏于个人意见而未获朝廷批准。这是阮登楷少数未被朝廷通过的提议之一。

事奉嗣德朝

在嗣德朝，阮登楷被召回京城，升署协办大学士，任刑部尚书兼国史馆总裁（1848年）。嗣德元年，他即上呈多篇关于法律、货币、征兵、开垦和安民的条陈，大部分获皇帝批准。他还谏阻派遣使臣赴清廷乞封，建议邀请清使至顺化行邦交礼，以既保国体又省费用。此意见获嗣德帝采纳并赏赐。

1850年，面对清化、乂安和河静的饥荒，他被任命为右畿经略大使，兼安静总督。在当地，他建议废除禁米令、缓征赋税、免除积欠并扩大商贸以救灾，均获朝廷批准。年底，他还建议追封后黎末期的忠臣，并因此获皇帝赏赐。

1851年，面对广西武装匪徒越境侵扰的情况，阮登楷调任河宁总督，兼经略宁太和谅平各省。他提出多项巩固边防的措施，如招募土兵、重组边境管理机构、加强屯镇力量并与清方官员配合追剿匪徒。这些措施使北方边境局势逐步稳定。

1853年，皇帝准许他回乡探望老母，并因其工作期间政绩予以赏赐。然而，1854年，因涉及三塘地区招安政策的一起事件，他被降四级但仍留任。

1854年底，阮登楷在河内任上患病去世。嗣德帝追赠少保衔，赐谥文懿；至1858年，其牌位入祀顺化贤良祠，以表彰他在行政、军事和边疆管理方面对阮朝的贡献。

崇奉佛教

虽为儒学世家出身，河宁总督阮登楷亦崇奉佛教。1842年，他出面募捐并主持修建了一座名为报恩寺的寺庙，规模达180间、36顶，占地近100亩，前临红河，后靠还剑湖。1888年，法国殖民者将其拆除以建造邮局，仅保留了寺后的和风塔，今位于还剑湖畔。

家庭

在其子嗣中，著名者有阮登行，于1848年考中进士，官至北次常办军务于北圻。约1862年，他在顺成（北宁）被起义军杀害，追授布政使衔，入祀顺化忠义庙，并与祖父（阮登洵）和父亲（阮登楷）一同载入《大南正编列传》（卷十三）。

参考资料

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
5. Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
6. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
7. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.