Thân thế
Nguyễn Trung Trực tên thật là Nguyễn Văn Lịch, thuở nhỏ còn gọi là Nguyễn Văn Chơn, sinh năm 1838 tại thôn Bình Nhựt, phủ Tân An, tỉnh Gia Định (nay thuộc xã Bình Đức, tỉnh Tây Ninh). Vì tính tình cương trực, ngay thẳng, thầy dạy học đã đặt cho ông tên hiệu là Trung Trực. Sau chiến công đánh chìm tàu chiến L’Espérance của Pháp năm 1861, ông chính thức được biết đến với tên gọi Nguyễn Trung Trực.
Gia đình ông có nguồn gốc ở thôn Vĩnh Hội, huyện Phù Cát (nay thuộc tỉnh Gia Lai, trước đây thuộc Bình Định). Sau khi nhà Nguyễn được thành lập, ông nội là Nguyễn Văn Đạo cùng gia đình di cư vào Gia Định để tránh sự truy bắt đối với những người có liên hệ với triều Tây Sơn, rồi định cư tại vùng Bình Nhựt. Cha ông là Nguyễn Văn Phụng (còn gọi là Thăng hoặc Trường), mẹ là Lê Kim Hồng. Gia đình sinh sống bằng nghề chài lưới ở vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ Đông, tạo nên tuổi thơ gắn bó với sông nước Nam Bộ của Nguyễn Trung Trực.
Tham gia kháng Pháp
Lớn lên tại thôn Bình Nhựt, Nguyễn Trung Trực theo học cả văn và võ ở vùng Bảo Định – Định Tường. Trong các năm 1858–1859, ông giành ngôi quán quân võ đài Cai Tài (phủ Tân An), được nhiều võ sinh suy tôn làm thủ lĩnh và cùng đứng ra tổ chức lực lượng dân quân chống quân Pháp.
Tháng 2 năm 1859, Pháp tấn công thành Gia Định. Thành Gia Định thất thủ, triều đình rút về xây dựng Đại Đồn Chí Hòa ở thế tử thủ. Trong giai đoạn này, Nguyễn Trung Trực tham gia lực lượng phòng thủ dưới quyền Nguyễn Tri Phương tại đây. Với uy tín của mình, ông còn chiêu mộ thêm nhiều nông dân gia nhập nghĩa quân. Tuy nhiên, do không được trọng dụng, ông trở về quê ở Tân An. Ngày 10 tháng 3 năm 1860, ông tuyên thệ xuất quân, gia nhập lực lượng của Trương Định tại thành Kỳ Hòa và được phong chức Quyền sung Quản binh đạo. Sau khi thành Kỳ Hòa thất thủ đầu năm 1861, ông tiếp tục đưa nghĩa quân rút về Tân An để kháng chiến.
Sau khi Đại đồn Chí Hòa và thành Định Tường lần lượt rơi vào tay Pháp, quân Pháp dùng tàu chiến L’Espérance (Hi Vọng) tuần tra và kiểm soát khu vực vàm Nhựt Tảo. Nhận thấy đây là mục tiêu quan trọng, sáng ngày 10 tháng 12 năm 1861, Nguyễn Trung Trực cùng các tướng Huỳnh Khắc Nhượng, Võ Văn Quang, Nguyễn Học và Hồ Quang Chiêu tổ chức một đám cưới giả để đánh lạc hướng đối phương rồi bất ngờ tập kích, phóng hỏa thiêu cháy con tàu.
Trận đánh tiêu diệt phần lớn thủy thủ đoàn, chỉ còn tám người sống sót, phía nghĩa quân có bốn người hy sinh. Sau thất bại, quân Pháp kéo đến đốt phá làng Nhựt Tảo để trả đũa. Chiến công này đã đưa tên tuổi Nguyễn Trung Trực nổi tiếng khắp Nam Kỳ và từ đó ông thường được gọi là Quản Chơn hoặc Quản Lịch.
Sau Hòa ước Nhâm Tuất (1862), dù ba tỉnh miền Đông bị nhượng cho Pháp, Nguyễn Trung Trực vẫn tiếp tục chiến đấu cùng Trương Định. Sau khi Trương Định hy sinh, ông chuyển lực lượng sang miền Tây gây dựng căn cứ mới.
Đầu năm 1867, triều đình bổ ông làm Hà Tiên thành Thủ úy, nhưng trước khi nhận chức, Hà Tiên đã rơi vào tay Pháp. Không tuân lệnh rút quân, ông tiếp tục tập hợp nghĩa quân ở vùng Sân Chim, Hòn Chông đánh Pháp, ông chính thức hoạt động độc lập với triều đình trong việc đánh Pháp tại Nam Kỳ.
Rạng sáng 19 tháng 6 năm 1868, sau thời gian chuẩn bị lực lượng gồm người Việt, Hoa và Khmer, ông bất ngờ chỉ huy nghĩa quân đánh úp đồn Kiên Giang tại Rạch Giá. Nghĩa quân tiêu diệt 5 sĩ quan Pháp, 67 binh lính, thu hơn 100 khẩu súng cùng nhiều đạn dược và làm chủ đồn trong năm ngày. Đây là một trong những thắng lợi lớn nhất của phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ, gây chấn động chính quyền thực dân.
Ngay sau đó, quân Pháp huy động lực lượng từ Mỹ Tho và Vĩnh Long phản công. Không đủ sức giữ đồn lâu dài, Nguyễn Trung Trực chủ động rút quân về Hòn Chông, rồi ra đảo Phú Quốc, lập căn cứ tại Cửa Cạn để tiếp tục cuộc kháng chiến lâu dài chống thực dân Pháp.
Bị bắt và thọ tử
Sau chiến thắng ở đồn Kiên Giang, quân Pháp mở nhiều cuộc truy quét lớn nhằm tiêu diệt lực lượng của Nguyễn Trung Trực. Chúng treo thưởng 500 đồng bạc cùng chức tước cho bất kỳ ai bắt hoặc giết được ông, đồng thời sử dụng các cộng sự người Việt như Huỳnh Công Tấn, Trần Bá Lộc và Tổng đốc Phương để truy lùng nghĩa quân. Tại Rạch Giá, quân Pháp còn tiến hành các cuộc đàn áp đẫm máu, giết hại hàng trăm thường dân nhằm gây sức ép buộc ông phải ra hàng.
Trong thời gian này, hoàn cảnh của Nguyễn Trung Trực vô cùng bi đát. Vợ ông qua đời sau khi sinh con, đứa con nhỏ cũng mất vì thiếu sữa giữa lúc nghĩa quân phải liên tục lẩn trốn. Mẹ ông bị quân Pháp bắt để uy hiếp, trong khi lực lượng nghĩa quân bị bao vây ở Phú Quốc, cạn kiệt lương thực và đạn dược. Trước nguy cơ nghĩa quân và nhân dân tiếp tục bị tàn sát, tháng 9 năm 1868, Nguyễn Trung Trực quyết định tự nộp mình cho quân Pháp nhằm cứu những người còn lại.
Theo lời khai của chính Nguyễn Trung Trực trong thời gian bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn, ông chủ động để người dân trói mình giao cho Huỳnh Công Tấn, vì nếu tiếp tục chiến đấu trong hoàn cảnh bị bao vây thì nghĩa quân khó có cơ hội sống sót. Một số tài liệu của Pháp cũng ghi nhận ông đầu hàng do lực lượng đã cạn lương thực và không còn khả năng cầm cự.
Sau khi bị bắt, Nguyễn Trung Trực được giải từ Rạch Giá về Sài Gòn để thẩm vấn. Trên đường đi, Huỳnh Công Tấn nhiều lần khuyên ông quy thuận để hưởng vinh hoa phú quý, nhưng ông kiên quyết từ chối.
Thực dân Pháp sau đó quyết định xử tử ông để răn đe phong trào kháng chiến. Ngày 27 tháng 10 năm 1868, Nguyễn Trung Trực bị đưa ra hành hình tại Rạch Giá, khi mới khoảng 30 tuổi. Dù đối mặt với cái chết, ông vẫn giữ khí phách hiên ngang, trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của phong trào kháng Pháp ở Nam Bộ. Nhiều giai thoại kể rằng trước khi lên đoạn đầu đài, ông vẫn bình thản và thể hiện ý chí bất khuất, khiến cả quân Pháp lẫn người dân đều khâm phục.
Một số câu nói nổi tiếng
Khi ông bị người Pháp giải về Sài Gòn, viên thống soái Nam Kỳ lúc bấy giờ vừa dụ hàng vừa hăm dọa, Nguyễn Trung Trực đã trả lời rằng:
Thưa Pháp soái, chúng tôi chắc rằng chừng nào ngài cho trừ hết cỏ trên mặt đất, thì mới may ra trừ tiệt được những người ái quốc của xứ sở này”.
Tụi Pháp ban cho tôi chức nào mà chức đó tôi có quyền chặt được đầu bọn Tây xâm lăng của xứ sở này thì tôi nhận, chứ chức Phó Soái tôi không màng đâu”.
Và trước khi hy sinh, ông còn khẳng khái nhắc lại:
Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người Nam đánh Tây”.
Phụng thờ
Hiện nay trên khắp vùng Nam Bộ có rất nhiều nơi thờ vị Phúc thần Nguyễn Trung Trực, một số địa điểm nổi tiếng có thể kể đến như:
Đền Rạch Giá
Sau khi ông bị hành hình, dân chúng cảm thương vô cùng nên đã bí mật thờ ông như một vị anh hùng trong đền thờ Nam Hải đại vương (cá Ông hay cá Voi), chính là ngôi đền thờ Nguyễn Trung Trực tại thành phố Rạch Giá hiện nay.
Đền thờ Nguyễn Trung Trực được thiết kế theo mặt bằng chữ “Tam” với chánh điện ở giữa, đông lang và tây lang hai bên tạo thành ba ngôi nhà riêng biệt nhưng liên thông. Bố cục này thể hiện triết lý Tam tài – hài hòa giữa Trời, Đất và Người trong tư tưởng phương Đông. Kiến trúc đình Nam Bộ có nét đặc trưng là không gian mở, thoáng đãng, kết nối với thiên nhiên xung quanh. Khác với đình miền Bắc thường khép kín và trang trọng, đền thờ này mang hơi thở của vùng đồng bằng sông nước với ánh sáng tự nhiên tràn vào từ nhiều phía. Sự thông thoáng này không chỉ phù hợp với khí hậu nhiệt đới mà còn tạo cảm giác gần gũi, dễ tiếp cận cho người tham quan.
Bước qua cổng tam quan, du khách ngay lập tức cảm nhận được sự trang nghiêm và linh thiêng. Cổng có ba lối vào – cổng chính ở giữa dành cho thần thánh, hai cổng bên dành cho người thờ phụng – với mái ngói cong hai tầng uốn lượn theo lối kiến trúc truyền thống. Trên đầu cổng, họa tiết “Lưỡng long tranh châu” được chạm trỗ tinh xảo, tượng trưng cho sức mạnh và sự linh thiêng. Câu đối và hoành phi bằng chữ Hán khắc trên hai bên cổng ca ngợi công đức của anh hùng dân tộc. Màu sắc chủ đạo đỏ – vàng tạo nên không gian trang trọng, thể hiện quyền uy và sự tôn kính. Những chi tiết nghệ thuật được làm thủ công tỉ mỉ, mang đậm dấu ấn văn hóa Nam Bộ.
Hàng năm lễ hội Nguyễn Trung Trực tại Rạch Giá diễn ra từ ngày 26 đến 28 tháng 8 âm lịch hàng năm, với đỉnh điểm vào ngày 27 – ngày ông hi sinh. Sự kiện thu hút hàng vạn người tham dự, bao gồm dân địa phương, du khách và kiều bào. Năm 2013, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Đây là lễ hội lớn nhất trong hệ thống đền thờ Nguyễn Trung Trực, thể hiện sự ghi nhận của Nhà nước đối với giá trị văn hóa truyền thống.
Đền thờ Nguyễn Trung Trực tại Phú Quốc
Đền thờ Nguyễn Trung Trực được xây dựng từ năm 1993 ở Bắc đảo Phú Quốc, thuộc đặc khu Phú Quốc. thờ Nguyễn Trung Trực Phú Quốc sở hữu nhiều nét kiến trúc độc đáo của ông cha ta thời xưa. Do đó, vào năm 2011, nơi đây được công nhận là địa điểm văn hóa quan trọng. Khi đến thăm, du khách sẽ được chiêm ngưỡng tận mắt từng nét hoa văn, đặc trưng kiến trúc, chất liệu xây dựng và màu sắc đậm chất văn hóa Nam Bộ xưa.
Cụ thể, đền thờ được xây dựng theo phong cách chữ tam, bao gồm 3 phần chính: Chính điện, Đông lang và Tây lang. Trong đó, phần chính điện là nơi trung tâm thờ cúng bài vị của ông, thần linh và nhiều anh hùng khác như Chánh soái đại càn, Phó cơ Nguyễn Hiền Điều hay Phó lãnh binh Lâm Quang Ky.
Ngay khi qua cổng đền, trước mặt duy khách là tượng đồng của vị anh hùng bất khuất đầy tôn nghiêm, khí thế. Trong khuôn viên đền còn có phần mộ được người dân địa phương xây vào năm 1986.
Sau khi được tân trang, đền mở cửa đón khách từ tháng 10/2016. Không đơn thuần là địa điểm tham quan Phú Quốc cho người yêu thích du lịch tâm linh, ngôi đền này còn là một trung tâm y học toàn diện, sở hữu nhiều vị thuốc thảo dược trị bệnh.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen Trung Truc (1838–1868)
Background
Nguyen Trung Truc’s birth name was Nguyen Van Lich; in childhood he was also called Nguyen Van Chon. He was born in 1838 in Binh Nhut hamlet, Tan An prefecture, Gia Dinh province (now Binh Duc commune, Tay Ninh province). Because of his upright and straightforward nature, his teacher gave him the literary name Trung Truc (meaning “upright and straightforward”). After his feat of sinking the French warship L’Espérance in 1861, he became officially known as Nguyen Trung Truc.
His family originally came from Vinh Hoi hamlet, Phu Cat district (now in Gia Lai province, formerly part of Binh Dinh). After the Nguyen dynasty was established, his grandfather Nguyen Van Dao moved with his family to Gia Dinh to avoid persecution of those connected to the Tay Son dynasty, and settled in the Binh Nhut area. His father was Nguyen Van Phung (also called Thang or Truong), and his mother was Le Kim Hong. The family made a living by fishing in the lower reaches of the Vam Co Dong River, giving Nguyen Trung Truc a childhood closely tied to the waterways of the South.
Participation in the Resistance Against the French
Growing up in Binh Nhut hamlet, Nguyen Trung Truc studied both literature and martial arts in the Bao Dinh–Dinh Tuong region. In 1858–1859, he won first place in the martial arts competition at Cai Tai arena (Tan An prefecture), and was acclaimed by many martial arts students as their leader, together organizing local militia forces to resist the French.
In February 1859, when the French attacked Gia Dinh citadel, Nguyen Trung Truc joined the defensive forces under Nguyen Tri Phuong at the Dai don Chi Hoa (Chi Hoa Grand Fortress). With his reputation, he also recruited many more peasants to join the insurgent forces. However, not being fully utilized, he returned to his hometown in Tan An. On March 10, 1860, he swore an oath to take up arms, joined Truong Dinh’s forces at Ky Hoa citadel, and was appointed Quyen sung Quan binh dao (Acting Commander of Military Forces). After Ky Hoa citadel fell in early 1861, he continued to lead his forces back to Tan An to continue the resistance.
After the Chi Hoa Grand Fortress and Dinh Tuong citadel successively fell to the French, the French used the warship L’Espérance (Hope) to patrol and control the Nhut Tao river mouth area. Recognizing this as an important target, on the morning of December 10, 1861, Nguyen Trung Truc together with generals Huynh Khac Nhuong, Vo Van Quang, Nguyen Hoc, and Ho Quang Chieu organized a fake wedding to mislead the enemy, then launched a surprise attack, setting the ship on fire.
The battle destroyed most of the crew, with only eight survivors; the insurgent side lost four men. After the defeat, the French retaliated by burning down Nhut Tao village. This feat made Nguyen Trung Truc’s name famous throughout Nam Ky, and from then on he was commonly called Quan Chon or Quan Lich.
After the Nham Tuat Treaty (1862), despite the three eastern provinces being ceded to France, Nguyen Trung Truc continued to fight alongside Truong Dinh. After Truong Dinh fell in battle, he moved his forces to the western region to establish a new base.
In early 1867, the court appointed him as Ha Tien citadel’s Thu uy (Garrison Commander), but before he could assume the post, Ha Tien had already fallen to the French. Refusing to obey the order to withdraw, he continued to gather insurgent forces in the San Chim and Hon Chong areas, then changed his name to Nguyen Trung Truc, officially operating independently from the court.
At dawn on June 19, 1868, after preparing a force comprising Vietnamese, Chinese, and Khmer fighters, he unexpectedly led his insurgents to attack the Kien Giang outpost at Rach Gia. The insurgents eliminated 5 French officers and 67 soldiers, captured over 100 guns and much ammunition, and held the outpost for five days. This was one of the greatest victories of the anti-French resistance movement in Nam Ky, shocking the colonial authorities.
Immediately afterward, the French mobilized forces from My Tho and Vinh Long to counterattack. Unable to hold the outpost for long, Nguyen Trung Truc proactively withdrew his forces to Hon Chong, then to Phu Quoc Island, establishing a base at Cua Can to continue the long-term resistance against the French colonialists.
Capture and Execution
After the victory at Kien Giang outpost, the French launched numerous large-scale sweeps to eliminate Nguyen Trung Truc’s forces. They offered a reward of 500 silver coins and titles to anyone who captured or killed him, while also using Vietnamese collaborators such as Huynh Cong Tan, Tran Ba Loc, and Governor-General Phuong to hunt down the insurgents. At Rach Gia, the French also carried out bloody reprisals, killing hundreds of civilians to pressure him into surrendering.
During this time, Nguyen Trung Truc’s circumstances were extremely tragic. His wife died after giving birth, and the infant also died from lack of milk while the insurgents were constantly on the run. His mother was captured by the French to coerce him, while his forces were surrounded on Phu Quoc, running out of food and ammunition. Facing the threat of further massacres of his insurgents and the local population, in September 1868, Nguyen Trung Truc decided to surrender himself to the French to save those who remained.
According to Nguyen Trung Truc’s own testimony while imprisoned at the Khai Lon (Grand Prison) in Saigon, he had local people tie him up and hand him over to Huynh Cong Tan, because continuing to fight while surrounded would leave little chance of survival for his forces. Some French documents also record that he surrendered because his forces had run out of food and could no longer hold out.
After being captured, Nguyen Trung Truc was transferred from Rach Gia to Saigon for interrogation. On the way, Huynh Cong Tan repeatedly urged him to submit to French rule to enjoy wealth and honors, but he steadfastly refused.
The French colonialists then decided to execute him to deter the resistance movement. On October 27, 1868, Nguyen Trung Truc was brought to execution at Rach Gia, at only about 30 years of age. Even facing death, he maintained an unyielding spirit, becoming one of the quintessential symbols of the anti-French movement in the South. Many legends tell that before facing the execution ground, he remained composed and displayed indomitable will, earning the admiration of both the French and the local people.
Famous Sayings
When he was being transferred to Saigon by the French, the French commander of Nam Ky at the time alternately tried to persuade him to surrender and threatened him. Nguyen Trung Truc replied:
Mr. French Commander, we are certain that only when you have eradicated all the grass on the face of the earth might you possibly eliminate the patriots of this land”.
If the French give me any rank that gives me the authority to cut off the heads of the Western invaders of this land, then I will accept it. But I have no interest in the rank of Vice Commander.”
And before his death, he resolutely reiterated:
Only when the Westerners have pulled out all the grass of the South will there be no more Southerners to fight the Westerners”.
Veneration
Today, throughout the Southern region, there are many places that worship Nguyen Trung Truc as a Phuc than (Protective Deity). Some famous sites include:
Rach Gia Temple
After his execution, the local people, deeply moved with compassion, secretly worshipped him as a hero at the temple of Nam Hai dai vuong (the Whale God/Great King of the Southern Sea), which is the current Nguyen Trung Truc temple in Rach Gia city.
The Nguyen Trung Truc temple is designed in the shape of the Chinese character “Tam” (三 – three), with the main hall in the center and the eastern and western side pavilions on either side, forming three separate but interconnected buildings. This layout embodies the philosophy of Tam Tai – the harmony between Heaven, Earth, and Humanity in Eastern thought. Southern-style communal temples (dinh) feature open, airy spaces that connect with the surrounding nature. Unlike the more enclosed and formal temples of the North, this temple breathes the spirit of the Mekong Delta, with natural light pouring in from many directions. This openness not only suits the tropical climate but also creates a feeling of closeness and accessibility for visitors.
Passing through the three-entrance gate (tam quan), visitors immediately sense the solemn and sacred atmosphere. The gate features three entrances – the main central entrance reserved for deities, and two side entrances for worshippers – with curved two-tier tiled roofs following traditional architecture. Atop the gate, the intricate “Luong long tranh chau” (Two dragons contesting a pearl) motif is meticulously carved, symbolizing power and sanctity. Couplets and horizontal lacquered boards in Chinese characters flank the gate, praising the merits of the national hero. The dominant red-gold color scheme creates a dignified space, expressing authority and reverence. The artistic details are finely handcrafted, bearing the distinctive mark of Southern culture.
The annual Nguyen Trung Truc festival at Rach Gia takes place from the 26th to the 28th of the 8th lunar month, culminating on the 27th – the anniversary of his death. The event attracts tens of thousands of attendees, including locals, tourists, and overseas Vietnamese. In 2013, the festival was recognized by the Ministry of Culture, Sports and Tourism as a national intangible cultural heritage. This is the largest festival within the Nguyen Trung Truc temple system, reflecting the State’s recognition of traditional cultural values.
Nguyen Trung Truc Temple on Phu Quoc Island
The Nguyen Trung Truc temple on Phu Quoc Island was built in 1993 in the northern part of Phu Quoc, within the Phu Quoc special administrative zone. The Phu Quoc temple possesses many unique architectural features of ancestral construction. In 2011, it was recognized as an important cultural site. Visitors can admire firsthand the intricate patterns, architectural characteristics, building materials, and colors imbued with the culture of the old South.
Specifically, the temple is built in the Tam-shaped layout, consisting of three main sections: the Main Hall (Chinh dien), the Eastern Pavilion (Dong lang), and the Western Pavilion (Tay lang). The Main Hall is the central place of worship for his spirit tablet, as well as for deities and other heroes such as Chanh soai dai can, Pho co Nguyen Hien Dieu, and Pho linh binh Lam Quang Ky.
Upon passing through the temple gate, visitors are greeted by a bronze statue of the indomitable hero, solemn and majestic. Within the temple grounds there is also a tomb, built by local residents in 1986.
After renovation, the temple reopened to visitors in October 2016. Not merely a sightseeing spot on Phu Quoc for those interested in spiritual tourism, this temple also serves as a comprehensive medical center, possessing many medicinal herbs for treating illnesses.
References
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp
Nguyen Trung Truc (1838-1868)
Biographie
Nguyen Trung Truc, de son vrai nom Nguyen Van Lich, était également connu dans son enfance sous le nom de Nguyen Van Chon. Il naquit en 1838 au hameau de Binh Nhut, préfecture de Tan An, province de Gia Dinh (aujourd’hui commune de Binh Duc, province de Tay Ninh). En raison de son caractère intègre et droit, son maître lui donna le nom de plume Trung Truc (Loyauté et Rectitude). Après l’exploit de l’incendie du navire de guerre français L’Espérance en 1861, il devint officiellement connu sous le nom de Nguyen Trung Truc.
Sa famille était originaire du hameau de Vinh Hoi, district de Phu Cat (aujourd’hui province de Gia Lai, anciennement Binh Dinh). Après l’établissement de la dynastie des Nguyen, son grand-père, Nguyen Van Dao, émigra avec sa famille vers Gia Dinh pour échapper aux persécutions contre ceux liés à la dynastie Tay Son, et s’installa dans la région de Binh Nhut. Son père, Nguyen Van Phung (également appelé Thang ou Truong), et sa mère, Le Kim Hong, vivaient de la pêche dans le bas du fleuve Vam Co Dong, ce qui donna à Nguyen Trung Truc une enfance marquée par les paysages aquatiques du Sud.
Participation à la résistance contre les Français
Grandissant au hameau de Binh Nhut, Nguyen Trung Truc étudia à la fois les lettres et les arts martiaux dans la région de Bao Dinh – Dinh Tuong. En 1858-1859, il remporta le premier prix du tournoi d’arts martiaux de Cai Tai (préfecture de Tan An) et fut reconnu par de nombreux élèves comme leur chef, organisant avec eux des forces de milice pour combattre les Français.
En février 1859, lorsque les Français attaquèrent la citadelle de Gia Dinh, Nguyen Trung Truc rejoignit les forces de défense sous le commandement de Nguyen Tri Phuong à la Grande Citadelle de Chi Hoa. Grâce à son prestige, il recruta de nombreux paysans pour rejoindre les rangs des insurgés. Cependant, n’étant pas pleinement utilisé, il retourna dans sa région natale de Tan An. Le 10 mars 1860, il prêta serment et rejoignit les forces de Truong Dinh à la citadelle de Ky Hoa, où il fut nommé commandant par intérim (Quyen sung Quan binh dao). Après la chute de la citadelle de Ky Hoa au début de l’année 1861, il continua à diriger ses troupes vers Tan An pour poursuivre la résistance.
Après que la Grande Citadelle de Chi Hoa et la citadelle de Dinh Tuong furent successivement tombées aux mains des Français, ceux-ci utilisèrent le navire de guerre L’Espérance pour patrouiller et contrôler la zone de l’embouchure de Nhat Tao. Considérant cet objectif comme crucial, à l’aube du 10 décembre 1861, Nguyen Trung Truc, avec les généraux Huynh Khac Nhuong, Vo Van Quang, Nguyen Hoc et Ho Quang Chieu, organisa un faux mariage pour tromper l’ennemi, puis lança une attaque surprise et incendia le navire.
Le combat élimina la majeure partie de l’équipage, seuls huit hommes survivant ; du côté des insurgés, quatre hommes périrent. Après cette défaite, les Français rasèrent le village de Nhat Tao en représailles. Cet exploit rendit le nom de Nguyen Trung Truc célèbre dans toute la Cochinchine et, dès lors, il fut souvent appelé Quan Chon ou Quan Lich.
Après le Traité de Nham Tuat (1862), bien que les trois provinces orientales aient été cédées aux Français, Nguyen Trung Truc continua à combattre aux côtés de Truong Dinh. Après la mort de Truong Dinh, il déplaça ses forces vers l’Ouest pour établir une nouvelle base.
Au début de l’année 1867, la cour le nomma commandant de la citadelle de Ha Tien (Ha Tien thanh Thu uy), mais avant qu’il ne prenne ses fonctions, Ha Tien était déjà tombée aux mains des Français. Refusant d’obéir à l’ordre de retrait, il continua à rassembler ses insurgés dans la région de San Chim, Hon Chong, puis changea son nom en Nguyen Trung Truc, agissant désormais indépendamment de la cour.
À l’aube du 19 juin 1868, après avoir préparé ses forces composées de Vietnamiens, de Chinois et de Khmers, il dirigea soudainement ses troupes dans une attaque surprise contre le poste de Kien Giang à Rach Gia. Les insurgés éliminèrent 5 officiers français et 67 soldats, capturèrent plus de 100 fusils et de nombreuses munitions, et tinrent le poste pendant cinq jours. Ce fut l’une des plus grandes victoires du mouvement de résistance contre les Français en Cochinchine, provoquant un choc au sein de l’administration coloniale.
Immédiatement après, les Français mobilisèrent des forces de My Tho et de Vinh Long pour contre-attaquer. Incapable de tenir le poste longtemps, Nguyen Trung Truc se retira volontairement vers Hon Chong, puis se rendit sur l’île de Phu Quoc, établissant une base à Cua Can pour poursuivre la résistance à long terme contre les colons français.
Capture et exécution
Après la victoire au poste de Kien Giang, les Français lancèrent de nombreuses opérations de ratissage pour anéantir les forces de Nguyen Trung Truc. Ils offrirent une récompense de 500 piastres et des titres à quiconque capturerait ou tuerait Nguyen Trung Truc, tout en utilisant des collaborateurs vietnamiens tels que Huynh Cong Tan, Tran Ba Loc et le gouverneur général Phuong pour traquer les insurgés. À Rach Gia, les Français menèrent également des représailles sanglantes, tuant des centaines de civils pour faire pression sur lui et le forcer à se rendre.
Durant cette période, la situation de Nguyen Trung Truc était extrêmement tragique. Sa femme mourut après avoir donné naissance à un enfant, et le bébé mourut également par manque de lait alors que les insurgés étaient constamment en fuite. Sa mère fut capturée par les Français pour faire pression sur lui, tandis que ses forces étaient encerclées à Phu Quoc, à court de nourriture et de munitions. Face au risque de nouveaux massacres des insurgés et de la population, en septembre 1868, Nguyen Trung Truc décida de se livrer aux Français pour sauver ceux qui restaient.
Selon les déclarations de Nguyen Trung Truc lui-même pendant sa détention à la prison de Khâm Lớn (Saigon), il laissa les habitants l’attacher et le livrer à Huynh Cong Tan, car s’il continuait à combattre dans des conditions d’encerclement, les insurgés auraient peu de chances de survivre. Certains documents français confirment également qu’il se rendit parce que ses forces étaient à court de nourriture et incapables de tenir plus longtemps.
Après sa capture, Nguyen Trung Truc fut transféré de Rach Gia à Saigon pour être interrogé. En chemin, Huynh Cong Tan tenta à plusieurs reprises de le convaincre de se rallier pour jouir de richesses et d’honneurs, mais il refusa catégoriquement.
Les colons français décidèrent ensuite de l’exécuter pour donner un exemple et dissuader le mouvement de résistance. Le 27 octobre 1868, Nguyen Trung Truc fut conduit au supplice à Rach Gia, à l’âge d’environ 30 ans. Même face à la mort, il conserva une attitude fière et intrépide, devenant l’un des symboles les plus emblématiques du mouvement de résistance contre les Français au Sud. De nombreuses anecdotes racontent qu’avant de monter sur l’échafaud, il resta calme et manifesta une volonté inflexible, suscitant l’admiration tant des Français que de la population.
Quelques paroles célèbres
Lorsqu’il fut transféré à Saigon par les Français, le commandant en chef de la Cochinchine tenta à la fois de le convaincre de se rallier et de l’intimider. Nguyen Trung Truc répondit :
« Monsieur le Commandant, nous sommes convaincus que tant que vous n’aurez pas arraché toute l’herbe de la surface de la terre, vous ne pourrez jamais éradiquer les patriotes de ce pays. »
« Les Français m’offrent n’importe quel titre, pourvu que ce titre me donne le droit de couper la tête des envahisseurs occidentaux de ce pays, je l’accepte, mais le poste de vice-amiral, je n’en veux pas. »
Et avant de mourir, il réaffirma avec fermeté :
« Quand les Occidentaux arracheront toute l’herbe du pays du Sud, alors il n’y aura plus d’hommes du Sud pour combattre les Occidentaux. »
Vénération
Aujourd’hui, dans toute la région du Sud, de nombreux lieux vénèrent le génie tutélaire (Phuc than) Nguyen Trung Truc. Parmi les sites les plus célèbres, on peut citer :
Le temple de Rach Gia
Après son exécution, la population, profondément émue, le vénéra secrètement comme un héros dans le temple du Grand Roi de la Mer du Sud (Nam Hai dai vuong – le dieu de la baleine), qui est l’actuel temple dédié à Nguyen Trung Truc dans la ville de Rach Gia.
Le temple de Nguyen Trung Truc est conçu selon un plan en forme de caractère « Tam » (trois), avec le sanctuaire principal au centre, les ailes est et ouest de chaque côté, formant trois bâtiments séparés mais reliés entre eux. Cette disposition reflète la philosophie des Trois Talents (Tam tai) – l’harmonie entre le Ciel, la Terre et l’Homme – dans la pensée orientale. L’architecture des temples du Sud se caractérise par des espaces ouverts et aérés, en connexion avec la nature environnante. Contrairement aux temples du Nord, souvent fermés et solennels, ce temple respire l’atmosphère du delta avec une lumière naturelle pénétrant de toutes parts. Cette ouverture n’est pas seulement adaptée au climat tropical, mais crée également une sensation de proximité et d’accessibilité pour les visiteurs.
En franchissant le portique à trois entrées (tam quan), les visiteurs ressentent immédiatement la solennité et le caractère sacré du lieu. Le portique comporte trois entrées – l’entrée centrale réservée aux divinités, les deux entrées latérales pour les fidèles – avec un toit à deux niveaux incurvé selon le style architectural traditionnel. Au sommet du portique, le motif des « Deux dragons en quête d’un joyau » (Luong long tranh chau) est finement sculpté, symbolisant la puissance et le caractère sacré. Des sentences parallèles et des panneaux horizontaux en caractères chinois gravés sur les côtés du portique louent les mérites du héros national. Les couleurs dominantes, rouge et or, créent une atmosphère solennelle, exprimant autorité et respect. Les détails artistiques, réalisés manuellement avec soin, portent l’empreinte de la culture du Sud.
Chaque année, le festival de Nguyen Trung Truc à Rach Gia se déroule du 26 au 28 du 8e mois lunaire, culminant le 27, jour anniversaire de sa mort. L’événement attire des dizaines de milliers de participants, habitants locaux, visiteurs et expatriés. En 2013, le festival a été reconnu comme patrimoine culturel immatériel national par le ministère de la Culture, des Sports et du Tourisme. C’est le plus grand festival du système des temples dédiés à Nguyen Trung Truc, témoignant de la reconnaissance de l’État pour la valeur de cette tradition culturelle.
Le temple de Nguyen Trung Truc à Phu Quoc
Le temple de Nguyen Trung Truc fut construit en 1993 dans le nord de l’île de Phu Quoc, dans la région administrative spéciale de Phu Quoc. Le temple de Phu Quoc possède de nombreux éléments architecturaux uniques hérités des anciens. En 2011, il fut reconnu comme site culturel important. Les visiteurs peuvent y admirer les motifs, les caractéristiques architecturales, les matériaux de construction et les couleurs imprégnées de la culture du Sud d’antan.
Plus précisément, le temple est construit selon le style du caractère « Tam », comprenant trois parties principales : le sanctuaire principal (Chinh dien), l’aile est (Dong lang) et l’aile ouest (Tay lang). Le sanctuaire principal est le lieu central où sont vénérées les tablettes de Nguyen Trung Truc, des divinités et d’autres héros tels que le commandant en chef (Chanh soai dai can), le vice-commandant (Pho co Nguyen Hien Dieu) et le commandant adjoint (Pho lanh binh Lam Quang Ky).
Dès l’entrée du temple, les visiteurs sont accueillis par une statue en bronze du héros intrépide, empreinte de solennité et de fierté. Dans l’enceinte du temple se trouve également une tombe construite par les habitants locaux en 1986.
Après rénovation, le temple a rouvert ses portes en octobre 2016. Au-delà d’un simple site de tourisme spirituel à Phu Quoc, ce temple est également un centre de médecine traditionnelle, possédant de nombreuses plantes médicinales pour traiter les maladies.
Références
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung
阮忠直（1838-1868）
身世
阮忠直原名阮文历，幼时又称阮文真，1838年生于嘉定省新安府平日村（今属西宁省平德社）。因性格刚直不阿，老师为他取字号为“忠直”。1861年焚毁法国战舰“希望号”（L’Espérance）的战功之后，他以阮忠直之名正式闻名于世。
其家族祖籍在符吉县永会村（今属嘉莱省，原属平定省）。阮朝建立后，其祖父阮文道因与西山朝有关联，为躲避追捕，举家南迁至嘉定，定居于平日地区。其父阮文凤（又称升或长），母黎氏金红。家业以在湄公河支流东畔河下游捕鱼为生，使阮忠直自幼便与南部水乡结下不解之缘。
参加抗法斗争
阮忠直在平日村长成，曾在保定—定祥地区习文练武。1858年至1859年间，他在新安府才裁武台夺得魁首，被众多武生推举为首领，共同组织民军抗击法军。
1859年2月，法军进攻嘉定城时，阮忠直在志和大型营垒中参加阮知方麾下的防御力量。凭借威望，他还招募了许多农民加入义军。然而，因未受重用，他返回新安家乡。1860年3月10日，他宣誓出兵，加入张定在祈和城的部队，被授予权充管兵道之职。1861年初祈和城失守后，他继续率义军撤回新安坚持抗战。
志和大营和定祥城相继落入法军之手后，法军使用“希望号”战舰巡逻控制日早河口区域。阮忠直认定此为重要目标，于1861年12月10日凌晨，与黄克让、武文光、阮学和胡光召等将领策划了一场假婚礼以迷惑敌人，随后发起突袭，纵火焚毁了该舰。
此战消灭了大部分船员，仅八人幸存；义军方面四人牺牲。法军战败后，前来烧毁日早村以作报复。此战功使阮忠直之名传遍南圻，此后他常被称为“管真”或“管历”。
壬戌和约（1862年）后，虽东部三省被割让给法国，阮忠直仍与张定并肩作战。张定牺牲后，他将部队转移到西部，建立新根据地。
1867年初，朝廷任命他为河仙城守备，但在其赴任前河仙已落入法军之手。他不遵撤退令，继续在仙鸟、鸿充一带集结义军，并更名为阮忠直，正式脱离朝廷独立作战。
1868年6月19日凌晨，经过包括越、华、高棉人在内的力量准备后，他突然指挥义军袭击了坚江屯于迪石。义军消灭法军军官5人、士兵67人，缴获枪支百余支及大量弹药，控制屯垒达五天之久。这是南圻抗法运动的最大胜利之一，震动了殖民当局。
此后不久，法军从美湫和永隆调集兵力反扑。阮忠直自知无力长期固守，主动撤军至鸿充，再出富国岛，在门坎建立根据地，继续长期抗法斗争。
被捕与就义
坚江屯胜利后，法军发动多次大规模清剿，企图消灭阮忠直的力量。他们悬赏500银元加官爵捉拿或击杀阮忠直，同时利用黄公进、陈伯禄和总督方等越籍合作者追踪义军。在迪石，法军还进行血腥镇压，杀害数百平民以施压迫其投降。
在此期间，阮忠直处境极为悲惨。妻子产后去世，幼子因义军不断转移、缺奶而夭折。母亲被法军抓捕作为人质，同时义军在富国岛被围困，粮尽弹绝。面临义军和民众继续被屠杀的危机，1868年9月，阮忠直决定自投法军以拯救剩余人员。
据阮忠直本人在西贡大牢关押期间的供词，他主动让百姓将自己捆绑交给黄公进，因为继续在被围困中作战，义军难有生还机会。部分法方资料也记载他因部队断粮、无法再坚持而投降。
被捕后，阮忠直被从迪石押解至西贡审讯。途中，黄公进多次劝其归顺以享荣华富贵，但他坚决拒绝。
殖民当局随后决定将其处决以震慑抗法运动。1868年10月27日，阮忠直在迪石被处决，年仅约三十岁。面对死亡，他仍保持凛然气节，成为南圻抗法运动的典型象征之一。许多传说称，临刑前他依然镇定自若，表现出不屈意志，令法军和百姓均感敬佩。
著名言论
当被法国人押解至西贡时，南圻统督既诱降又威胁，阮忠直回答道：
“禀法帅，我们确信，除非你们把地上的草都拔光，否则绝不可能消灭这片土地的爱国者。”
“法国人给我什么官职都行，只要那个官职有权砍掉入侵这片土地的法国佬的脑袋，我就接受，但副督之职我不稀罕。”
临牺牲前，他慷慨重申：
“何时洋人拔光南国之草，才无南人打洋人。”
奉祀
如今，南部各地多有供奉福神阮忠直之处，著名地点包括：
迪石庙
他被处决后，民众极为哀悼，遂在南海大王（鲸鱼）庙中秘密供奉他为英雄，此即今迪石市阮忠直庙。
阮忠直庙按“三”字形平面设计，正殿居中，东廊、西廊分列两侧，形成三座独立但相通之屋。此布局体现三才哲学——东方思想中天、地、人的和谐。南部亭庙建筑特色为开放、通透的空间，与周围自然相连。与北方亭庙通常封闭庄重不同，此庙带有水乡平原气息，自然光从多面洒入。这种通透感不仅适应热带气候，也营造出亲近、易接近的氛围。
穿过三进门，游客立即感受到庄严肃穆。门有三口——中门供神灵，两侧门供信徒——双层弧形瓦顶按传统建筑风格。门顶有“双龙争珠”精雕图案，象征力量与神圣。门两侧汉文对联和匾额歌颂民族英雄功德。红黄主色营造庄重空间，体现威仪与尊崇。艺术细节手工精制，深具南部文化印记。
每年迪石阮忠直庙会于农历八月二十六至二十八日举行，高潮在二十七日——其牺牲纪念日。活动吸引数万人参加，包括当地民众、游客和侨胞。2013年，该庙会被文化体育旅游部认定为国家级非物质文化遗产。这是阮忠直庙系统中规模最大的庙会，体现了国家对传统文化价值的认可。
富国岛阮忠直庙
富国岛阮忠直庙建于1993年，位于富国岛北部，属富国特区。富国阮忠直庙拥有先人许多独特建筑风格。因此，2011年此地被认定为重要文化地点。游客到访时可亲眼观赏每道纹饰、建筑特征、建材和色彩，充满昔日南部文化韵味。
具体而言，该庙按三字形风格建造，包括三部分：正殿、东廊和西廊。其中正殿是供奉其牌位、神灵以及正帅大干、副基阮贤调、副领兵林光祈等其他英雄的中心。
过庙门后，游客眼前是威武庄严的不屈英雄铜像。庙区内还有当地民众于1986年修建的墓葬。
修缮后，寺庙于2016年10月开放迎客。该庙不仅是心灵旅游爱好者参观富国岛的一处景点，还是一所综合医学中心，拥有多种治疗疾病的中草药。
参考资料
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
