Khái quát
Mùa đông Hà Nội rét cóng. Từng cơn gió thổi như dao cắt vào da thịt. Đường phố vắng tanh. Đêm đã khuya. Trước hồ Trúc Bạch, trong ngôi nhà số 6 đường 96 khu Nam Đồng (nay là đường Trúc Bạch – khu Nam Đồng) vẫn còn le lói ánh đèn. Những thanh niên mười tám đôi mươi say sưa bàn luận về nỗi đau, tủi nhục của người dân mất nước. Vào tháng 10/1927, tại đây, dưới sự chủ trì của Nguyễn Thái Học, họ quyết định thành lập một tổ chức cách mạng với tên gọi là Chi bộ Nam Đồng thư xã. Đây là hạt nhân đầu tiên của Việt Nam Quốc dân Đảng – ra đời tại làng Thể Giao (Hà Nội) vào ngày 25/10/1927. Đảng này đã thu hút khá đông thanh niên yêu nước thời bấy giờ. Trong số đó, có người nhỏ tuổi nhất là Đoàn Trần Nghiệp (có tài liệu ghi anh họ Đào), nhưng lại được Nguyễn Thái Học cử làm trưởng ban ám sát của Đảng để trừng trị bọn mật thám và kẻ phản bội. Trước lúc nhận nhiệm vụ, anh chỉ tuyên thệ bằng một câu ngắn gọn:
Nếu bị bắt, tôi thể chết chứ không khai cho bất cứ ai!
Thân thế
Đoàn Trần Nghiệp sinh năm 1908 tại làng Khúc Thủy, huyện Thanh Oai (Hà Đông), con của ông Đoàn Văn Ba và Đinh Thị Thuận. Thuở nhỏ, anh sống tại Hàng Bạc – Hà Nội. Vì nhà nghèo, năm 18 tuổi anh nghỉ học và làm công nhân cho hiệu buôn Gô-đa. Tại đây, anh kết bạn với Vũ Trọng Phụng – mà sau này nổi tiếng với những tác phẩm hiện thực phê phán như Giông tố, Vỡ đê, Số đỏ… Thái độ căm thù và phê phán không khoan nhượng vào xã hội thối nát của nhà văn họ Vũ, ít nhiều có sự tác động sau những lần trò chuyện tâm tình với anh.
Khi gia nhập vào Việt Nam Quốc dân Đảng, anh có bí danh là Doãn, được giao nhiệm vụ coi kho, làm sổ sách cho Việt Nam khách sạn – cơ quan kinh tài của Đảng – mọi người thường gọi đùa là “thầy ký” và do nhỏ con nên mới “chết tên” là Ký Con. Anh lại có những hành động “xuất quỷ nhập thần” nên còn được các đồng chí gọi là “chư đại hiệp”. Theo ảnh truy nã của mật thám Pháp thì anh người dong dỏng cao, miệng cười tươi, hai môi đỏ như son.
Hoạt động cách mạng
Ám sát Bazin
Đầu tháng 2/1929, Việt Nam Quốc dân Đảng quyết định giết Bazin – Giám đốc sở mộ phu Bắc kỳ. Hắn là người đứng ra mộ dân Bắc kỳ, Trung kỳ vào Nam kỳ làm cu li. Mỗi dân phu phải ký hợp đồng làm trong thời hạn ba năm với những lời hứa hẹn tốt đẹp. Nhưng đến nơi lập tức họ bị đối xử tàn tệ như những người nô lệ, miệt mài cuộc đời trâu ngựa để rồi vùi xác dưới những gốc cao su! Tội ác này của Bazin không thể dung thứ.
Công việc giết tay buôn người có thể bại lộ vì có kẻ rắp tâm bán nguồn tin này cho mật thám. Ngay lập tức Ký Con đã ra tay. Kẻ phản bội đã nhận bản án tử hình trước lúc anh Nguyễn Văn Viên bắn ba phát súng vào đầu Bazin! Sau vụ ám sát này, Đảng đã tạo được tiếng vang lớn trong quần chúng.
Trừng trị những kẻ phản bội
Bọn chó săn lồng lộn lên trước tổn thất này. Chúng bắt đầu bủa lưới để vây bắt các đảng viên và đưa tất cả ra hội đồng đề hình. Những nhân vật chủ chốt như Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu, Phó Đức Chính… vẫn trốn thoát. Nhưng có một đảng viên ngây thơ nghe lời trùm mật thám Brides viết thư kêu gọi đồng chí mình ra đầu thú để hưởng khoan hồng. Lá thư hèn hạ này được Brides giao cho Trịnh Thị Nhu và Trịnh Thị Uyển. Hai cô gái này là bạn chí thân với hai đảng viên là Nguyễn Thị Bắc và Nguyễn Thị Giang. Theo nhận định của con cáo già thực dân thì qua đường dây này, Nguyễn Thái Học sẽ nhận được thư.
Sáng ngày 31/5/1929, Nhu và Uyển đáp xe xuống Hải Phòng. Thông tin về việc Nhu và Uyển đưa thư và lùng bắt các yếu nhân đã được các đảng viên biết trước. Khi hai thị đến nơi, nhận đúng mật hiệu, một đảng viên đã bố trí cho Nhu và Uyển chỗ nghỉ ngơi và hẹn đúng bảy giờ tối đến Ngô Nghè, trước trường học Trí Tri sẽ có người đến đón.
Đúng giờ, hai thị lững thững đến điểm hẹn. Ánh đèn điện lờ mờ. Hai chị em đang ngơ ngác, đứng chờ người hướng dẫn. Đúng lúc đó, từ trong xó tối, một bóng đen nhô ra, nâng súng lục lên ngắm chính xác. Một tiếng nổ đanh. Thị Uyển trúng đạn ngay giữa ngực, chết tức khắc. Nòng súng đó chuyển qua thị Nhu và siết cò. Nhu trúng đạn vào chân và ngã xuống quần quại trên vũng máu. Hành động xong, bóng đen ấy biến mất. Khi thiên hạ hiếu kỳ bu đến thì chỉ thấy trên ngực hai y thị có để bản án của Tòa án cách mệnh tối cao, ghi vỏn vẹn bốn chữ “tử hình Việt gian”. Từ đó, Ban ám sát của Ký Con trở thành nỗi ám ảnh kinh hoàng của mật thám Pháp.
Một lần khác, một đảng viên là Nguyễn Văn Kinh bị bắt, không chịu nổi đòn tra tấn khốc liệt nên đã khai các cơ sở của Đảng và bán mình cho quỷ. Chúng thả Kinh tự do, nhưng giao nhiệm vụ dẫn mật thám đi tìm lùng bắt Nguyễn Thái Học. Đứng trước tình thế nguy hiểm này, Tòa án Cách mạng tối cao của Đảng được thành lập: Tuyên án tử hình Nguyễn Văn Kinh. Người chịu trách nhiệm thi hành bản án này là Ký Con.
Vụ xử tử Nguyễn Văn Kinh
Vào một đêm tối trời, ăn mặc thật đẹp như một công tử, Ký Con lận súng trong người đến tìm Trần Đức Chính – một thanh niên yêu nước mới tròn mười chín tuổi. Anh bảo:
Thằng Kinh phản Đảng rồi. Tối nay anh đến bảo thằng Kinh là tôi mời hắn đi hát cô đầu. Sau đó, anh dắt hắn ra vườn Bách Thảo.
Trước lúc Chính đi, Ký Con hạ giọng nói khẽ:
Con dao này là của Đảng giao cho anh. Anh giữ lấy. Khi đến vườn Bách Thảo, hễ tôi bắn hắn xong thì anh cầm dao nầy đâm vào cổ hắn. Nhớ lấy giấy lót vào chuôi dao. Đâm xong, cầm giấy mà đi, để dao lại. Làm như thế thì bọn mật thám không tìm được dấu vết tay mình in ở chuôi dao. Anh rõ chưa?
Trần Đức Chính gật đầu:
Mệnh lệnh của Đảng đã ban hành, tôi xin chấp hành!
Tối đó, bóng trăng lả lơi trên vòm cây xanh, những đôi tình nhân dìu nhau đi trên phố. Hà Nội vẫn yên tĩnh. Đúng hẹn, Chính và Kinh đã đến điểm quy định. Họ ngồi chờ Ký Con. Kinh đang nghĩ đến chầu hát đêm nay và nghĩ đến những công việc mà trùm mật thám Brides đã giao phó. Kinh nghĩ thầm: May quá, chưa ai trong Đảng biết mình đã nhận tiền làm việc cho Brides. Kinh ngửa mặt nhìn lên vòm trời lồng lộng và khe khẽ hát một làn điệu ca trù:
Hồng hồng tuyết tuyết
Mới ngày nào chứa biết cái chi chi
Kinh hát hết bài đó, nhưng Ký Con vẫn chưa tới. Chính đang lo trong lòng lắm, nên vẫn giữ yên lặng. Kinh lại gõ tay xuống ghế và hát:
Trống chầu lên tiếng tự nhiên
Chát tom, tom chát bốn bên ba bề
Tiếng vào giữa, tiếng ra khe
Tiếng nâng dưới phách, tiếng đè lên trên
Nghề hát xướng roi chầu làm chuẩn đích
Trống làm sao mà khúc khích chị em cười…
Kinh mới hát đến đó thì ngay từ phía sau đã xuất hiện một bóng đen. Đó là Ký Con. Anh chĩa súng bắn chính xác vào đầu Kinh. Kinh ngã người xuống ghế dài. Ngay lập tức, Chính rút dao ra đâm vào cổ tên phản Đảng… Ký Con ung dung móc ví của Kinh nhét vào đó bản án gồm bốn chữ “không giữ lời thề” và đút lại vào túi như trước. Sau đó, hai anh em leo lên xe đạp phóng đi. Sự việc xảy ra quá mau chóng như trong chớp mắt. Hà Nội vẫn yên tĩnh. Đó là ngày mồng 6/10/1929.
Vai trò trong Khởi nghĩa Yên Bái
Để phản công lại sự khủng bố dữ dội của thực dân Pháp, các yếu nhân Việt Nam Quốc dân Đảng quyết định tiến hành cuộc khởi nghĩa. Ngày được chọn là ngày 10/2/1930. Trong cuộc khởi nghĩa long trời lở đất này, Ký Con được giao nhiệm vụ chỉ huy ban ám sát, đội quân cảm tử của Đảng đi ném bom vào một số vị trí quan trọng tại Hà Nội như Sở Mật thám, nhà tù Hỏa Lò, Sở Hiến binh… gây rối cho địch để chúng không thể tập trung lực lượng, điều quân chi viện đi các nơi.
Cuộc tấn công đồn Yên Bái đã châm ngòi nổ cho cuộc Tổng khởi nghĩa, nhưng sau đó đã bị thực dân Pháp dìm trong máu. Tuy vậy, cuộc khởi nghĩa Yên Bái đã cổ vũ tinh thần yêu nước, lòng căm thù giặc của nhân dân ta. Những gương hy sinh dũng cảm của các chiến sĩ Yên Bái đã góp phần chứng tỏ truyền thống anh hùng của dân tộc Việt Nam.
Bị bắt
Ký Con bị truy nã gắt gao. Thực dân đã treo giải thưởng 5.000 đồng cho ai bắt hay giết được anh. Trước tình thế này, anh trốn xuống Hải Phòng. Giữa tháng 6/1930, thấy không an toàn, anh trốn về Nam Định thì sa vào tay giặc.
Chúng tống giam anh ở nhà tù Hỏa Lò. Đây là nhà tù kiên cố bậc nhất ở Đông Dương được hoàn thành vào năm 1899 – do hai nhà thầu Fournier Tre’lluyer và Levache xây dựng với kinh phí 121.243,4 đồng. So sánh hai khoản tiền trên thì rõ ràng, cái đầu Ký Con quả là ghê gớm!
Bấy giờ, cũng như các đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương, Ký Con đã thấy: “Sự hy sinh của Nguyễn Thái Học và 12 chiến sĩ yêu nước tham gia khởi nghĩa Yên Bái đã truyền thêm sức mạnh cho cuộc đấu tranh chính trị ở nhà tù Hỏa Lò đi đến thắng lợi hoàn toàn”(2).
Dù bị tra tấn tàn nhẫn, nhưng chúng không moi được ở người thanh niên yêu nước một lời khai nào. Bấy giờ, một nhà báo tiến bộ Pháp là Louis Roubaud đã đến Hỏa Lò xin được gặp anh và đặt câu hỏi:
Thưa ông, tại sao biết cuộc khởi nghĩa khó thành công nhưng các ông vẫn tiến hành?
Anh đáp:
Chúng tôi phải khởi sự như thế để người sau tiếp tục. Sự thất bại của chúng tôi là để cho thế hệ sau gặt lấy kết quả.
Nhà báo mím môi để ghìm cơn xúc động:
Có phải ông cho rằng, ám sát những quan chức cao cấp Pháp thì có thể đạt đến mục đích của các ông?
Anh cười gằn:
Đó là chỉ thị của Đảng tôi. Xin hỏi ông, có thể tiến hành một cuộc cách mạng mà không giết người?
Ký giả Louis Roubaud không trả lời.
Hy sinh và tưởng niệm
Thực dân Pháp lần lượt xử án chém các nhà yêu nước. Nhưng chúng không thể dùng bạo lực để khuất phục tinh thần quả cảm và nhiệt huyết của những con người quyết đấu tranh giành lại độc lập cho dân tộc mình. Cuối năm 1930, Ký Con hiên ngang bước lên máy chém. Lúc ấy, anh mới tròn 23 tuổi.
Đặng Xuân Thiều – đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương – có thơ cảm vịnh Ký Con:
Sống thác đôi đường trọn trước sau
Nước non ghi nhớ mãi ngàn thâu.
Kinh hoàng bóng ngọc như nghiêng ngã,
Đầu đã rơi rồi hận tất sâu!
Hiện nay, tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đều có những con đường mang tên anh.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 6 – Danh nhân cách mạng Việt Nam, Nxb Trẻ.
