Khái quát
Đến cuối thế kỷ XIX, phong kiến Trung Hoa đã bước vào suy tàn, guồng máy cai trị của chế độ phong kiến đã rệu rã. Lợi dụng cơ hội này, các nước đế quốc bắt đầu đem quân cấu xé Trung Hoa, chiếm đoạt những khu vực rộng lớn. Nhân dân trong nước nổi dậy khắp nơi, nhằm lật đổ triều đình Mãn Thanh đã không giữ được chủ quyền của đất nước. Tháng 8/1905, Tôn Trung Sơn thành lập Trung Quốc Đồng Minh Hội để “đánh đuổi Mãn Thanh, thành lập dân quốc, chia ruộng đất cho dân cày”. Tháng 3/1911, Hội đã khởi nghĩa ở Quảng Châu, nhưng bị dìm trong máu. 72 liệt sĩ hy sinh vì chính nghĩa cách mạng đã được an táng trọng thể tại Hoàng Hoa Cương. Hơn 10 năm sau, vào năm 1924, một chính khách Trung Quốc là Hồ Hán Dân – tỉnh trưởng Quảng Châu – cảm kích trước hành động cao cả của một liệt sĩ Việt Nam nên đã đưa thi hài vào đó chôn và dựng bia kỷ niệm. Liệt sĩ đó là Phạm Hồng Thái – mới ở lứa tuổi “tam thập nhi lập” – một người mà cụ Phan Bội Châu khẳng định:
Ôi! Không có tiên thì núi sao nổi tiếng, không có rồng thì sông nào hóa thiêng, không có vĩ nhân thì nước sao thành được? Chao ôi! Phạm quân sinh ở Hồng Lam, cốt cách cao như núi Hồng, thần khí cao như sông Lam.
Thân thế
Phạm Hồng Thái sinh ngày 14/5/1893, lúc nhỏ tên là Phạm Thành Tích, quê ở làng Nho Gia, xã Hưng Khánh (nay xã Hưng Nhân, huyện Hưng Nguyên – Nghệ An) trong một gia đình yêu nước. Từ những năm đầu thế kỷ XIX, cha anh là ông Phạm Thành Mỹ đã theo ông nội là Phạm Trọng Tuyển tham gia phong trào Văn Thân kháng Pháp. Sau khi phong trào thất bại, nhờ là bạn học với Tổng đốc Hoàng Cao Khải nên Khải can thiệp cho cha con cụ Tuyển lên Thất Khê (Cao Bằng). Tiếng là cho đi dạy học, nhưng đó là nơi rừng thiêng nước độc. Khi cha mất, ông Mỹ phải đeo gói xương cha vượt bao chặng đường cheo leo, hiểm trở để về lại quê nhà. Dọc đường đi, nhiều lúc đói quá ông phải ăn cả đất để cầm cự qua ngày.
Lúc nhỏ, Phạm Hồng Thái học chữ Hán ở nhà. Đến tuổi thanh niên mới học chữ Pháp ở trường huyện Thất Khê. Chí sĩ Phan Bội Châu sau này cho biết:
Ban đầu Phạm học chữ Pháp với tinh thần rất nhẫn nại, cốt để đạt đến điều hy vọng rất cao xa. Lòng thiết tha muốn được hiểu biết y như con diều đói trông thấy chim non. Nhưng vào trường học được mấy năm thì Phạm tỏ ra rất thất vọng, vì thấy người Pháp chuyên lấy giáo dục nô lệ để đào tạo người Việt. Giáo dục chẳng qua là một cái mô hình nô lệ tinh xảo mà thôi.
Vì vậy, Phạm Hồng Thái thường nói với bạn bè cùng trang lứa:
Ta không muốn sống thì thôi, chứ còn muốn sống thì phải cải tạo cơ quan giáo dục đó. Muốn cải tạo cơ quan giáo dục thì trước hết phải lật đổ chính phủ Pháp.
Hoạt động cách mạng
Năm 1920, anh bỏ về quê làm công nhân nhà máy điện Bến Thủy. Do có trình độ nên anh được giao chức cai thợ. Không như những người khác lợi dụng quyền chức để đè nén, ức hiếp công nhân, Phạm Hồng Thái đã tuyên truyền, giáo dục công nhân tinh thần tương thân tương trợ và đoàn kết. Mục đích của anh là giúp cho công nhân ý thức mình là người nô lệ bị chủ Pháp bóc lột và phải đấu tranh chống lại sự bóc lột đó. Anh thường tâm sự với những người tâm huyết:
Muốn làm cách mạng quốc dân thì phải dày công huấn luyện mới được. Nói về huấn luyện thì không phải nói đầu lưỡi mà được. Phải có hành động cách mạng.
Hành động cách mạng đó đã nổ ra khi anh tổ chức cho công nhân đình công, đòi tăng lương, đòi giảm giờ lao động… Kết quả cuối cùng là anh bị đuổi việc. Sau đó, anh lên làm công nhân mỏ kẽm Chợ Chu (Bắc Thái) và cũng bị sa thải. Năm 1922, anh xin làm công nhân nhà máy xi-măng Hải Phòng. Thời gian này Phạm Hồng Thái được tiếp xúc với Vương Thúc Oánh – thành viên của Việt Nam quang phục Hội. Anh quyết định gia nhập Hội và xuất dương để hoạt động cho lý tưởng của mình. Trước lúc lên đường, anh đổi từ tên Thành Tích sang Hồng Thái vì từ đây:
Xem thân mình nhẹ tựa lông hồng,
Còn nợ nước nặng bằng non Thái.
Và anh viết lá thư đặt trong tráp của cha, rằng nếu ba năm sau mà con không về thì cho vợ con được lấy chồng khác. Tuy nhiên, ba năm sau, vợ anh vẫn ở vậy vì lúc này đã có con trai là Phạm Minh Nguyệt. Phạm Hồng Thái cùng một số thanh niên yêu nước vượt biên sang Xiêm (Thái Lan), rồi sang Quảng Châu (Trung Quốc). Tại đây, anh ra sức học tập và rèn luyện phẩm chất cách mạng.
Chuẩn bị cho vụ ám sát Merlin
Tháng 4/1924, nhận được tin Toàn quyền Đông Dương là Merlin sẽ làm cuộc hành trình qua Nhật Bản, Hương Cảng, Vân Nam – mục đích của chuyến đi này là tạo mối quan hệ hữu nghị giữa Pháp với Nhật, để sau đó, mượn tay Nhật trục xuất các nhà cách mạng Việt Nam đang tị nạn nơi đây. Phạm Hồng Thái cùng một số đồng chí khác được lệnh về Việt Nam để bám theo lộ trình của Merlin. Nếu giết được Merlin thì tiếng vang của phong trào cách mạng sẽ gây niềm tin cho quốc dân trong ngoài nước và cũng làm phá sản mục đích của chuyến đi này.
Ròng rã hai tháng trời, những thanh niên đầy nhiệt huyết không có cơ hội ra tay. Được tin Merlin sẽ dừng chân tại Quảng Châu, lập tức Đặng Tử Mẫn từ Nam Ninh được gọi về Quảng Châu để chế tạo vũ khí. Trước đây, năm 1913, Mẫn từng làm bom ở Cửu Long, bị bom nổ cụt một tay. Ngày 1/6/1924, Mẫn bắt tay vào chế tạo hai trái bom cho hai chiến sĩ sẽ thi hành nhiệm vụ là Phạm Hồng Thái và Lê Hồng Sơn. Hai trái bom này hình thù giống như một cái ống tròn bằng sắt trắng, to và dài hơn cái chai một chút. Thuốc nổ màu trắng. Các mảnh sát thương là sắt vụn. Ngòi nổ gắn với một thiết bị điện, nổ chậm sau ba giây. Mỗi trái bom được đặt trong chiếc va-li nhỏ giả da, có nút bấm bên cạnh, để khi cần không phải mở va-li, khiến người khác chú ý.
Về súng đem theo thì họ được trang bị loại súng lục G.N.C Fire Arms do M.F.G Co chế tạo, trên báng có đề 38 Long Cartridge, số 29054, là loại súng có thể bắn sáu phát liền. Bên cạnh đó, Hoàng Chấn Đông sắm cho Phạm Hồng Thái một bộ âu phục, có áo du lịch khoác ngoài, quần dạ pholanen, mũ rơm kiểu trí thức Trung Quốc. Nguyễn Hải Thần lại cho người chụp ảnh Phạm Hồng Thái, đề phòng nếu chẳng may hy sinh thì còn có ảnh công bố trên phương tiện truyền tin đặng tuyên truyền. Cuối cùng, là tổ chức làm sẵn một bản viết tay để người thi hành nhiệm vụ giấu trong người, nếu sa vào tay giặc, thì chúng biết mục đích của vụ mưu sát này.
Ngày 18/6/1924, biết Merlin sẽ đến cảng Quảng Châu, Phạm Hồng Thái đã có mặt rất sớm trên bờ Châu Giang. Anh dự định, khi hắn vừa ló mặt thì sẽ ném trái bom tự tạo ngay. Nhưng sự việc không diễn ra như ý muốn. Bấy giờ, cảnh sát và quần chúng đón tiếp rất đông, anh chùn tay vì lý do “ném con chuột thì phải dè chừng đến cái đồ quý bên cạnh”. Phạm Hồng Thái đang suy nghĩ như thế thì xe hơi đã chở Merlin vụt qua. Lập tức, anh bám sát theo, cho đến lúc hắn đến lãnh sự Pháp ở Sa Diện. Nhưng cũng không có cơ hội ra tay.
Vụ nổ bom Sa Diện
Quay trở về báo cáo với tổ chức, Phạm Hồng Thái ấm ức lắm và anh xin thề là phải tiêu diệt cho bằng được Merlin. Sáng hôm sau, ngày 19/6/1924, anh viết bản Tuyên cáo:
Phạm Hồng Thái, đoàn viên Nghĩa Liệt Đoàn của Việt Nam quang phục Hội kính cẩn nghiêng mình tuyên cáo trước chư quân tử trên thế giới rằng: Hồng Thái tôi sinh ở Việt Nam, lớn lên dưới ách cường quyền của người Pháp vô cùng hung bạo và dã man, từ lâu đã nghĩ đến việc đề kháng nhằm thoát ách. Bởi vậy, khi Nghĩa Liệt Đoàn của Việt Nam quang phục Hội được thành lập, tôi tức thời ghi tên vào danh sách tổ chức, bôn tẩu vì việc tổ chức, nguyện hiến thân mình. Một ngày vào tháng tư năm nay, thừa lệnh của bổn đoàn đi bắn chết Merlin – Toàn quyền Pháp ở An Nam. Hơn mười người nhận lệnh ngày hôm đó từ An Nam sang Nhật, cùng các vùng Bắc Kinh, Hương Cảng theo sát nút y để ám sát. Tuy nhiên vì dọc đường không biết bao nhiêu trở ngại nên không đạt được mục đích.
Merlin trước từng làm Tổng đốc Châu Phi thuộc Pháp. Từ khi sang Việt Nam cai trị chuyên dùng chính sách dã man ở châu Phi đối với người Việt Nam: cấm xuất dương, cấm du học, người Việt Nam không có quyền tự do hội họp, tự do ngôn luận. Những hành động hà khắc của y không bút nào tả xiết. Gần đây, y còn lợi dụng bọn côn đồ vô liêm sỉ, cấp cho tiền bạc, giả vờ phong tước, âm mưu len lỏi tìm người trong đảng cách mạng, bày kế đầu độc, dùng nhiều thủ đoạn hèn hạ, đen tối hết sức vô nhân đạo.
Hiện nay, Merlin đang ngấp nghé cái chân ứng cử Tổng thống nước Pháp; sắp sửa về nước, y đi ra ngoài Việt Nam, mượn tiếng du lịch, thăm thú các nước Á châu để giở thủ đoạn ngoại giao làm hại Việt Nam, che mắt bịt tai liệt cường, giấu tội ác của y ngược đãi nhân dân Việt Nam. Mỹ ở Phi Luật Tân, Anh ở Ấn Độ, Miến Điện thật cũng không gian độc đến thế này. Tội ác của y khó mà viết ra cho hết.
Hồng Thái tôi, theo lệnh của Nghĩa Liệt Đoàn chỉ nhằm vào đánh một mình tên Merlin này. Trong khi tạc đạn tung nổ, nếu có liên lụy tới người khác, đó là điều bất đắc dĩ, mong các vị chư quân tử nguyên lượng mà hiểu cho. Hồng Thái tôi theo lệnh của tổ chức, vì bốn chục triệu đồng bào mà hy sinh, chết cũng không tiếc; chỉ mong cho toàn thế giới biết mà soi xét giúp cho dân tộc Việt Nam tồn tại trên trái đất này. Được vậy, Hồng Thái ở nơi chín suối xin ngậm ơn cảm kích.
Phạm Hồng Thái kính cáo.
Viết xong Tuyên cáo, Phạm Hồng Thái chỉ mong đêm mau xuống, ngày chóng qua để thực hiện kế hoạch. Đêm nay, Merlin cùng đoàn tùy tùng sẽ dự dạ tiệc ở khách sạn Victoria ở phía bắc thành phố Sa Diện. Lúc 6 giờ 40 phút, Merlin bước vào cửa khách sạn, đi theo y còn có một số tùy viên, quan khách và các nhà báo. Trong đám đông rộn rịp có cả Phạm Hồng Thái và Lê Hồng Sơn. Hai anh ăn mặc chững chạc, để ria mép, tay xách cặp ung dung đi vào đại sảnh. Lúc bảy giờ rưỡi tối, dạ tiệc bắt đầu khai mạc. Trong lúc Lê Hồng Sơn đứng cảnh giới bên ngoài, thì Phạm Hồng Thái len lỏi vào tận bên trong, tìm cách tiếp cận mục tiêu. Mọi người vui vẻ nâng ly chúc tụng lẫn nhau.
Bỗng có tiếng súng nổ:
Đoàng! Đoàng!
vang lên đinh tai nhức óc. Tiếp đó, một tiếng nổ dữ dội hơn:
Ầm!
tưởng chừng như rung chuyển cả căn nhà đồ sộ. Tất cả nhốn nháo như ong vỡ tổ. Merlin hoảng hốt chui tọt xuống gầm bàn, hắn bị thương nhẹ. Có năm người chết tại chỗ và mười người bị thương nặng. Sau khi hành động xong, Phạm Hồng Thái chạy ra sông Châu Giang. Bọn cảnh sát, mật thám đuổi theo rất ngặt. Phạm Hồng Thái gieo mình xuống sông và anh dũng hy sinh.
Qua ngày hôm sau, 20/6/1924, Merlin rất khiếp sợ, lập tức rời khỏi Quảng Châu với lời thanh minh gượng gạo:
– Liệu tôi có tránh khỏi những điều nguyền rủa, nếu lưu lại một hai ngày sau nữa để gây ra cuộc mưu sát lần thứ hai có thêm nhiều nạn nhân mới.
Về đến Hà Nội, y bị kiều dân Pháp gửi thư phê phán là quá hèn nhát, không ở lại Quảng Châu lo chôn cất những người xấu số đã vì y mà thiệt mạng! Cuối cùng Merlin đề nghị Chính phủ Pháp cấp ngân sách đặc biệt cho Laprade, lãnh sự mới ở Quảng Châu để truy lùng các nhà cách mạng Việt Nam và treo giải thưởng lớn cho ai bắt được đồng phạm của liệt sĩ Phạm Hồng Thái.
Tưởng niệm
Lúc này ở Hàng Châu, chí sĩ Phan Bội Châu đã viết “Hồng Thái truyện”. Tập truyện này, một danh sĩ Trung Quốc là Lôi Tại Hán có viết lời tựa trân trọng:
Người Việt Nam luôn nổi dậy để mưu đồ gấp sự nghiệp cách mạng. Không biết từ khi cử sự đến nay dân tộc Việt Nam đã phải bao lần hy sinh, đã tốn bao nhiêu sinh mạng, nhưng chưa từng thấy có cuộc chống đối nào ra mặt để thế giới biết như vụ Sa Diện vừa đây. Người Việt Nam thiếu kẻ anh hùng hay cam chịu làm thân trâu ngựa cho dị tộc chăng? Thưa rằng không! Bởi vì khi nghe tiếng bom Sa Diện nổ và đọc “Hồng Thái truyện” mới biết là dân tộc Việt Nam vẫn còn có người đủ can trường và nhiệt huyết! Oanh liệt thay!.
Chí sĩ Phan Bội Châu là người đầu tiên ca ngợi cái chết bất tử của Phạm Hồng Thái. Ngoài tác phẩm trên, cụ còn viết bài văn tế thống thiết với những câu như:
Tráng liệt thay việc làm của Phạm quân, ném một quả tạc đạn làm chấn động cả hoàn cầu! Hùng thay cái chí của Phạm quân, ngàn thu còn chói lọi trong sử sách! Anh đã làm việc ấy trước chúng ta, mong người sau kế tiếp. Một người xướng lên mà muôn người họa lại, tiếng hô ứng vang dậy rầm rầm. Cờ cộng hòa rực rỡ, chuông tự do vang ngân, anh dẫu chết mà vẫn còn sống mãi, dưới suối vàng mắt vẫn quắc nhìn, trên trời xanh hồn vẫn sáng ngời, vằng vặt suốt hai miền Nam Bắc.
Trong buổi lễ truy điệu kỷ niệm một năm ngày mất của Phạm Hồng Thái tại Quảng Châu, người bạn chiến đấu kề vai sát cánh với anh trong nhiệm vụ là Lê Hồng Sơn có làm bài thơ Thống niệm Phạm Hồng Thái:
Nước mất nhà tan ngất hận thù,
Tiên sinh nào tiếc tấm thân ru.
Ngọn chùy chẳng trúng, tâm bừng cháy,
Mũi kiếm không nên, chí diệt thù.
Hồn nước tỉnh mau vang tiếng gọi,
Lệ đau suông khóc chiếc thuyền trở.
Lưu cầu nếu chẳng đem ra thứ,
Lận đận làm chi chốn hải hồ.
(Đinh Gia Khánh dịch)
Sau này, phong trào đấu tranh trong nước đã lấy ngày Phạm Hồng Thái hy sinh để phát động tinh thần chống Pháp, thông qua việc làm lễ tưởng niệm và rải truyền đơn… Khi viết về đời hoạt động của Bác Hồ, Trần Dân Tiên có nhận định sự kiện này:
Việc đó tuy nhỏ, nhưng nó báo hiệu bắt đầu thời đại đấu tranh dân tộc, như chim én nhỏ báo hiệu mùa xuân.
Có thể nói, tiếng bom Sa Diện đã mở ra một trang sử hào hùng trong giai đoạn đấu tranh mới của cách mạng Việt Nam trong thập niên 20 của thế kỷ XX.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 6 – Danh nhân cách mạng Việt Nam, Nxb Trẻ.
