Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp Nhạn tọa lạc trên Núi Nhạn, thuộc phường I, thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên (nay thuộc phường Tuy Hòa, tỉnh Đắk Lắk. Công trình nằm trên đỉnh Núi Nhạn – một ngọn núi cao khoảng 60m so với mực nước biển, có chu vi chân núi khoảng 1,5km, giữ vị trí nổi bật giữa không gian đô thị Tuy Hòa hiện nay.
Tên gọi “Tháp Nhạn” được cho là bắt nguồn từ việc khu vực Núi Nhạn xưa có nhiều chim nhạn đến sinh sống và làm tổ. Hình ảnh loài chim này gắn bó với cảnh quan tự nhiên của ngọn núi, từ đó trở thành tên gọi dân gian của công trình kiến trúc đặc biệt này. Trải qua thời gian, Tháp Nhạn không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, gắn với ký ức lịch sử và đời sống tinh thần của cư dân Phú Yên.
Về vị trí địa lý, phía Nam Núi Nhạn giáp đường Bạch Đằng và sông Chùa – một nhánh phụ lưu của sông Đà Rằng; phía Đông, phía Tây và phía Bắc tiếp giáp với khu dân cư. Tháp Nhạn nằm cách cửa Đà Diễn – nơi sông Đà Rằng đổ ra biển – khoảng 1,5km, tạo nên vị trí vừa có giá trị về mặt cảnh quan, vừa có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử hình thành không gian cư trú và văn hóa của vùng đất xứ Nẫu nơi đây.
Lịch sử và nhân vật
Tháp Nhạn là công trình kiến trúc tôn giáo tiêu biểu của văn hóa Chăm Pa, gắn liền với đời sống tín ngưỡng và thế giới tâm linh của cộng đồng cư dân Chăm từng sinh sống trên vùng đất Phú Yên. Theo truyền thuyết dân gian, xưa kia nữ thần Thiên Y A Na giáng trần, truyền dạy cho người dân trong vùng nhiều tri thức và kỹ năng cần thiết để ổn định cuộc sống như trồng trọt, cấy cày, dệt vải, kéo sợi và các phương thức lao động sản xuất. Sau khi trở về cõi tiên, để tưởng nhớ công lao của vị thần đã khai sáng và giúp đỡ cộng đồng, người Chăm đã xây dựng tháp để phụng thờ, thể hiện lòng biết ơn đối với vị nữ thần bảo trợ cho đời sống nhân dân.
Nằm trên đỉnh Núi Nhạn, bên dòng sông Đà Rằng, Tháp Nhạn tọa lạc trong một không gian cảnh quan có sự kết hợp hài hòa giữa núi và sông. Đây từng là vùng đất có ý nghĩa quan trọng trong đời sống cư dân Chăm Pa, là nơi con người hướng về các vị thần linh, gửi gắm những mong ước về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi và sự che chở của thế lực siêu nhiên.
Bên cạnh giá trị về mặt tín ngưỡng, Tháp Nhạn còn thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng đặc sắc của người Chăm Pa. Công trình được xây dựng chủ yếu bằng gạch nung với kỹ thuật ghép gạch độc đáo, tạo nên những mạch nối gần như không nhìn thấy giữa các viên gạch. Theo các nghiên cứu, người Chăm xưa có thể đã sử dụng các vật liệu kết dính có nguồn gốc tự nhiên, trong đó có nhựa cây dầu rái, kết hợp với kỹ thuật xử lý bề mặt gạch để tạo nên độ liên kết bền vững cho công trình.
Một trong những kỹ thuật xây dựng đặc biệt được nhắc đến là phương pháp mài chập, trong đó các viên gạch sau khi được kết nối bằng chất kết dính sẽ được mài sát vào nhau nhằm tạo nên bề mặt tiếp xúc khít, hạn chế sự xuất hiện của khe hở. Tuy nhiên, công thức chính xác về vật liệu kết dính và phương pháp xây dựng của người Chăm vẫn là vấn đề tiếp tục được các nhà nghiên cứu quan tâm.
Sự kết hợp giữa vật liệu xây dựng đặc biệt, kỹ thuật kiến trúc tinh tế cùng nghệ thuật trang trí mang đậm dấu ấn Chăm Pa đã tạo nên vẻ đẹp vừa vững chắc, uy nghiêm, vừa thanh thoát cho Tháp Nhạn. Công trình không chỉ là minh chứng cho tài năng sáng tạo của cư dân Chăm Pa xưa mà còn là di sản văn hóa quan trọng, phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa và lịch sử lâu dài của vùng đất Phú Yên.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp Nhạn là công trình kiến trúc tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc Chăm Pa tại khu vực Nam Trung Bộ, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII. Về phong cách nghệ thuật, công trình được xem là sự chuyển tiếp giữa phong cách kiến trúc Mỹ Sơn A1 và phong cách kiến trúc Bình Định, thể hiện giai đoạn phát triển quan trọng của nghệ thuật xây dựng tháp Chăm.
Bên cạnh giá trị về kiến trúc, Tháp Nhạn còn gắn với nhiều tác phẩm điêu khắc Chăm Pa có giá trị, trong đó tiêu biểu là đài thờ đặt trong lòng tháp, thuộc phong cách nghệ thuật Tháp Mẫm, có niên đại khoảng thế kỷ XII. Những yếu tố kiến trúc và điêu khắc này góp phần phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống tín ngưỡng của cư dân Chăm Pa xưa.
Về tổng thể, Tháp Nhạn được cấu tạo gồm ba phần chính: đế tháp, thân tháp và mái tháp, tạo nên một bố cục kiến trúc cân đối, vững chắc nhưng vẫn mang nét thanh thoát đặc trưng của tháp Chăm.
Đế tháp
Đế tháp là phần tạo nền móng và giữ vai trò chịu lực chính cho toàn bộ công trình. Phần đế gồm nhiều lớp gờ giật cấp, các cạnh hơi choãi rộng ra phía ngoài tạo cảm giác vững chắc, bề thế. Đế tháp có mặt bằng hình vuông, kích thước khoảng 12,2m x 12,2m.
Thân tháp
Thân Tháp Nhạn có dạng hình trụ vuông, kích thước khoảng 9m x 9m, cùng với phần đế có chiều cao khoảng 12,4m. Trên mỗi mặt thân tháp được bố trí hệ thống các trụ ốp tường, gồm 5 trụ trên mỗi mặt (bao gồm cả hai trụ góc). Giữa các trụ ốp là những đường gờ giật cấp tạo thành các rãnh dọc ăn sâu vào thân tháp, giúp giảm sự đơn điệu của những mảng tường lớn và tạo hiệu quả thị giác cho công trình.
Các trụ ốp phía dưới và phía trên được tạo hình loe rộng, bề mặt để trơn, không chạm khắc hoa văn cầu kỳ. Phần tiếp giáp giữa thân và mái được mở rộng bằng những đường gờ loe chạy quanh bốn mặt, vừa tạo điểm chuyển tiếp giữa các khối kiến trúc, vừa làm tăng vẻ chắc chắn cho toàn bộ tòa tháp.
Cửa chính của tháp mở về hướng Đông theo đặc trưng của nhiều công trình kiến trúc tôn giáo Chăm Pa. Hiện nay, phần cửa đã bị hư hại, tuy nhiên dựa vào dấu tích còn lại có thể xác định phần kiến trúc nhô ra phía trước dài khoảng 3m. Cửa tháp hiện còn cao khoảng 2,4m, phía trên được xây giật cấp tạo thành dạng vòm cuốn.
Mái tháp
Mái Tháp Nhạn gồm 3 tầng, được xây dựng theo nguyên tắc tầng trên thu nhỏ dần so với tầng dưới. Trên mỗi tầng mái đều có các cửa giả ở bốn mặt, tạo nên sự cân đối và tăng tính trang trí cho công trình. Theo mô tả của nhà nghiên cứu H. Parmentier vào đầu thế kỷ XX, trên các cửa giả từng xuất hiện những hình trang trí sinh động như thủy quái đang cấu xé rắn. Hiện nay, phần lớn các chi tiết này đã không còn nguyên vẹn, chỉ còn lại một số trụ đá hình chóp cụt bốn mặt ở hai bên các cửa giả.
Tầng mái trên cùng thu nhỏ dần và kết thúc bằng một trụ đá hình chóp nhọn bốn mặt, cao khoảng 1,4m. Phần chân trụ được trang trí tám cánh sen, tạo điểm nhấn cho đỉnh tháp.
Ở bốn góc các tầng mái vốn có các chi tiết trang trí dạng tháp thu nhỏ, trên đỉnh thường đặt các chóp nhọn bằng đá. Tuy nhiên, những thành phần này hiện không còn được bảo tồn đầy đủ.
Không gian bên trong tháp
Lòng Tháp Nhạn có mặt bằng hình vuông, diện tích khoảng 4,6m x 4,6m. Các bức tường phía trong được xây theo kỹ thuật giật cấp, càng lên cao càng thu hẹp dần và hội tụ tại viên gạch cuối cùng, tạo nên không gian bên trong có hình dáng giống như một chiếc chuông.
Tháp được xây dựng bằng loại gạch có kích thước lớn, chiều dài khoảng 40cm, rộng 20cm, dày 8cm. Các viên gạch được xếp chồng khít lên nhau tạo thành hệ thống tường có độ dày từ 2m đến 2,5m, thể hiện kỹ thuật xây dựng đặc biệt của người Chăm Pa.
Không gian cảnh quan xung quanh
Khu vực sân Tháp Nhạn có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng 38m, được lát bằng gạch màu nâu kích thước 40cm x 40cm, tạo nên không gian rộng rãi phục vụ hoạt động tham quan và sinh hoạt tín ngưỡng.
Phía sau Tháp Nhạn hiện có bia giới thiệu di tích được xây dựng năm 2011. Bia có hình dạng lá nhĩ, phần chân rộng 1,9m, cao 2,9m, dày 0,45m. Mặt bia làm bằng đá granite màu đỏ, kích thước rộng 0,9m, cao 1,9m, cung cấp thông tin giới thiệu về giá trị lịch sử, văn hóa của di tích.
Trong quá trình tồn tại, Tháp Nhạn đã trải qua nhiều đợt bảo tồn, tu bổ nhằm duy trì sự ổn định của công trình. Trong giai đoạn 1997 – 1999, di tích được tiến hành trùng tu, tôn tạo; phần tường phía ngoài được bổ sung có độ lùi khoảng 5cm so với mặt tường gốc, nhằm phân biệt giữa phần kiến trúc nguyên gốc và phần phục hồi.
Với giá trị nổi bật về kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật trang trí, Tháp Nhạn là một trong những công trình tiêu biểu của văn hóa Chăm Pa còn được bảo tồn tại Phú Yên, đồng thời là biểu tượng văn hóa gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất này.
Hiện vật
Hiện nay, Tháp Nhạn còn lưu giữ một số hiện vật có giá trị lịch sử, kiến trúc và khảo cổ học, góp phần làm sáng tỏ kỹ thuật xây dựng cũng như nghệ thuật điêu khắc của người Chăm. Mặc dù số lượng hiện vật còn lại không nhiều do sự tác động của thời gian và các biến cố lịch sử, nhưng đây đều là những tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn di tích.
Trong quá trình trùng tu, tôn tạo Tháp Nhạn giai đoạn 1997–1999, các nhà khảo cổ đã phát hiện 11 chóp đá với nhiều kích thước khác nhau. Các hiện vật này được xác định là những bộ phận kiến trúc từng gắn trên phần mái tháp, có khả năng thuộc hệ thống các tháp góc hoặc các chi tiết trang trí đỉnh mái đã bị rơi xuống trong quá trình công trình xuống cấp. Việc phát hiện các chóp đá đã cung cấp thêm cơ sở để nghiên cứu hình thức kiến trúc nguyên gốc của Tháp Nhạn cũng như nghệ thuật tạo hình của kiến trúc Chăm cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII.
Bên cạnh đó, tại khu vực di tích còn phát hiện một tượng bò Nanđin (Nandin) bằng đá, hiện chỉ còn phần đầu và cổ, phần thân phía sau được tạo thành một khối hình chữ nhật. Trong tín ngưỡng Ấn Độ giáo, bò Nanđin là linh vật gắn với thần Shiva, thường được đặt trước cửa đền hoặc trong không gian thờ tự để hướng về linh tượng của thần. Sự hiện diện của tượng Nanđin tại Tháp Nhạn là minh chứng cho chức năng tôn giáo của công trình, đồng thời phản ánh ảnh hưởng sâu đậm của Ấn Độ giáo trong đời sống tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc Chăm Pa thời kỳ xây dựng ngọn tháp.
Những hiện vật còn lưu giữ tại Tháp Nhạn tuy không nhiều nhưng có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và tôn giáo Chăm Pa. Cùng với bản thân công trình kiến trúc, đây là những tư liệu quan trọng góp phần làm rõ giá trị nổi bật của di tích, đồng thời phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Chăm trên địa bàn tỉnh Phú Yên.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, tại Tháp Nhạn diễn ra lễ Vía Bà Thiên Y A Na vào ngày 23 tháng Ba âm lịch, là một trong những hoạt động tín ngưỡng quan trọng gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân địa phương. Lễ hội thường kéo dài từ ngày 20 đến ngày 23 tháng Ba âm lịch, trong đó ngày 21 tháng Ba được xem là ngày chính lễ.
Lễ Vía Bà thu hút đông đảo nhân dân trong tỉnh Phú Yên và các địa phương lân cận tham gia, trong đó có đồng bào Chăm đến từ các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận – những cộng đồng vẫn duy trì tín ngưỡng thờ nữ thần Thiên Y A Na trong đời sống văn hóa truyền thống. Những đoàn người hành hương thường tổ chức theo nhóm từ 30 đến 50 người, chuẩn bị lễ vật gồm hoa quả, sản vật nông nghiệp và các vật phẩm dâng cúng nhằm bày tỏ lòng thành kính, cầu mong Bà che chở, phù hộ cho cuộc sống bình an, gia đình no đủ, mùa màng thuận lợi.
Trong thời gian diễn ra lễ hội, bên cạnh các nghi thức dâng lễ, cầu nguyện còn có một số hoạt động tín ngưỡng dân gian như múa hầu bóng tại khu vực tháp. Các nghi thức này thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa, tín ngưỡng thờ nữ thần và những yếu tố văn hóa Chăm Pa còn được bảo lưu trong đời sống cộng đồng.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, văn hóa và tín ngưỡng, Tháp Nhạn đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
