Lễ hội Cầu mưa (Lễ hội Tứ Pháp – Như Quỳnh, Hưng Yên)

Lễ hội

Lễ hội Cầu mưa, còn gọi là Lễ hội Tứ Pháp, được tổ chức tại xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên (nay thuộc xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên), gắn liền với tín ngưỡng thờ Tứ Pháp gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện. Đây là loại hình tín ngưỡng có nguồn gốc từ vùng Dâu – Luy Lâu (Bắc Ninh), phản ánh đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước với ước vọng cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an.

Theo truyền thuyết dân gian lưu truyền tại địa phương, nguồn gốc của Tứ Pháp ở xã Lạc Hồng có nhiều nét tương đồng với truyền thuyết Tứ Pháp vùng Dâu. Một dị bản kể rằng, khi cây Dung Thụ ở vùng Dâu bị chặt thành nhiều đoạn để bán, người dân tổng Thái Lạc đã mua được ba đoạn và chờ mua nốt đoạn còn lại. Khi thử đòn khiêng, khúc gỗ bất ngờ bay theo đoàn người đi trước. Người vùng Dâu đuổi theo đòi lại, nhưng đoàn người đi đến đâu thì trời đổ mưa đến đó, vì vậy họ để cho người tổng Thái Lạc mang khúc gỗ về.

Sau đó, người dân Thái Lạc thuê ông Đào Khảm và Đào Lượng dùng các đoạn cành dâu tạc thành bốn pho tượng mẫu nhỏ. Ban ngày, các ông tạc tượng tại chùa Thái Lạc, ban đêm lại nghỉ tại chùa Un (nay thuộc xã Đình Dù, huyện Văn Lâm), vì vậy trong lễ hội xưa, khi rước Tứ Pháp đi tuần du quanh tổng, đoàn rước thường dừng lại và để các vị thần ngự tại chùa Un một đêm.

Đến thời Mạc, dựa trên các mẫu tượng này, người dân địa phương đã tạc bốn pho tượng Tứ Pháp bằng gỗ mít và thờ phụng cho đến ngày nay. Trong đó, tượng Pháp Vân được thờ tại chùa Thái Lạc (Pháp Vân tự), tượng Pháp Vũ thờ tại chùa Hồng Cầu (Pháp Vũ tự), tượng Pháp Lôi thờ tại chùa Nhạc Miếu (Pháp Lôi tự), tượng Pháp Điện thờ tại chùa Phạm Thái (Pháp Điện thiền tự). Trong dân gian, bốn vị được gọi lần lượt là bà Cả, bà Quê, bà Huế và bà Tông.

Trước đây, lễ hội Cầu mưa được tổ chức trong phạm vi tổng Thái Lạc xưa. Thời gian tổ chức không cố định mà phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, đặc biệt là những năm hạn hán kéo dài. Khi đó, nhân dân các làng trong tổng tiến hành lễ cầu đảo và rước Tứ Pháp cộng đồng với mong muốn cầu cho mưa xuống, mùa màng thuận lợi.

Lễ hội từng được duy trì đến năm 1943 thì bị gián đoạn do ảnh hưởng của chiến tranh và nhiều nguyên nhân khác. Đến năm 2005, lễ hội được phục dựng theo các nghi thức truyền thống. Sau khi khôi phục, lễ hội chủ yếu diễn ra tại các chùa thờ Tứ Pháp thuộc xã Lạc Hồng, trong đó chùa Thái Lạc (Pháp Vân tự) giữ vai trò trung tâm.

Hằng năm, lễ hội được tổ chức từ ngày mùng 6 đến ngày mùng 8 tháng 3 âm lịch, với các nghi lễ chính gồm mở cửa chùa, hạ bệ tượng, mộc dục, phong y, rước kiệu Tứ Pháp, lễ lấy nước và các trò diễn dân gian.

Công tác chuẩn bị và nghi lễ mở đầu

Trước ngày hội, các chùa thờ Tứ Pháp tiến hành vệ sinh, trang hoàng không gian thờ tự, chuẩn bị kiệu rước và phân công nhân lực phục vụ lễ hội. Những người tham gia rước kiệu được lựa chọn kỹ càng, gồm các đội giai kiệu, đội cờ, đội trống, đội chiêng, phường bát âm và các bộ phận phục vụ nghi lễ.

Sáng ngày mùng 5, bốn chùa thờ Tứ Pháp trong xã Lạc Hồng tổ chức lễ mở cửa chùa và lễ hạ bệ tượng. Sau đó, nhà sư thực hiện nghi thức mộc dục và phong y cho tượng các vị thần bằng nước sạch, nước ngũ vị hương cùng khăn lau. Những mảnh vải từ áo của tượng sau lễ phong y được chia cho nhân dân và du khách tham dự hội với ý nghĩa lấy may, cầu phúc.

Buổi tối, các cụ lão bà cùng các nhà sư tụng kinh, kể hạnh, cầu mong mưa thuận gió hòa. Các đội rước tập luyện, chuẩn bị cho nghi lễ chính và các trò diễn trong hội.

Lễ rước Tứ Pháp

Sáng ngày mùng 6, tại chùa Nhạc Miếu diễn ra lễ rước tượng bà Pháp Lôi về chùa Thái Lạc. Đoàn rước gồm đội dẹp đường, đội cờ, phường bát âm, bát bửu, hương án, cờ lệnh và kiệu bà Pháp Lôi.

Khi đoàn rước đến chùa Hồng Cầu, kiệu bà Pháp Vũ được chuẩn bị để cùng tham gia rước. Hai kiệu thực hiện nghi thức chào nhau, còn gọi là lễ hạ thủ. Nghi thức này được thực hiện ba lần, trong đó các giai kiệu cùng nhún chân theo nhịp lễ. Sau đó, hai kiệu cùng được rước về chùa Thái Lạc.

Khi đoàn rước về đến khu vực chùa Thái Lạc, kiệu bà Pháp Vân được rước ra để thực hiện nghi thức chào với hai bà Pháp Vũ và Pháp Lôi. Sau nghi lễ, ba vị thần được an vị tại chùa Pháp Vân trong một đêm. Đây cũng là thời điểm cộng đồng chính thức khai hội.

Trò diễn đánh Trăng (Giăng)

Một trong những hoạt động đặc sắc của lễ hội là trò đánh Trăng (Giăng), thể hiện tín ngưỡng cầu nước, cầu mưa và quan niệm về sự vận hành của vũ trụ trong đời sống cư dân nông nghiệp.

Trò chơi thường có sự tham gia của các giai kiệu và thanh niên trai tráng trong xã. Người tham gia đóng khố, xếp thành vòng tròn, chạy theo hiệu lệnh của Tiểu cổ và Cờ reo. Đoàn người chạy theo vòng xoáy chôn ốc theo chiều kim đồng hồ rồi quay ngược trở lại, tái hiện sự vận động của mây, mưa, sấm, chớp.

Trong quá trình diễn trò, Cờ reo xướng, giai kiệu hô vang tạo nên không khí sôi động. Trò đánh Trăng không chỉ mang yếu tố vui chơi mà còn chứa đựng ý nghĩa cầu mong thiên nhiên thuận hòa, mưa thuận gió hòa, mùa màng sinh trưởng tốt tươi.

Lễ rước rồng lấy nước

Ngày mùng 7, trước khi rước ba vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi đến chùa Pháp Điện, cộng đồng tổ chức nghi lễ rước rồng lấy nước tại giếng cổ thôn Bình Minh.

Bệ rồng được làm bằng gỗ, phía trên có chín con rồng, gồm hai con lớn và bảy con nhỏ. Các con rồng được làm bằng thạch cao, sơn màu đen, thân rồng bện bằng rơm, phủ bùn bên ngoài.

Đoàn rước gồm đội rước rồng, người mang gầu lấy nước, đội rước chóe nước, đội cờ, phường bát âm, chiêng trống và nhân dân tham gia. Khi đến giếng cổ, nhà sư thực hiện nghi lễ xin nước, sau đó nước được lấy bằng gáo dừa và chứa trong chum sành, rồi chia thành ba phần đặt lên ban thờ ba vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi.

Sau nghi lễ lấy nước, đoàn tiếp tục rước ba vị thần về chùa Pháp Điện. Trên đường rước, khi đi qua những nơi có nước, người cầm gầu thực hiện nghi thức vảy nước và hô “Mưa! Mưa! Mưa!”, thể hiện mong muốn cầu nước cho sản xuất nông nghiệp.

Lễ hoàn cung và kết thúc hội

Sáng ngày mùng 8, sau các nghi lễ tại chùa Pháp Điện, kiệu ba vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi được rước hoàn cung về các chùa thờ tự. Trên đường trở về, các kiệu tiếp tục thực hiện nghi thức chào nhau theo truyền thống.

Khi các vị thần trở về nơi thờ tự, lễ hội được xem là kết thúc. Các chùa tiến hành lễ kê chân nhang và yên vị tượng Tứ Pháp.

Lễ hội Cầu mưa cùng tín ngưỡng thờ Tứ Pháp tại xã Lạc Hồng là một biểu hiện sinh động của sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và đời sống sản xuất nông nghiệp của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Lễ hội phản ánh quá trình lan tỏa của tín ngưỡng Tứ Pháp từ vùng Luy Lâu (Bắc Ninh) đến các vùng phụ cận, đồng thời thể hiện sự dung hòa giữa việc thờ Phật và thờ các vị thần bảo hộ cộng đồng. Các nghi thức rước thần, lấy nước, đánh Trăng cùng các hoạt động diễn xướng dân gian đã tái hiện quan niệm của cư dân xưa về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

Không chỉ mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, lễ hội còn là dịp củng cố tinh thần cộng đồng, gắn kết các gia đình, dòng họ và làng xóm; đồng thời góp phần bảo tồn, trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Xếp hạng 

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng và vai trò trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, Lễ hội Cầu mưa (Lễ hội Tứ Pháp) xã Lạc Hồng đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại Quyết định số 68/QĐ-BVHTTDL ngày 12/01/2022./.