Tên gọi và vị trí địa lý
Động Tiên Sơn Lai Châu (còn gọi là động Đán Đón, Pờ Ngài Tủng hoặc động Đá Trắng) là một danh thắng tự nhiên gắn với đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Lự sinh sống tại địa phương. Theo cách gọi dân gian, tên động Đá Trắng xuất phát từ đặc điểm trước cửa động có một vách đá màu trắng nổi bật, được người dân phát hiện từ lâu đời trong quá trình đi lại qua khu vực này.
Động Tiên Sơn nằm tại xã Bình Lư, tỉnh Lai Châu, cách trung tâm thị trấn Tam Đường khoảng 4 km và cách thị xã Sa Pa khoảng 50 km. Động nằm ngay gần tuyến Quốc lộ 4D, tuyến giao thông quan trọng kết nối Lai Châu với các tỉnh Tây Bắc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tham quan, khám phá của du khách.
Lịch sử và nhân vật
Theo các nhà khoa học, động Tiên Sơn được hình thành từ hàng triệu năm trước do quá trình vận động địa chất lâu dài. Dưới tác động của dòng nước ngầm chảy qua các khối đá vôi, quá trình hòa tan, bào mòn và kiến tạo tự nhiên đã tạo nên hệ thống hang động với nhiều dạng địa hình độc đáo. Sự thay đổi của địa chất qua các thời kỳ khiến các khối đá bị nâng lên hoặc hạ xuống, làm thay đổi dòng chảy và hình thành nên các hang động khác nhau. Động Tiên Sơn là một hang động khô nằm ở phía trên, trong khi động Phong Nha là hang động nước nằm phía dưới; hai hệ thống hang động này hiện không có sự liên thông với nhau.
Theo tác giả Thái Văn Kiểm trong cuốn “Đất trời Việt Nam”, động Tiên Sơn được người dân địa phương phát hiện vào tháng 4/1935. Bởi vẻ đẹp kỳ bí, huyền ảo với hệ thống nhũ đá tự nhiên độc đáo, hang động được gọi là động Tiên. Sau khi động Phong Nha được phát hiện và được người dân gọi là “động nước”, động Tiên Sơn còn được biết đến với tên gọi “động khô” để phân biệt với hang động phía dưới.
Năm 1999, Hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh tiến hành khảo sát động Tiên Sơn và xác định chiều dài hang đạt khoảng 980,6 m, góp phần khẳng định giá trị địa chất, địa mạo đặc sắc của danh thắng này.
Động Tiên Sơn gắn liền với những câu chuyện dân gian được đồng bào dân tộc Lự ở vùng Tây Bắc lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo truyền thuyết, khu vực này có 99 ngọn núi tượng trưng cho 99 chàng trai khỏe mạnh, cường tráng và 99 hồ nước trong xanh tượng trưng cho 99 cô gái hiền dịu, xinh đẹp. Các ngọn núi và hồ nước nối tiếp nhau tạo nên một bức tranh thiên nhiên kỳ vĩ, gắn với quan niệm về sự hòa hợp giữa con người và núi rừng, đồng thời thể hiện nét đẹp trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân bản địa.
Kiến trúc cảnh quan
Từ một hang động nguyên sơ, ngày nay động Tiên Sơn đã trở thành một điểm du lịch hấp dẫn của tỉnh Lai Châu, thu hút du khách bởi vẻ đẹp kỳ vĩ của cảnh quan tự nhiên và hệ thống hang động độc đáo. Khu vực xung quanh động được đầu tư xây dựng một số công trình phục vụ tham quan như cổng vào, miếu thờ, biểu tượng Phật, nhà đón khách, hồ đạp vịt… Các công trình này được bố trí hài hòa giữa không gian núi rừng xanh mát, tạo nên cảnh quan yên bình, gần gũi với thiên nhiên.
Con đường dẫn vào động được lát gạch sạch sẽ, uốn quanh giữa những vườn cây xanh mát, qua những cây cầu nhỏ và các bậc đá dẫn xuống cửa hang. Trước cửa động là những bụi cây có hình dáng đặc biệt, bám trên vách đá khô nhưng vẫn giữ màu xanh ngọc quanh năm, được người dân địa phương gọi là cây tóc tiên. Cửa động có quy mô không lớn, dạng mái vòm tự nhiên, phía trước được bố trí hệ thống bậc tam cấp thuận tiện cho du khách xuống khám phá bên trong.
Bên trong động Tiên Sơn là hệ thống hang động gồm 49 cung liên hoàn, nối tiếp nhau xuyên qua lòng núi với tổng chiều dài gần 1.000 m. Càng đi sâu vào bên trong, không gian các cung động càng mở rộng, tạo nên vẻ đẹp huyền bí và hấp dẫn. Một số cung động được đặt tên theo các nhân vật, tín ngưỡng dân gian như: cung Lạc Long Quân, cung Mẫu Âu Cơ, cung Bà Chúa Kho, cung Công Danh, cung Giải Oan, cung Cầu Con…, phản ánh sự gắn kết giữa cảnh quan tự nhiên với đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân địa phương.
Trong lòng động là thế giới nhũ đá phong phú với nhiều hình dáng kỳ thú do quá trình kiến tạo địa chất lâu dài tạo nên. Những khối nhũ đá từ trần hang rủ xuống, các măng đá từ nền động vươn lên, kết hợp cùng hệ thống cột đá, dòng nước ngầm và ánh sáng tự nhiên tạo nên không gian huyền ảo. Nhiều thắng cảnh trong động được người dân đặt tên theo hình dáng liên tưởng như cột đá Thề, sân Rồng, Trinh Nữ…. Xen giữa các cung động còn có những dòng nước trong mát chảy ngầm, góp phần tạo nên vẻ đẹp sinh động và độc đáo cho danh thắng.
Không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp bên trong lòng động, khu vực động Tiên Sơn còn sở hữu cảnh quan thiên nhiên đặc sắc với dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ, nơi đỉnh Fansipan ẩn hiện giữa những tầng mây trắng, cùng dòng sông Nậm Giang uốn lượn quanh núi đồi trùng điệp. Sự kết hợp giữa núi non, sông nước và hệ thống hang động tự nhiên đã tạo nên một bức tranh sơn thủy hữu tình, góp phần làm nên giá trị nổi bật của động Tiên Sơn trong hệ thống danh thắng của Lai Châu.
Lễ hội
Lễ hội Động Tiên Sơn được tổ chức thường niên vào ngày 14 và 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm, nhằm giới thiệu, tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn xã Bình Lư, đồng thời quảng bá vẻ đẹp danh thắng Động Tiên Sơn và phát triển du lịch địa phương.
Lễ hội mở đầu bằng nghi thức dâng hương tại Nhà dâng hương Động Tiên Sơn, thể hiện lòng thành kính, cầu mong một năm mới bình an, thuận lợi và tưởng nhớ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng gắn với vùng đất nơi đây.
Trong khuôn khổ lễ hội diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch đặc sắc như: chương trình nghệ thuật dân gian, biểu diễn hát múa, múa xòe truyền thống, trình diễn nhạc cụ dân tộc, tái hiện đời sống văn hóa tinh thần, phong tục tập quán và bản sắc của cộng đồng các dân tộc tại địa phương.
Bên cạnh đó, du khách còn được tham gia các trò chơi dân gian truyền thống như đi cà kheo, đi cầu thăng bằng, tó má lẹ, tát én; cùng các hoạt động thi đấu thể thao như kéo co, đẩy gậy, bóng chuyền hơi. Những hoạt động này góp phần tạo nên không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng và mang đến trải nghiệm sinh động cho người dân, du khách khi tham dự lễ hội.
Không chỉ là dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng, lễ hội Động Tiên Sơn còn là cơ hội để du khách khám phá không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số tại các bản du lịch cộng đồng như Sì Thâu Chải, Nà Khương, Lao Chải 1, Bản Thẳm; đồng thời kết hợp tham quan các danh thắng nổi tiếng của huyện Tam Đường như Khu du lịch Cầu kính Rồng Mây, Cổng trời Ô Quy Hồ, Thác Tác Tình.
Với sự kết hợp hài hòa giữa giá trị văn hóa truyền thống, cảnh quan thiên nhiên và các hoạt động trải nghiệm cộng đồng, lễ hội Động Tiên Sơn đã trở thành một điểm nhấn văn hóa – du lịch đặc sắc của Lai Châu mỗi dịp đầu xuân.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc sắc về địa chất, cảnh quan thiên nhiên và văn hóa, ngày 28/6/1996, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 1460/VH-QĐ công nhận động Tiên Sơn (Lai Châu) là Di tích lịch sử văn hóa – Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị nổi bật của danh thắng, đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản và thúc đẩy phát triển du lịch tại địa phương.
