Tên gọi và vị trí địa lý
Hang Mường Tỉnh là một di tích lịch sử cấp quốc gia nằm tại bản Chống, xã Sa Dung, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên (nay thuộc xã Xa Dung, tỉnh Điện Biên). Di tích nằm dưới chân dãy núi đá vôi hùng vĩ, giữa không gian núi rừng Tây Bắc, ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển.
Với vị trí địa lý đặc biệt, địa hình hiểm trở, kín đáo và thuận lợi cho hoạt động cách mạng, Hang Mường Tỉnh từng là địa điểm quan trọng gắn liền với quá trình hình thành, xây dựng và phát triển Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Điện Biên (cũ), Ban Cán sự tỉnh Lai Châu (cũ) cùng phong trào đấu tranh cách mạng trên địa bàn trong những năm tháng kháng chiến.
Lịch sử và nhân vật
Hang Mường Tỉnh là một trong những địa điểm gắn liền với quá trình xây dựng, phát triển phong trào cách mạng tại vùng Tây Bắc trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Với địa thế hiểm trở, kín đáo giữa núi rừng, hang Mường Tỉnh từng là căn cứ quan trọng của các lực lượng cách mạng, nơi diễn ra nhiều sự kiện có ý nghĩa trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc.
Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến vào đêm 19/12/1946, nhằm tăng cường lực lượng cho mặt trận Tây Bắc, đầu năm 1947, Bộ Tổng chỉ huy Quân đội quốc gia Việt Nam đã cử các đơn vị bộ đội lên hoạt động tại khu vực này, từng bước xây dựng cơ sở kháng chiến trong vùng.
Tháng 11/1947, Trung ương Đảng tổ chức Hội nghị mở rộng nhằm đánh giá tình hình sau một năm kháng chiến, đồng thời đề ra nhiệm vụ cách mạng trong giai đoạn mới, trong đó chú trọng công tác xây dựng lực lượng và phát triển phong trào tại vùng sau lưng địch. Hội nghị chủ trương thành lập Ủy ban kháng chiến hành chính liên tỉnh Sơn – Lai, tạo cơ sở lãnh đạo phong trào kháng chiến tại hai tỉnh Sơn La và Lai Châu.
Ngày 29/2/1948, Tổng Chỉ huy Quân đội nhân dân Việt Nam ban hành mệnh lệnh thành lập Ban Xung phong Tây Bắc với nhiệm vụ mở rộng đường tiến lên Điện Biên Phủ, xây dựng phong trào cách mạng ngay trong vùng địch kiểm soát tại Lai Châu. Thực hiện chủ trương này, Liên khu 10 đã tổ chức các đơn vị bộ đội độc lập, kết hợp với cán bộ chính trị là người địa phương thành lập các đội vũ trang tuyên truyền, tiến sâu vào vùng sau lưng địch để xây dựng cơ sở cách mạng.
Trong số đó, Đội Xung phong Quyết Tiến được thành lập ngày 15/3/1948, có nhiệm vụ hoạt động tại khu vực A gồm Nghĩa Lộ, Than Uyên, Văn Bàn (Yên Bái), từng bước phát triển lực lượng theo hướng tiến lên Điện Biên Phủ. Đội có nhiệm vụ xây dựng cơ sở quần chúng, phát triển chiến tranh du kích, kết nối các căn cứ kháng chiến và mở rộng vùng tự do của Liên khu.
Sau hơn một năm vượt qua nhiều khó khăn, gian khổ giữa núi rừng Tây Bắc, tháng 5/1949, Đội Xung phong Quyết Tiến vượt sông Đà tiến vào vùng Tuần Giáo (Lai Châu cũ). Tại đây, lấy xã Pú Nhung làm căn cứ, Đội tiếp tục mở rộng địa bàn hoạt động, phát triển cơ sở cách mạng trong đồng bào các dân tộc, đặc biệt là vùng cao nơi đồng bào Mông sinh sống, từng bước xây dựng Tuần Giáo trở thành bàn đạp quan trọng để phát triển lực lượng sang Điện Biên Phủ và Bắc Lào.
Tháng 7/1949, Đội Xung phong Quyết Tiến chuyển lực lượng lên vùng cao Điện Biên. Xã Sa Dung là một trong những địa bàn đứng chân đầu tiên của Đội. Tại đây, Đội đã thành lập Ban cán bộ huyện Điện Biên và xây dựng hệ thống Ủy ban kháng chiến hành chính liên xã, trong đó xã Sa Dung được đổi tên thành xã Quang Trung. Các đội du kích địa phương cũng được thành lập, mỗi đội gồm khoảng 10 – 12 người, trang bị chủ yếu bằng súng kíp để bảo vệ cơ sở cách mạng.
Sau hai năm hoạt động, Đội Xung phong Quyết Tiến đã xây dựng được mạng lưới cơ sở rộng lớn trải dài từ Quỳnh Nhai (Sơn La), Tuần Giáo đến Điện Biên (Lai Châu cũ) và sang khu vực Bắc Lào, với phạm vi hơn 3.000 km², khoảng 1.300 hộ dân tham gia ủng hộ cách mạng. Trong đó, Đội du kích xã Sa Dung đã phối hợp với bộ đội Quyết Tiến đánh bại nhiều cuộc càn quét của quân Pháp, trở thành một trong những lực lượng du kích tiêu biểu của khu vực Điện Biên.
Năm 1950, hang Mường Tỉnh trở thành địa điểm diễn ra những sự kiện lịch sử quan trọng. Tháng 7/1950, Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Điện Biên (cũ) được thành lập tại đây. Đến tháng 9/1950, Ban Cán sự Đảng tỉnh Lai Châu (cũ) chuyển cơ quan về đóng tại hang Mường Tỉnh, dưới sự che chở, bảo vệ của đồng bào địa phương.
Trong thời gian này, hang Mường Tỉnh giữ vai trò là căn cứ cách mạng quan trọng, nơi tổ chức các cuộc họp, lưu giữ tài liệu, cất giấu vũ khí, lương thực và bảo đảm hậu cần phục vụ bộ đội, du kích trong các hoạt động chống càn, chiến tranh du kích và chuẩn bị cho các chiến dịch giải phóng Điện Biên.
Tháng 11/1950, tại căn cứ hang Mường Tỉnh, Trung đội bộ đội địa phương được thành lập. Đến tháng 2/1952, Huyện đội Điện Biên tiếp tục được xây dựng với lực lượng nòng cốt là Đội du kích xã Sa Dung, phối hợp cùng bộ đội chủ lực chiến đấu kiên cường, góp phần vào quá trình chuẩn bị lực lượng tiến tới Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, một chiến thắng lịch sử “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.
Ngày nay, Hang Mường Tỉnh là di tích lịch sử cách mạng quan trọng, ghi dấu những năm tháng gian khổ nhưng hào hùng của quân và dân Tây Bắc trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, đồng thời là địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí cách mạng cho các thế hệ mai sau.
Kiến trúc cảnh quan
Hang Mường Tỉnh nằm trong quần thể địa hình núi đá vôi thuộc khu vực xã Sa Dung, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên. Di tích có vị trí tương đối biệt lập, nằm dưới chân dãy núi đá vôi ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, được bao quanh bởi hệ thống rừng tự nhiên, địa hình hiểm trở và kín đáo. Chính đặc điểm về địa hình này đã tạo điều kiện thuận lợi để Hang Mường Tỉnh trở thành căn cứ hoạt động cách mạng quan trọng trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Từ khu vực trung tâm xã Sa Dung đến bản Mường Tỉnh A, nơi có di tích, phải đi qua quãng đường khoảng 5km. Từ bản tiếp tục men theo sườn núi với lối đi dài khoảng 800m để tiếp cận khu vực cửa hang. Không gian xung quanh di tích vẫn giữ được nét nguyên sơ với hệ thống vách đá, rừng cây tự nhiên, các loại cây cổ thụ và thảm thực vật đặc trưng của vùng núi cao Tây Bắc.
Về cấu tạo tự nhiên, Hang Mường Tỉnh gồm ba khoang hang chính được hình thành trong khối núi đá vôi. Cửa hang tương đối nhỏ, mở ra không gian bên trong rộng lớn, tạo nên sự tương phản giữa vẻ ngoài kín đáo và cấu trúc bên trong của hang động.
Khoang thứ nhất là khu vực có diện tích lớn nhất, khoảng 600m², với chiều cao vòm hang khoảng 20m. Không gian trong khoang khá rộng, nền hang tương đối bằng phẳng, thuận lợi cho việc tổ chức các hoạt động sinh hoạt, hội họp trong thời kỳ cách mạng. Hệ thống nhũ đá tại đây chưa có nhiều dạng thức phức tạp nhưng vẫn thể hiện rõ đặc điểm kiến tạo địa chất tự nhiên của khu vực, với các vách đá, khối đá và dòng nước ngầm nhỏ tạo nên môi trường đặc trưng của hang động đá vôi.
Khoang thứ hai có diện tích nhỏ hơn, khoảng hơn 20m², được kết nối với khoang thứ nhất thông qua một đường hầm đá tự nhiên. Không gian tại đây có nhiều hốc đá lớn nhỏ phân bố trên vách hang, cùng các phiến đá tự nhiên tạo nên cấu trúc địa hình đa dạng. Đặc điểm này vừa thể hiện giá trị địa chất của di tích, vừa góp phần tạo nên điều kiện thuận lợi cho việc bố trí các khu vực cất giấu tài liệu, vật dụng trong quá trình hoạt động cách mạng trước đây.
Khoang thứ ba là khu vực có giá trị nổi bật về cảnh quan tự nhiên với sự xuất hiện của nhiều hệ thống thạch nhũ, rèm đá và các dạng kết tinh đá vôi có hình thái phong phú. Những dấu tích này phản ánh quá trình vận động địa chất lâu dài, góp phần bổ sung giá trị khoa học và cảnh quan cho di tích.
Bên cạnh giá trị về địa chất và cảnh quan tự nhiên, không gian khu vực Hang Mường Tỉnh còn gắn bó mật thiết với môi trường cư trú của cộng đồng người Mông tại các bản Chống, Mường Tỉnh A. Sự kết hợp giữa địa hình tự nhiên hiểm trở, hệ sinh thái rừng núi và không gian văn hóa bản địa đã tạo nên bối cảnh lịch sử đặc biệt, góp phần hình thành điều kiện để các lực lượng cách mạng xây dựng căn cứ, tổ chức hoạt động và nhận được sự che chở, hỗ trợ của nhân dân địa phương.
Với những đặc điểm về địa hình, cấu trúc hang động và mối liên hệ với các sự kiện lịch sử cách mạng, Hang Mường Tỉnh không chỉ có giá trị về mặt cảnh quan tự nhiên mà còn là một không gian di tích đặc biệt, phản ánh sự gắn kết giữa điều kiện tự nhiên của vùng Tây Bắc với quá trình đấu tranh, xây dựng cơ sở cách mạng trong lịch sử dân tộc.
Xếp hạng
Hang Mường Tỉnh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích cấp quốc gia ngày 14/4/2011.
