Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp cổ Mường Luân là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo, tọa lạc tại xã Mường Luân, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên (nay thuộc xã Mường Luân, tỉnh Điện Biên). Công trình được cho là hình thành vào khoảng giữa thế kỷ XVI, mang trong mình những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tôn giáo của cộng đồng cư dân khu vực Tây Bắc.
Tháp Mường Luân còn được người dân địa phương gọi là “Thát” – cách gọi theo tiếng Lào dùng để chỉ những công trình tháp mang ý nghĩa tôn giáo, tín ngưỡng. Theo các nghiên cứu, tháp được xây dựng từ khoảng thế kỷ XV – XVI, là kết quả của quá trình giao lưu văn hóa và sự chung sức xây dựng của nhân dân hai nước Việt Nam – Lào trong nhiều năm.
Lịch sử và nhân vật
Nằm bên dòng sông Mã hiền hòa, giữa không gian núi rừng và bản làng của vùng Tây Bắc, Tháp cổ Mường Luân là một công trình kiến trúc tôn giáo đặc sắc, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của cộng đồng các dân tộc tại địa phương. Công trình được xây dựng vào khoảng thế kỷ XV – XVI, gắn liền với quá trình giao lưu văn hóa và mối quan hệ đoàn kết lâu đời giữa cộng đồng cư dân Việt Nam và Lào.
Tháp Mường Luân có hình dáng như một bút tháp với chiều cao khoảng 15m, gồm ba phần chính: chân tháp, thân tháp và ngọn tháp. Phần chân tháp được xây dựng vuông vức, tạo nền tảng vững chắc; thân tháp thu nhỏ dần về phía trên, tạo nên dáng vẻ mềm mại, thanh thoát. Theo quan niệm dân gian của người dân địa phương, thế đứng của tháp mang ý nghĩa biểu tượng “đầu quay về Việt Nam, lưng tựa về đất Lào”, thể hiện sự gắn bó, giao hòa giữa hai vùng đất và hai cộng đồng dân tộc.
Bên cạnh giá trị kiến trúc, Tháp cổ Mường Luân còn là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu về lịch sử kiến trúc, đời sống tín ngưỡng và quá trình giao lưu văn hóa của cộng đồng dân tộc Lào tại Việt Nam. Công trình không chỉ phản ánh dấu ấn tôn giáo mà còn là biểu tượng tinh thần, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Theo lời kể của các bậc cao niên tại bản Mường Luân, truyền thuyết địa phương cho rằng vùng đất xây dựng tháp có thế đất đặc biệt, được mô tả bằng câu “Hua tang Kếp, eo tang Lào”, nghĩa là “Đầu quay về Việt, lưng quay sang Lào”. Một thầy địa lý khi đi qua vùng đất này đã nhận thấy địa thế thuận lợi, khuyên người dân xây dựng một ngọn tháp thờ Phật nhằm cầu mong sự bình an, thịnh vượng cho cộng đồng. Từ đó, người dân hai bên biên giới Việt Nam – Lào đã cùng chung sức xây dựng nên công trình, trở thành biểu tượng cho tình đoàn kết, gắn bó giữa hai dân tộc.
Trong ký ức của cộng đồng người dân Mường Luân, tháp không chỉ là một di tích kiến trúc mà còn là không gian văn hóa, tín ngưỡng gắn với nhiều sinh hoạt truyền thống. Ngày nay, Tháp cổ Mường Luân vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương, là minh chứng cho sự sáng tạo của cư dân vùng cao, đồng thời là biểu tượng sinh động cho mối quan hệ hữu nghị, đoàn kết truyền thống giữa nhân dân Việt Nam và Lào.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp cổ Mường Luân là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo, được xây dựng bằng các loại vật liệu truyền thống như gạch, vôi, cát và mật mía (theo cách gọi dân gian là mật ong), chủ yếu được khai thác từ nguồn nguyên liệu tại địa phương. Kỹ thuật xây dựng thủ công cùng sự lựa chọn, kết hợp vật liệu phù hợp đã thể hiện trình độ kỹ thuật, sự am hiểu về kiến trúc và khả năng sáng tạo của cư dân vùng cao cách đây hàng trăm năm.
Tháp được xây dựng theo dạng bút tháp với kết cấu hình vuông, thân tháp thu nhỏ dần từ dưới lên trên, tạo nên dáng vẻ vững chãi ở phần chân và thanh thoát ở phần ngọn. Công trình có chiều cao khoảng 15m, được chia thành ba phần chính gồm: chân tháp, thân tháp và ngọn tháp.
Phần chân tháp có mặt bằng hình vuông, cao khoảng 1m, được xây dựng chắc chắn nhằm tạo nền móng nâng đỡ toàn bộ công trình. Khu vực này không trang trí hoa văn mà tập trung thể hiện sự vững chắc của kiến trúc. Bao quanh chân tháp là khoảng hành lang rộng, tạo không gian lưu thông quanh công trình và góp phần làm nổi bật bố cục tổng thể của tháp.
Phần thân tháp là khu vực thể hiện rõ nhất giá trị nghệ thuật của công trình. Thân tháp có hình vuông, các tầng kiến trúc được xây dựng thu nhỏ dần về phía trên, tạo cảm giác cân đối, hài hòa. Đây cũng là phần tập trung hệ thống trang trí hoa văn phong phú với các mô típ mang tính biểu tượng cao.
Ngọn tháp được chia thành hai phần, phần giữa có hình khối thu nhỏ giống dạng hình thoi, hai đầu được tạo dáng cân đối với tổng thể kiến trúc. Các họa tiết trang trí trên phần ngọn được kế thừa phong cách của thân tháp nhưng được giản lược và thu nhỏ hơn, tạo nên vẻ đẹp nhẹ nhàng, thanh thoát cho toàn bộ công trình.
Về vật liệu xây dựng, Tháp Mường Luân sử dụng hai loại gạch chính gồm gạch vồ và gạch chỉ. Việc sử dụng các loại gạch với kích thước, đặc tính khác nhau cho từng vị trí kiến trúc cho thấy sự tính toán kỹ lưỡng của người xưa trong việc đảm bảo độ bền vững của công trình, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc tạo hình các chi tiết trang trí.
Hệ thống hoa văn trên thân tháp là điểm nhấn đặc biệt, thể hiện tư duy thẩm mỹ tinh tế của người xây dựng. Các họa tiết hình rồng uốn lượn, cánh sen cách điệu, hình mặt trời cùng những chi tiết phản quang bằng các mảnh gương nhỏ được tạo tác trên nền đất nung với các sắc màu đặc trưng như đỏ, nâu, xám trắng. Sự kết hợp giữa hình khối kiến trúc và nghệ thuật trang trí đã tạo nên vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm cho công trình.
Không chỉ mang giá trị về mặt kiến trúc, hệ thống hoa văn trang trí trên Tháp cổ Mường Luân còn phản ánh những yếu tố văn hóa, tín ngưỡng đặc trưng của cư dân Lào tại khu vực Điện Biên, đồng thời là minh chứng cho quá trình giao lưu văn hóa lâu dài giữa các cộng đồng dân tộc sinh sống tại vùng biên giới Việt Nam – Lào.
Lễ hội
Bên cạnh giá trị về kiến trúc và lịch sử, Tháp cổ Mường Luân còn là không gian sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Lào tại địa phương. Trong quá khứ, bên cạnh tháp từng tồn tại một ngôi chùa nhỏ ba gian, có chiều rộng khoảng 6m, chiều dài khoảng 12m. Mặc dù ngôi chùa hiện nay không còn nguyên vẹn, chỉ còn lại dấu tích nền móng, nhưng những giá trị văn hóa, tín ngưỡng gắn với công trình này vẫn được lưu truyền trong ký ức của cộng đồng.
Gắn với không gian tháp cổ là lễ hội Huốt Nặm (Tết té nước) của người Lào, được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán. Trong nghi thức truyền thống, tượng Phật được rước từ chùa ra khu vực chân tháp để thực hiện lễ tắm Phật bằng nước được chuẩn bị từ các loại cỏ ngũ sắc. Sau nghi lễ, cộng đồng tổ chức tụng kinh, niệm Phật, cầu mong sự bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi và cuộc sống no đủ.
Theo lời kể của các bậc cao niên tại Mường Luân, trước đây mỗi dịp lễ hội diễn ra, cả bản cùng tham gia chuẩn bị. Người dân chuẩn bị lễ vật, đun nước thơm, sửa soạn nghi thức rước Phật và trang trí không gian lễ hội. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là dịp để cộng đồng các dân tộc trong vùng gặp gỡ, tăng cường sự gắn kết và duy trì những giá trị văn hóa truyền thống.
Trong ngày hội chính, bên cạnh các nghi lễ tâm linh, cộng đồng còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian như múa lăm vông, đẩy gậy, kéo co, té nước… Các hoạt động này thể hiện tinh thần vui tươi, đoàn kết của cộng đồng, đồng thời phản ánh đời sống văn hóa phong phú của người Lào tại vùng Tây Bắc.
Trải qua những biến đổi của lịch sử, ngôi chùa bên cạnh tháp chỉ còn lại dấu tích nền móng, lễ hội Huốt Nặm cũng không còn được duy trì thường xuyên như trước. Tuy nhiên, những nghi thức, câu chuyện và ký ức về lễ hội vẫn được các thế hệ người dân Mường Luân lưu giữ, đặc biệt là các bậc cao niên – những người đóng vai trò quan trọng trong việc truyền dạy và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.
Nhằm khôi phục và phát huy bản sắc văn hóa của cộng đồng người Lào tại Mường Luân, lễ hội Bun Huột Nặm – Tết té nước truyền thống đã được phục dựng vào ngày 11 – 12/4/2025 sau gần 50 năm gián đoạn. Việc phục dựng lễ hội không chỉ góp phần tái hiện những nghi thức văn hóa đặc sắc mà còn thể hiện nỗ lực của cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn, trao truyền các giá trị di sản văn hóa phi vật thể.
Lễ hội được tổ chức gồm hai phần chính: phần lễ và phần hội. Phần lễ mở đầu bằng nghi thức tắm Phật trên dòng sông Mã. Người dân trong bản rước tượng Phật xuống sông, thực hiện nghi thức tắm bằng nước thơm, sau đó đưa tượng Phật về vị trí linh thiêng để tiến hành các nghi lễ cúng tổ tiên, thần linh, cầu mong sức khỏe, bình an, mùa màng bội thu và cuộc sống hạnh phúc.
Phần hội diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc Lào như múa lăm vông, hát dân ca, cùng các trò chơi dân gian truyền thống như Tó Má Lẹ, tung còn, rắn bắt ngóe, rùa ấp trứng. Đặc biệt, nghi thức buộc chỉ cổ tay cầu may và tục té nước trên sông Mã là những hoạt động mang ý nghĩa cầu chúc may mắn, sức khỏe, thể hiện tinh thần giao lưu, gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.
Việc duy trì và phục dựng lễ hội Bun Huột Nặm gắn với Tháp cổ Mường Luân có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa của người Lào tại Điện Biên, đồng thời góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân địa phương và nâng cao nhận thức của thế hệ trẻ về giá trị của di sản truyền thống.
Xếp hạng
Ngày 09/02/1991, Tháp cổ Mường Luân được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Việc được công nhận là di tích cấp quốc gia đã khẳng định giá trị tiêu biểu của công trình trên các phương diện kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử và văn hóa, đồng thời ghi nhận vai trò của Tháp Mường Luân trong việc lưu giữ những dấu ấn về đời sống tín ngưỡng, quá trình giao lưu văn hóa và tình đoàn kết truyền thống giữa cộng đồng các dân tộc Việt Nam – Lào.
