Tên gọi và vị trí địa lý
Động Pa Thơm là danh thắng tự nhiên nằm tại xã Pa Thơm, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên (nay thuộc xã Thanh Yên, tỉnh Điện Biên), ở khu vực phía Tây của tỉnh, tiếp giáp với đường biên giới Việt Nam – Lào. Động nằm trong không gian núi rừng Tây Bắc với cảnh quan tự nhiên đặc trưng của vùng địa hình karst.
Theo cách gọi của cộng đồng dân cư địa phương, động Pa Thơm còn có tên là “Thẩm Nang Lai”, trong tiếng địa phương có nghĩa là “hang nhiều nàng tiên Hoa”. Tên gọi này gắn với những câu chuyện dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện sự gắn bó giữa con người với cảnh quan thiên nhiên và đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cư dân bản địa.
Lịch sử và nhân vật
Theo truyền thuyết của đồng bào các dân tộc Điện Biên, vùng đất Mường Thanh xưa còn được gọi là Mường Trời. Thuở ban đầu, Khun Bo Rom – người con út của vua Then – được giao nhiệm vụ xuống hạ giới để khai phá đất đai, dựng bản, lập mường. Dù sống ở cõi trần nhưng vùng đất Mường Thanh vẫn được xem như một cõi trời thu nhỏ. Khun Bo Rom cùng đoàn tùy tùng gồm các tể tướng nam nữ, mang theo công cụ sản xuất, xuống khai phá vùng đất mới.
Trong hành trình xuống trần gian, Khun Bo Rom được miêu tả là vị thủ lĩnh uy nghi, khoác áo giáp ngọc, giáp vàng sáng rực, cưỡi voi trắng có đôi ngà cong vút. Cùng đi với ông là hai người vợ xinh đẹp và đoàn người hầu cận. Sau khi đến Mường Thanh, Khun Bo Rom cùng nhân dân khai phá đất hoang, xây dựng bản mường, từng bước hình thành một vùng đất rộng lớn, trù phú và có vị thế quan trọng.
Hai người vợ của Khun Bo Rom sinh được bảy người con trai khỏe mạnh, tài giỏi. Khi các con trưởng thành, Khun cử họ đi cai quản và xây dựng các vùng đất mới, góp phần mở rộng phạm vi cư trú và phát triển của cộng đồng cư dân Mường Thanh. Truyền thuyết về Khun Bo Rom không chỉ phản ánh quan niệm dân gian về nguồn gốc của các bản mường mà còn thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên, xây dựng cuộc sống ổn định của cư dân vùng Tây Bắc.
Bên cạnh truyền thuyết về Khun Bo Rom, Động Pa Thơm còn lưu truyền câu chuyện dân gian về mối tình giữa hoàng tử và nàng tiên, gắn với những dấu tích kỳ thú trong lòng động. Theo chuyện kể, vào một ngày xuân nắng đẹp, một vị hoàng tử theo dòng Nậm Núa đi về phía Tây Nam, đến khu vực suối Kẻ Mớ thì bắt gặp cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ cùng những nàng tiên đang say ngủ dưới ánh nắng xuân. Vẻ đẹp của các nàng tiên khiến hoàng tử say đắm, đặc biệt là nàng tiên thứ bảy – người có mái tóc vàng óng và đôi mắt đẹp như ánh sao.
Hoàng tử đem lòng yêu mến nàng tiên và ngỏ lời cầu hôn. Nàng tiên đồng ý nhưng hẹn sau bảy ngày, bảy đêm và bảy phút, khi hoàng tử chuẩn bị đầy đủ lễ vật để tạ ơn trời đất, tổ tiên thì hai người mới nên duyên. Tuy nhiên, vì quá mong chờ, đến thời khắc cuối cùng hoàng tử không kìm được lòng mình, vội chạy đến ôm nàng tiên trước thời hạn. Nàng tiên cho rằng chàng đã không giữ đúng lời hứa nên tình duyên không thể thành, rồi quay trở lại động để trở về cõi trời.
Hoàng tử đuổi theo đến cửa động nhưng bị một con trăn thần chắn đường. Với sự nhanh trí, chàng hái những quả ớt chín đỏ, bóp nát rồi ném vào mắt trăn khiến nó mất khả năng chống cự, sau đó chặt con trăn thành ba đoạn. Tuy nhiên, khi hoàng tử tiến vào động thì nàng tiên đã đi xa. Buồn thương trước cuộc tình dang dở, nàng tiên nằm lại trên núi và hóa thành hình tượng Pú Nang Nòn (núi Nàng Ngủ), còn hoàng tử đứng nhìn về phía người mình yêu rồi hóa đá tại dãy núi đối diện, được gọi là Pú Tạo Nòn (núi Chàng Ngủ).
Những dấu tích trong lòng động như hình tượng con trăn đá dài khoảng 15m, đường kính khoảng 0,6m, chia thành ba đoạn; hay khu vực có giường đá, rèm đá, các khối nhũ đá mang hình dáng như mâm vàng, mâm bạc, tượng tiên… được người dân địa phương gắn với câu chuyện tình huyền thoại này. Qua thời gian, các hình tượng tự nhiên trong hang động đã hòa quyện với trí tưởng tượng dân gian, tạo nên một không gian vừa kỳ bí vừa giàu giá trị văn hóa.
Các truyền thuyết gắn với Động Pa Thơm không chỉ làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương mà còn phản ánh những quan niệm về nguồn gốc dân tộc, đạo lý giữ lời hứa, tình yêu, lòng thủy chung và sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên trong văn hóa dân gian vùng Tây Bắc.
Kiến trúc cảnh quan
Động Pa Thơm là một dạng địa hình karst tiêu biểu, hình thành trong quá trình kiến tạo địa chất lâu dài của khu vực Tây Bắc. Động nằm ở độ cao trên 1.500m so với mực nước biển, trong không gian rừng nguyên sinh thuộc vùng biên giới Việt Nam – Lào. Khu vực xung quanh động có hệ sinh thái tự nhiên tương đối đa dạng với thảm thực vật phong phú, tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng núi đá vôi Điện Biên.
Động nằm ở vị trí lưng chừng núi, cửa động có dạng hình vòm với kích thước lớn, chiều cao khoảng 12m, chiều rộng khoảng 17m, phần mái đá nhô ra phía trước khoảng 7m. Cấu trúc cửa động mở rộng tự nhiên, tạo thành không gian chuyển tiếp giữa môi trường bên ngoài và hệ thống hang động bên trong.
Bên trong động được cấu tạo bởi hệ thống nhiều khoang, vòm hang có kích thước khác nhau. Các dạng thạch nhũ, măng đá, rèm đá và nhũ đá bám trên vách, trần hang được hình thành qua quá trình tích tụ khoáng chất trong điều kiện tự nhiên kéo dài hàng nghìn năm. Một số khối thạch nhũ có hình dạng đặc biệt, gợi liên tưởng đến các hình tượng trong đời sống tự nhiên như động vật, cây cỏ, con người và các biểu tượng tín ngưỡng dân gian, tạo nên sự giao thoa giữa giá trị địa chất và giá trị văn hóa bản địa.
Trong lòng động có nhiều dấu tích cảnh quan gắn với hệ thống truyền thuyết dân gian của cư dân địa phương. Đặc biệt, khối thạch nhũ có hình dạng giống con trăn lớn được xem là một trong những điểm nổi bật của động, gắn với câu chuyện truyền thuyết về hoàng tử và nàng tiên trong đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc Điện Biên. Bên cạnh đó, khu vực sâu trong động còn có các cấu trúc đá tự nhiên tạo thành những không gian giống như phòng, giường đá, rèm đá, góp phần hình thành nên hệ thống biểu tượng phong phú trong trí tưởng tượng dân gian.
Hệ thống hang động Pa Thơm có chiều dài khảo sát khoảng vài trăm mét, gồm nhiều vòm hang liên tiếp với cấu tạo địa chất khác nhau. Các khối đá, nhũ đá trong động vẫn giữ được trạng thái tương đối nguyên sơ, phản ánh quá trình vận động tự nhiên của vỏ trái đất cũng như đặc điểm địa chất đặc thù của vùng núi đá vôi Tây Bắc.
Không chỉ có giá trị về mặt địa chất và cảnh quan tự nhiên, động Pa Thơm còn là không gian văn hóa gắn với hệ thống truyền thuyết, tín ngưỡng dân gian của cư dân bản địa. Những câu chuyện lưu truyền về nguồn gốc địa danh, về hình tượng nàng tiên, chàng trai hóa đá đã góp phần lý giải cách cộng đồng cư dân địa phương nhận thức và gắn kết với môi trường tự nhiên xung quanh. Vì vậy, động Pa Thơm vừa là một di sản thiên nhiên có giá trị nghiên cứu về địa mạo karst, vừa là một không gian văn hóa phản ánh đời sống tinh thần của các dân tộc vùng biên giới Điện Biên.
Xếp hạng
Danh thắng Hang động Pa Thơm (còn có các tên gọi khác như Thẩm Nang Lai, Động Tiên Hoa), thuộc địa bàn hai xã Na Ư và Pa Thơm, tỉnh Điện Biên, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Danh thắng cấp quốc gia vào năm 2009.
